भविष्यका काममा अल्लाहमाथि भरोसा

शेख अब्दुर्रहमान अस्-सादीको तफ्सिर

आयत २३ र २४ को तफ्सिर: यो निषेध अरू निषेधहरूजस्तै हो। यसको खास कारण भए पनि र सम्बोधन रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) लाई गरिएको भए पनि, यो सम्बोधन सबै जिम्मेवार व्यक्तिहरूका लागि सामान्य हो। त्यसैले अल्लाहले बन्दालाई भविष्यका कामबारे “म यो गर्नेछु” भनी अल्लाहको इच्छासँग नजोडी भन्न निषेध गर्नुभयो। यसमा निषेध गरिनुपर्ने कुरा छ: भविष्यको अदृश्यबारे बोल्नु, जुन उसलाई थाहा छैन—उसले त्यो काम गर्नेछ कि छैन, त्यो हुनेछ कि हुनेछैन।

यसमा कामको निर्णयलाई स्वतन्त्र रूपमा बन्दाको इच्छामा सुम्पने कुरा पनि छ, जुन निषिद्ध छ; किनकि सबै इच्छा अल्लाहकै अधीनमा छन्: “तिमीहरू चाहन सक्दैनौ, जबसम्म संसारहरूका पालनकर्ता अल्लाहले नचाहून्।”

अल्लाहको इच्छा उल्लेख गर्दा काम सहज र सरल हुने, त्यसमा बरकत प्राप्त हुने र बन्दाले आफ्नो पालनकर्तासँग सहायता माग्ने लाभ पनि छ। तर बन्दा मानव भएकाले उसले बिर्सेर अल्लाहको इच्छाको उल्लेख नगर्न सक्छ। त्यसैले अल्लाहले उसलाई याद आएपछि अपवादस्वरूप “इन्शा अल्लाह” भन्न आदेश दिनुभयो, ताकि चाहिएको कुरा हासिल होस् र निषेध गरिएको कुरा टरोस्। “र बिर्सेपछि आफ्ना पालनकर्तालाई सम्झ” भन्ने सामान्य आदेशबाट बिर्सँदा अल्लाहलाई सम्झनुपर्ने कुरा पनि बुझिन्छ; यसले बिर्सिएको कुरा याद दिलाउँछ।

अल्लाहको सम्झना गर्न बिर्सने असावधान व्यक्तिलाई पनि आफ्नो पालनकर्तालाई सम्झन आदेश दिइएको छ, र ऊ असावधानहरूमध्ये नहोस्।

बन्दा सही कुरा बोल्न र काम गर्न, अनि गल्तीबाट बच्न अल्लाहको तौफीकको खाँचोमा हुन्छ। त्यसैले अल्लाहले उसलाई भन्न आदेश दिनुभयो: “आशा छ, मेरा पालनकर्ताले मलाई यसभन्दा पनि बढी सही मार्गमा डोर्‍याउनुहुनेछ।” यसरी अल्लाहसँग दुआ गर्ने, उहाँबाट आशा राख्ने र सही मार्गमा डोर्‍याउनुहुनेछ भनी उहाँमाथि भरोसा गर्ने आदेश दिइएको छ। जसको अवस्था यस्तो छ, अनि उसले आफ्नो प्रयत्न खर्चेर मार्गदर्शन र सही बाटो खोज्छ, ऊ त्यसमा तौफीक पाउन योग्य हुन्छ; उसको पालनकर्ताबाट सहायता आउँछ र उसका सबै काममा उसलाई सही मार्गमा स्थिर राखिन्छ।

इमाम इब्न कसीरको तफ्सिर

“र बिर्सेपछि आफ्ना पालनकर्तालाई सम्झ” भन्ने वचनबारे भनिएको छ: यसको अर्थ, यदि कसैले अपवादस्वरूप “इन्शा अल्लाह” भन्न बिर्स्यो भने, याद आएपछि त्यो भनून्। अबू अल-आलिया र अल-हसन अल-बस्रीले यही भनेका छन्। हुशैमले अल-अमशबाट, उनले मुजाहिदबाट, उनले इब्न अब्बासबाट वर्णन गरेका छन्: एक व्यक्तिले कसम खाँदा उसलाई एक वर्षपछि पनि अपवाद जनाउने अधिकार हुन्छ। इब्न अब्बासले यसबारे “र बिर्सेपछि आफ्ना पालनकर्तालाई सम्झ” भनी भन्ने गर्थे।

अल-अमशलाई सोधियो: “के तपाईंले यो मुजाहिदबाट सुन्नुभएको हो?” उनले भने: “लैथ इब्न अबी सुलैमले मलाई यो सुनाएका थिए।” अत-तबरानीले पनि अबू मुआवियाबाट, उनले अल-अमशबाट यही हदीस वर्णन गरेका छन्।

इब्न अब्बासको “एक वर्षपछि पनि अपवाद जनाउन सक्छ” भन्ने भनाइको अर्थ हो: कसैले आफ्नो कसम वा कुरामा “इन्शा अल्लाह” भन्न बिर्स्यो, अनि एक वर्षपछि भए पनि याद आयो भने, उसले त्यसो भन्नु सुन्नत हो, ताकि अपवाद जनाउने सुन्नत पूरा होस्—कसम तोडिसकेपछि भए पनि। इब्न जरिर (अल्लाहले उहाँमाथि कृपा गरून्) ले यो कुरा स्पष्ट गरेका छन्: यसको अर्थ कसम तोडेको दोष हटाउनु वा कफ्फारा माफ हुनु होइन। इब्न जरिरले भन्नुभएको यही कुरा सही हो, र इब्न अब्बासको भनाइलाई यही अर्थमा बुझ्नु सबैभन्दा उपयुक्त छ। अल्लाह नै बढी जान्नुहुन्छ।

इक्रिमाले भने: “र बिर्सेपछि आफ्ना पालनकर्तालाई सम्झ” को अर्थ हो, जब तिमी रिसाउँछौ। यो अर्थलाई त्यसको निहित परिणामका आधारमा गरिएको व्याख्या हो। अत-तबरानीले भने: हामीलाई अहमद इब्न यह्या अल-हलवानीले सुनाए, उनलाई सईद इब्न सुलैमानले, उनलाई इब्बाद इब्न अल-अव्वामले, उनलाई सुफ्यान इब्न हुसेनले, उनलाई यअला इब्न मुस्लिमले, उनलाई जाबिर इब्न जैदले र उनलाई इब्न अब्बासले: “कुनै कुराबारे ‘म त्यो भोलि गर्नेछु’ नभन, जबसम्म ‘अल्लाहले चाहनुभयो भने’ नभन; र ‘इन्शा अल्लाह’ भन्न बिर्सेपछि आफ्ना पालनकर्तालाई सम्झ।”

अत-तबरानीले मुजाहिदबाट, उनले इब्न अब्बासबाट पनि यो आयतको व्याख्या वर्णन गरेका छन्: “कुनै कुराबारे ‘म त्यो भोलि गर्नेछु’ नभन, जबसम्म अल्लाहले चाहनुभएको नहोस्; र ‘इन्शा अल्लाह’ भन्न बिर्सेपछि आफ्ना पालनकर्तालाई सम्झ।” अत-तबरानीले इब्न अब्बासबाट यो पनि वर्णन गरेका छन् कि “बिर्सेपछि आफ्ना पालनकर्तालाई सम्झ” भन्नाले अपवाद जनाउन बिर्सेको कुरा हो; याद आएपछि अपवाद जनाऊ। उनले भने: यो आदेश रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) का लागि मात्र विशेष हो, हामीमध्ये कसैले कसममा जोडिएको विषयमा बाहेक अपवाद जनाउन पाउँदैन। त्यसपछि उनले भने: यसलाई अल-वलीदले अब्दुल अजीज इब्न अल-हुसेनबाट मात्र एक्लै वर्णन गरेका छन्।

यस आयतको अर्को अर्थ पनि सम्भव छ: अल्लाहले कुरा गर्दा कुनै कुरा बिर्सने व्यक्तिलाई उहाँको स्मरण गर्न मार्गदर्शन गर्नुभएको हुन सक्छ। किनकि बिर्सनुको स्रोत शैतान हो, जसरी मूसाका साथीले भने: “त्यो मबाट शैतानले नै बिर्सायो।” अल्लाहको स्मरणले शैतानलाई भगाउँछ; शैतान हटेपछि बिर्सने कुरा पनि हट्छ। त्यसैले अल्लाहको स्मरणले सम्झन मद्दत गर्छ।

यही कारण उहाँले भन्नुभयो: “र बिर्सेपछि आफ्ना पालनकर्तालाई सम्झ।”

“र भन: आशा छ, मेरा पालनकर्ताले मलाई यसभन्दा पनि बढी सही मार्गमा डोर्‍याउनुहुनेछ” भन्ने वचनको अर्थ हो: यदि तिमीलाई आफूले नजानेको कुराबारे सोधियो भने त्यसमा अल्लाहसँग माग र उहाँतिर फर्क, ताकि उहाँले तिमीलाई सही र सत्य मार्गमा तौफीक दिनुहोस्। यसको अन्य व्याख्याहरू पनि भनिएका छन्; अल्लाह नै बढी जान्नुहुन्छ।

अल्-बगवीको तफ्सिर

“र बिर्सेपछि आफ्ना पालनकर्तालाई सम्झ” भन्ने वचनबारे इब्न अब्बास, मुजाहिद र अल-हसनले भने: यसको अर्थ, अपवादस्वरूप “इन्शा अल्लाह” भन्न बिर्सेपछि याद आएमा त्यो भन। इब्न अब्बासले एक वर्षसम्म ढिलो गरी अपवाद जनाउन जायज ठाने। अल-हसनले एउटै बैठक रहुन्जेल जायज ठाने। केही विद्वानले समय नजिकै भए जायज, तर धेरै ढिलो भए सही नहुने बताए।

एक समूहले अपवादलाई मूल कुरासँग निरन्तर जोडिएको हुनुपर्ने ठाने।

इक्रिमाले भने: आयतको अर्थ हो, रिसाउँदा आफ्ना पालनकर्तालाई सम्झ। वह्बले भने: इन्जीलमा लेखिएको छ: “आदमका सन्तान, तिमी रिसाउँदा मलाई सम्झ; म रिसाउँदा तिमीलाई सम्झनेछु।” अद-दह्हाक र अस-सुद्दीले भने: यो आदेश नमाजबारे हो।

हामीलाई अब्दुल वाहिद अल-मलिहीले खबर दिए; उनलाई अल-हसन इब्न अहमद अल-मख्लदीले, उनलाई अबू अल-अब्बास अस-सिराजले, उनलाई कुतैबाले, उनलाई अबू अवानाले, उनलाई कतादाले र उनलाई अनसले सुनाए: नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) ले भन्नुभयो: “जसले नमाज बिर्स्यो, याद आएपछि त्यसलाई पढोस्।”

“र भन: आशा छ, मेरा पालनकर्ताले मलाई यसभन्दा पनि बढी सही मार्गमा डोर्‍याउनुहुनेछ” अर्थात् उहाँले मलाई अझ नजिक र अझ सही मार्गमा स्थिर राख्नुहुनेछ। भनिएको छ: अल्लाहले आफ्ना नबीलाई कुनै कुरा बिर्सेपछि उहाँलाई सम्झन र आफूले बिर्सेको कुरा सम्झनुभन्दा अझ राम्रो कुरा प्रदान गर्न उहाँसँग मार्गदर्शन माग्न आदेश दिनुभयो।

यो पनि भनिएको छ: जब ती मानिसहरूले गुफावालाहरूको घटनाबारे हठपूर्वक सोधे, तब अल्लाहले आफ्ना नबीलाई उनीहरूलाई भन्न आदेश दिनुभयो कि अल्लाहले उहाँलाई उहाँको नबुवाको सत्यताको प्रमाणस्वरूप गुफावालाहरूको घटनाभन्दा उनीहरूका लागि अझ स्पष्ट प्रमाणहरू प्रदान गर्नुहुनेछ। त्यसो भयो पनि: उहाँले रसूलहरूलाई प्रदान गरिने अदृश्य ज्ञानबाट त्यस्तो ज्ञान दिनुभयो, जुन प्रमाणका दृष्टिले उनीहरूका लागि अझ स्पष्ट र सही मार्गको अझ नजिक थियो।

केहीले भने: यो वाक्य उसलाई “इन्शा अल्लाह” भन्न आदेश दिइएको वाक्यसँग जोडेर भन्न आदेश दिइएको हो—जब उसलाई बिर्सेपछि अपवाद सम्झना आउँछ। कुनै मानिसले “इन्शा अल्लाह” भन्न बिर्सेको छ भने त्यसको तौबा यस्तो भन्नु हो: “आशा छ, मेरा पालनकर्ताले मलाई यसभन्दा पनि बढी सही मार्गमा डोर्‍याउनुहुनेछ।” यसरी अपवाद जनाउनु जायज हुन्छ।