Аллахна тевжаш хийцаме хилар

Шейх Абдуррахман ас-Саадин тафсир

23-гӀа а, 24-гӀа а аятан тафсир: — ХӀара чулацам долуш долу нахахьар, массо нахахьар санна, хьалха муьтӀахь волучу хӀокху сагӀан дуьхьа хилча а, Пайхамарга салават а, салам а хуьлийла цунна, дӀаделла хилча а, хьалха йолу дешнаш мукъаза мукъаза массо мукаллафашна тӀе дӀадолу. Аллахо кхин дӀа кхочушдан долу хӀуманаш дийца гӀуллакхчуьнанна, Аллахан мурдашца цхьаьна ца хилча, «Со хӀара кхочушдан» ала дӀадехкина. ХӀунда аьлча, цуьнан чохь дика доцу хӀума ду: хьанна ца хууш долу, хьалха кхочушхир долу хӀуманна хетар, цуьнга дӀакхочур дуй, я ца дӀакхочур дуй — ца хууш долуш.

Цуьнца а, кхочушдан лерина долу хӀумма а, Аллахан волу мурад ца луш, цхьалха кхочушдан хетар ду. ХӀара дика доцу, дӀадехкина хӀума ду, хӀунда аьлча, массо мурад Аллахан ду: «Аллах, дуьйцуш долчу дуьненан Иела, Цуьнан мурад ца хилча, шун мурад хила йиш яц» (әт-Тәквир, 29). Аллахан мурад дийцарца хӀума кхочушдан а, атта хилийтар а, цу чохь беркат хилийтар а, Аллахе дехарца кхиъар а хуьлу. Адам болу дела, вицвала деза, Аллахан мурад дийца ца вита.

Делахь а, цуьнан гӀуллакх хилийта, хӀун деза диц ма хилалахь, Аллахо дехкийна, цуьнан мурад дицделча, цуьнга тӀекхечу хенахь цуьнан мурад дийца, хӀара дика хилийтарна, дика доцу хӀума ца хилийтарна. «Хьо вицвелча, хьайн Иела дагаваха» олучу массо нахахьарна тӀехь, дицделча Аллах дагаваха дӀадекхар ду. ХӀунда аьлча, Аллах дагаваха дицдар дӀадоккху, адамна дицделла хӀума дагадайту. Цуьндела Аллахан дагаваха дӀадекхар ду, цуьнга дицвеллачу, Аллах дицделлачу аьлла, хӀара дицдина адамна.

Адам Аллахан совгӀат долуш ду, нийсачу хьелашка кхочушхилийтарна, цуьнан дешнаш а, гӀуллакхаш а гӀалаташ тӀера лардарна. Цуьндела Аллахо Ӏамийна, хӀара ала: «Мега ду, сайн Иело хӀокхул а нийсачунна герга долу хьедал сона гайтар». Аллахе деха, Цуьнан тӀехь үмете хила, нийса хьедал кхочушхилийтар а деха. Цуьнан цхьаьна хиларна, адамо шен куьйгаш тоьхна, нийса хьедал лаха шен массо лелар дӀа а луш, Аллахан гӀо дӀакхеча, массо гӀуллакхашка нийса хьедал хилийтарна тӀе лаьттар ду.

Имам Ибн Касира тафсир

«Хьайн Иела дагаваха, хьо вицвелча» олу аятан маьӀна хӀара ду: Аллахан мурад дийца дицделча, цуьнан дагахьа хилча, Аллахан мурад дийца. Абу-ль-Алия а, Хьасан аль-Басри а и маьӀна дӀабелла. Хушайм, аль-Аъмаш, Мужахид, Ибн Аббас гара дӀадоьшу: цхьаъ шена цхьаннах хьалха дехарца ямарт хьалха дехкча, цунна ала йиш ю, хатта шарахь дуьйна а Аллахан мурад дийца. Ибн Аббаса «Хьайн Иела дагаваха, хьо вицвелча» аят цуьнга тӀе дӀаяздина.

Аль-Аъмаше хаттар дина: «Хьо Мужахидах дӀа хезна?» Цо жоп делла: «Лейс ибн Аби Сулеймана сона дӀаийцина. Къамисан тӀе кхачар хьоьга дӀа ца лаьа». И хьадис ат-Табарани дӀаяздина, Абу Муавия аль-Аъмашара дӀаделлачу иснадаца.

Ибн Аббасан «хатта шарахь дуьйна а Аллахан мурад дийца йиш ю» олу дешнашна маьӀна хӀара ду: адамо шен дехарца я дийца дешнашца «ИншаАллах» ала дицделча, хӀатта шарахь дуьйна а цуьнан дагахьа хилча, цунна дика ду цуьнан мурад дийца, мурад дийцарехь суннат кхочушхилийтарна. ХӀара дехарца кхин дӀа гӀалат хиларна тӀехь а лелар ду. Ибн Жарир (Аллахан къинхетам хуьлийла цунна) цуьнан чулацам дӀаяздина, маьӀна а хьехна: хӀара тӀедехкар дехаран гӀалат дӀадаккхаран я къасам гӀалатца къайлах дӀадоккхаран я къасам кхочушхилийтарна къасамдекхар ца дехаран меттигехь дац.

Ибн Жарир (Аллахан къинхетам хуьлийла цунна) аьлла хӀара нийса ду, Ибн Аббасан дешнашна маьӀна дӀакхочуш а цуьнца ду, Аллах хьало хууш волуш. Икрима аьлла: «Хьайн Иела дагаваха, хьо вицвелча» маьӀна ду: хьо хьалахь дӀагоьлча, хьайн Иела дагаваха. ХӀара аьлла дешнашца тӀекхочуш маьӀна ду. Ат-Табарани дӀаяздина: Ахмад ибн Яхья аль-Хьалвани дийцина, Саид ибн Сулейман дийцина, Аббад ибн аль-Аввам дийцина, Суфьян ибн Хьусейн дийцина, Яъла ибн Муслим дийцина, Жабир ибн Зейд дийцина, Ибн Аббас гара: «ХӀума аьлча, “Со хьанна тӀаьхьа гӀолла хӀара кхочушдан”, “Аллахан мурад хилча маьлх дийца” ала ца дехкалахь.

Хьайн Иела дагаваха, “ИншаАллах” ала дицвелча». Ат-Табарани дӀаяздина: Мухаммад ибн аль-Хьарис аль-Жубейли дийцина, Сафван ибн Салих дийцина, аль-Валид ибн Муслим дийцина, Абдуль-Азиз ибн Хусейн дийцина, Ибн Аби Нажих дийцина, Мужахид гара, Ибн Аббасан «ХӀума аьлча, “Со хьанна тӀаьхьа гӀолла хӀара кхочушдан”, “Аллахан мурад хилча маьлх дийца” ала ца дехкалахь. Хьайн Иела дагаваха, “ИншаАллах” ала дицвелча» аятан тафсир. Ат-Табарани Ибн Аббас гара а дӀаяздина, «Хьайн Иела дагаваха, хьо вицвелча» — мурад дицделча, дагахьа хилча, Аллахан мурад дийца.

Цо аьлла: хӀара аят Пайхамарна салават а, салам а хуьлийла цунна, хӀокху гӀуллакхехь лахахь лаьтта, вайн хьалха а цхьаьна мурад дийца йиш яц, цхьанна мурадца къасамца дехкна хӀумма ца хилча. Цул тӀаьхьа цо аьлла: «ХӀара хьадис дӀаделлачу иснадаца цхьаъ волу: аль-Валид ибн Абдуль-Азиз ибн аль-Хусейн». Аятан кхин маьӀна а хила тарло: адамо шен дешнашца цхьаъ дицделча, Аллахан дагаваха тӀедехна. ХӀунда аьлча, дицдар шайтанах дуьйлу, Мусан кӀант аьллачух меттигехь: «Шайтана сона цуьнан дага ца дийрзина» (аль-Кахф, 63).

Аллахан дагавахар шайтан дӀадоккху; шайтан дӀавели, дицдар а дӀадолу. Аллах дагаваха — дагадайтаран бахьана ду. Цуьндела аьлла: «Хьайн Иела дагаваха, хьо вицвелча». «Аьлла а: “Мега ду, сайн Иело хӀокхул а нийсачунна герга йолчу хьедале со вахийта”» — маьӀна: хьанна хӀумма ца хууш долу хӀума дехча, Аллахан дехар деха, нийса хьелашка кхочушхилийтарна, нийса жоп а, хьедал а луш.

Кхин тафсирш а хьоьху, Аллах хьало хууш волуш. Аятан тахана дӀаделлачу хьекъале маьӀна а хӀара ду. «Хьайн Иела дагаваха, хьо вицвелча» — аль-Кахф: 63.

Аль-Багавин тафсир

«Хьайн Иела дагаваха, хьо вицвелча» — Ибн Аббас, Мужахид, Хьасан аьлла: маьӀна хӀара ду: Аллахан мурад дийца дицделча, цуьнан дагахьа хилча, мурад дийца. Ибн Аббаса мурад дийца, хатта шарахь дуьйна а, ца дӀаделла. Хьасан а мурад дийца йиш луш хилла, хӀайран дӀахӀитточу жамӀан хьалха. Цхьаьна дӀаделлачу хенан кхерехь хилча мурад дийца йиш ю, хенан юкъ дукха дӀаелча, нийса хир яц аьлла кхин болчара.

Цхьаьна адамашна, мурад дийца цуьнан дешнашца цхьаьна хилча ду аьлла. Икрима аьлла: аятан маьӀна ду «хьаьжжина вахаран хенахь, хьайн Иела дагаваха». Вахб аьлла: Инжилехь яздина ду: «Адам кӀант, хьо хьалахь дӀагоьлча, Со дагаваха, Со а хьо дагаваха хьалахь дӀагоьлча». Даххак, Садди аьлла: хӀара дуьйцу дӀадекхарехь ду.

Вайна Абдуль-Вахид аль-Мелихий дийцина, Хьасан ибн Ахмад аль-Махляди дийцина, Абу аль-Аббас ас-Сарраж дийцина, Кутейба дийцина, Абу Авана дийцина, Къатада гара, Анас гара: Пайхамара салават а, салам а хуьлийла цунна, аьлла: «Намаз дицвеллачу адамо цуьнан дагахьа хилча, цуьнан намаз дӀахьажалха». «Аьлла а: “Мега ду, сайн Иело хӀокхул а нийсачунна герга йолчу хьедале со вахийта”» — маьӀна: нийсачу новкъахь, цуьнан герга а, нийса а долчу новкъахь, со хьалкхолла дӀадехна.

Кхин аьлла: Пайхамарна салават а, салам а хуьлийла цунна, хӀумма дицделча, Аллах дагаваха а, шена дика долу, дицделла хӀуманна тӀера дика долу хьедале вахийта деха а дӀадехна. Кхин аьлла: къина цуьнан юкъара адамаша Кахфан гӀайре долчу нахана тӀехь дӀаьхна хаттар дина хиларна, Аллахо Пайхамарна салават а, салам а хуьлийла цунна, жоп дала дӀадехна: Аллахо Суна Ницкъан пайхамар хиларна далил долу, Кахфан гӀайре долчу наха хьалха хьехна хӀуманал а хьалха довш долу далил дӀалур ду.

Аллахо цуьнга гойтуш болу, гуш йоцчу хӀуманан гӀиллакхе тӀе кхочу хьекъал, Кахфан гӀайре долчу наха хьехна долчу хабарх а аьтто хьалха довш, хьедалле герга долу хиларна, хӀара кхочушдина. Кхин болчара аьлла: «ИншаАллах» олу мурад дицделча, цуьнан дагахьа хилча, «Мега ду, сайн Иело хӀокхул а нийсачунна герга йолчу хьедале со вахийта» аьлла, цу дешнашца мурад дийца дӀадехна. Адамо «ИншаАллах» ала дицделча, цуьнан тӀобаьлла хӀума хӀара аьлла дӀаала ду: «Мега ду, сайн Иело хӀокхул а нийсачунна герга йолчу хьедале со вахийта». Цуьнца мурад дийца дӀадехна.