Fatan shiryuwa zuwa ga shiriya

Tafsirin Shaikh Abdurrahman as-Sa'di

Tafsirin ayoyi na 23 da 24: Wannan hani, kamar sauran hane-hane, duk da cewa yana da wani dalili na musamman kuma an yi magana da Manzon Allah (tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi), umarnin ya shafi dukkan waɗanda aka ɗora wa wajibai. Allah Ya hana bawa ya ce game da abubuwan da za su faru nan gaba: “Lalle ni zan aikata wannan,” ba tare da danganta shi da yardar Allah ba. Dalilin haka kuwa shi ne abin da ke tattare da wannan magana na haɗari: magana game da gaibu na nan gaba, wanda mutum bai sani ba ko zai aikata abin ko kuwa a’a, ko abin zai faru ko kuwa a’a.

Haka kuma, akwai haɗarin mayar da aikata abin ga ikon bawa shi kaɗai, alhali dukkan iko na Allah ne: “Kuma ba za ku so ba sai idan Allah, Ubangijin talikai, Ya so” (At-Takwīr: 29). Ambaton yardar Allah yana kuma sauƙaƙa al’amari, yana kawo albarka a cikinsa, kuma bawa yana neman taimakon Ubangijinsa. Da yake bawa mutum ne, ba makawa wani lokaci zai manta ya bar ambaton yardar Allah; saboda haka Allah Ya umurce shi ya yi istisnā’i [ya ce “In shaa Allah”] idan ya tuna, domin ya cim ma abin da ake nema, kuma ya kawar da abin da ke da haɗari.

Daga faɗin Allah: “Kuma ka ambaci Ubangijinka idan ka manta” ana fahimtar umarnin ambaton Allah a lokacin mantuwa, domin ambatonSa yana kawar da mantuwa kuma yana tuna wa bawa abin da ya mance. Haka nan, ana umartar wanda ya shagala ko ya manta ambaton Allah da ya ambaci Ubangijinsa, kada kuma ya kasance cikin gafalallu. Da yake bawa yana matuƙar buƙatar Allah Ya datar da shi ya faɗi daidai kuma kada ya yi kuskure a maganganunsa da ayyukansa, Allah Ya umurce shi ya ce: “Ina fatan Ubangijina Ya shiryar da ni zuwa ga abin da ya fi kusa da wannan wajen zama daidai.”

Saboda haka, Allah Ya umurce shi da ya roƙi Allah, ya yi fata gare Shi, kuma ya dogara gare Shi cewa zai shiryar da shi zuwa ga hanya mafi kusa wadda take kaiwa ga daidaito. Bawan da yake cikin wannan hali, sannan ya yi iyakar ƙoƙarinsa wajen neman shiriya da daidaito, ya cancanci a datar da shi da wannan, taimako daga Ubangijinsa ya zo masa, kuma Ya daidaita shi a dukkan al’amuransa.

Tafsirin Imām Ibn Kathir

Game da faɗin Allah: “Kuma ka ambaci Ubangijinka idan ka manta,” an ce ma’anarsa ita ce: idan ka manta ka yi istisnā’i, to ka yi shi idan ka tuna. Abū al-ʿĀliyah da Al-Ḥasan al-Baṣrī ne suka faɗi haka. Hushaym ya ruwaito daga Al-Aʿmash, daga Mujāhid, daga Ibn ʿAbbās, game da mutumin da ya yi rantsuwa, cewa: yana da damar yin istisnā’i ko bayan shekara guda. Ya kasance yana cewa: “Kuma ka ambaci Ubangijinka idan ka manta” game da wannan.

Aka tambayi Al-Aʿmash: “Ka ji wannan daga Mujāhid?” Ya ce: “Laith bn Abī Sulaym ne ya ba ni labarinsa; ina ganin takalmina na wannan ne ya ɓace.” Aṭ-Ṭabarānī ma ya ruwaito shi daga hadisin Abū Muʿāwiyah, daga Al-Aʿmash, da isnād ɗin. Ma’anar maganar Ibn ʿAbbās cewa “yana da damar yin istisnā’i ko bayan shekara guda” ita ce: idan mutum ya manta ya ce “In shaa Allah” a cikin rantsuwarsa ko maganarsa, sannan ya tuna ko bayan shekara guda, to Sunnah ce a gare shi ya faɗi hakan, domin ya aikata Sunnah ta istisnā’i, ko da kuwa hakan ya kasance bayan ya karya rantsuwar.

Ibn Jarīr (Allah Ya yi masa rahama) ya faɗi haka a sarari. Ba wai yana nufin hakan zai kawar da karya rantsuwar ko ya soke kaffāra ba. Abin da Ibn Jarīr (Allah Ya yi masa rahama) ya faɗa shi ne mafi inganci, kuma shi ne ya fi dacewa da ɗaukar maganar Ibn ʿAbbās a kansa. Allah ne Mafi sani.

ʿIkrimah ya ce: “Kuma ka ambaci Ubangijinka idan ka manta,” wato idan ka yi fushi. Wannan fassara ce ta abin da ke biyo bayan ma’anar. Aṭ-Ṭabarānī ya ce: Aḥmad bn Yaḥyā al-Ḥalwānī ya ba mu labari, Saʿīd bn Sulaymān ya ba mu labari, daga ʿAbbād bn al-ʿAwwām, daga Sufyān bn Ḥusayn, daga Yaʿlā bn Muslim, daga Jābir bn Zayd, daga Ibn ʿAbbās, game da faɗin Allah: “Kada ka ce game da wani abu: ‘Lalle zan aikata wannan gobe,’ sai idan Allah Ya so, kuma ka ambaci Ubangijinka idan ka manta,” ya ce: idan ka manta ka ce “In shaa Allah.”

Aṭ-Ṭabarānī ya kuma ce: Muḥammad bn al-Ḥārith al-Jubaylī ya ba mu labari, Ṣafwān bn Ṣāliḥ ya ba mu labari, Al-Walīd bn Muslim ya ba mu labari, daga ʿAbd al-ʿAzīz bn Ḥuṣayn, daga Ibn Abī Najīḥ, daga Mujāhid, daga Ibn ʿAbbās, game da faɗin Allah: “Kada ka ce game da wani abu: ‘Lalle zan aikata wannan gobe,’ sai idan Allah Ya so, kuma ka ambaci Ubangijinka idan ka manta,” ya ce: idan ka manta ka ce “In shaa Allah.” Aṭ-Ṭabarānī ya kuma ruwaito daga Ibn ʿAbbās game da faɗin Allah: “Kuma ka ambaci Ubangijinka idan ka manta,” cewa ana nufin istisnā’i; don haka ka yi istisnā’i idan ka tuna.

Ya kuma ce: wannan hukunci na musamman ne ga Manzon Allah (tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi), kuma babu ɗayanmu da zai yi istisnā’i sai dai idan ya haɗa shi da rantsuwarsa. Sannan ya ce: Al-Walīd ne kaɗai ya ruwaito shi daga ʿAbd al-ʿAzīz bn al-Ḥuṣayn. Aya tana iya samun wata ma’ana kuma: Allah Maɗaukaki Ya shiryar da wanda ya manta wani abu a cikin maganarsa da ya ambaci Allah Maɗaukaki. Mantuwa tana farawa ne daga Shaiɗan, kamar yadda bawan Mūsā ya ce: “Kuma babu wanda ya mantar da ni shi sai Shaiɗan, don kada in tuna da shi” (Al-Kahf: 63).

Ambaton Allah Maɗaukaki kuwa yana korar Shaiɗan; idan Shaiɗan ya tafi, mantuwa ma ta tafi. Saboda haka ambaton Allah yana zama sanadin tunawa. Don haka ne Allah Ya ce: “Kuma ka ambaci Ubangijinka idan ka manta.” Game da faɗin Allah: “Kuma ka ce: ‘Ina fatan Ubangijina Ya shiryar da ni zuwa ga abin da ya fi kusa da wannan wajen zama daidai,’” ma’anarsa ita ce: idan aka tambaye ka game da abin da ba ka sani ba, ka roƙi Allah game da shi, ka karkata zuwa gare Shi, domin Ya datar da kai ga abin da yake daidai da shiriya.

An kuma faɗi wasu ma’anoni dabam a tafsirinsa, Allah ne Mafi sani. Wannan; wannan fassara ce ta abin da ke biyo bayan ma’anar; Al-Kahf: 63; game da wannan.

Tafsirin al-Baghawi

“Kuma ka ambaci Ubangijinka idan ka manta.” Ibn ʿAbbās, Mujāhid da Al-Ḥasan sun ce: ma’anarsa ita ce, idan ka manta yin istisnā’i, sannan ka tuna, sai ka yi istisnā’i. Ibn ʿAbbās ya halatta yin istisnā’i da ba a haɗa shi kai tsaye da magana ba, ko da kuwa an jinkirta har shekara guda. Al-Ḥasan ya halatta shi muddin mutum yana cikin majalisa ɗaya.

Wasu kuma sun halatta shi idan lokaci bai yi nisa ba; amma idan lokaci ya yi nisa, ba ya inganta. Wasu jama’a sun ƙi hakan har sai an haɗa istisnā’in da maganar. ʿIkrimah ya ce: ma’anar ayar ita ce, “Kuma ka ambaci Ubangijinka idan ka yi fushi.” Wahb ya ce: An rubuta a cikin Injīl: “Ya kai ɗan Adam, ka tuna da Ni lokacin da ka yi fushi, Zan tuna da kai lokacin da na yi fushi.”

Aḍ-Ḍaḥḥāk da As-Suddī sun ce: wannan yana magana ne game da salla. ʿAbd al-Wāḥid al-Malīḥī ya ba mu labari: Al-Ḥasan bn Aḥmad al-Makhladī ya ba mu labari: Abū al-ʿAbbās as-Sarrāj ya ba mu labari: Qutaybah ya ba mu labari: Abū ʿAwānah ya ba mu labari, daga Qatādah, daga Anas, ya ce: Annabi (tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi) ya ce: “Duk wanda ya manta wata salla, to ya sallace ta idan ya tuna.” “Kuma ka ce: ‘Ina fatan Ubangijina Ya shiryar da ni zuwa ga abin da ya fi kusa da wannan wajen zama daidai’,” wato Ya tabbatar da ni a kan hanyar da ta fi kusa da Shi kuma ta fi kaiwa ga daidaito.

An kuma ce: Allah Ya umurci Annabinsa da ya ambace Shi idan ya manta wani abu, kuma ya roƙe Shi Ya shiryar da shi zuwa ga abin da ya fi alheri a gare shi fiye da tuna abin da ya manta. An kuma ce: lokacin da mutanen suka tambaye shi game da labarin Matasan Kogo domin musu da gardama, Allah Maɗaukaki Ya umurce shi ya sanar da su cewa Allah zai ba shi hujjoji kan gaskiyar annabci mafi bayyanawa a gare su fiye da labarin Matasan Kogo. Hakan kuwa ya faru, domin Allah Ya ba shi ilimin gaibu ta hanyar manzanni, wanda ya fi bayyana musu hujja kuma ya fi kaiwa ga daidaito fiye da labarin Matasan Kogo.

Wasu sun ce: an umurce shi da ya faɗi wannan tare da “In shaa Allah” idan ya tuna istisnā’in bayan mantuwa. Idan mutum ya manta ya ce “In shaa Allah,” to tubarsa daga wannan ita ce ya ce: “Ina fatan Ubangijina Ya shiryar da ni zuwa ga abin da ya fi kusa da wannan wajen zama daidai.” Ana iya yin istisnā’i.