Rahama da shiriya daga Allah

Tafsirin Shaikh Abdurrahman as-Sa'di

Sa’an nan ya ambaci labarinsu a taƙaice, kuma daga baya ya yi cikakken bayani game da shi, inda Ya ce: “A lokacin da samarin suka fake a cikin kogo,” wato matasa, “suna nufin su nemi kariya da kuma tsare kansu daga fitinar mutanensu. Sai suka ce: ‘Ya Ubangijinmu! Ka ba mu wata rahama daga gare Ka,’” wato rahamar da za ta tabbatar da mu kuma ta tsare mu daga sharri, ta kuma datar da mu ga alheri. “Kuma Ka shirya mana shiriya a cikin al’amarinmu,” wato Ka sauƙaƙa mana duk wata hanya da take kaiwa ga shiriya, kuma Ka gyara mana al’amarin addininmu da duniyarmu.

Saboda haka, sun haɗa neman mafita da gudu daga fitina zuwa wurin da za su iya ɓuya a cikinsa, tare da tawali’u da roƙonsu ga Allah Ya sauƙaƙa musu al’amuransu, ba tare da dogaro da kansu ko mutane ba. Saboda haka Allah Ya amsa addu’arsu.

Tafsirin Imām Ibn Kathir

Game da maganar Allah: “A lokacin da samarin suka fake a cikin kogo, sai suka ce: ‘Ya Ubangijinmu! Ka ba mu wata rahama daga gare Ka, kuma Ka shirya mana shiriya a cikin al’amarinmu,’” Allah Maɗaukaki yana ba da labarin waɗancan samari da suka gudu da addininsu daga mutanensu, don kada su fitine su daga gare shi. Saboda haka suka gudu daga gare su, suka nemi mafaka a cikin wani kogo da ke kan dutse domin su ɓuya daga mutanensu. Da suka shiga, sai suka roƙi Allah Maɗaukaki, suna neman rahamarsa da tausasawarsa gare su, suka ce: “Ya Ubangijinmu!

Ka ba mu wata rahama daga gare Ka,” wato Ka yi mana baiwar rahama daga gare Ka, wadda Za Ka ji ƙanmu da ita, kuma Ka ɓoye mu daga mutanenmu. “Kuma Ka shirya mana shiriya a cikin al’amarinmu,” wato Ka ƙaddara mana shiriya a cikin wannan al’amari namu; wato Ka sanya ƙarshen al’amarinmu ya zama shiriya, kamar yadda ya zo a cikin hadisi: “Duk hukuncin da Ka ƙaddara mana, Ka sanya ƙarshensa ya zama shiriya.” A cikin Musnad, daga hadisin Busar bn Abi Arṭā’ah, an ruwaito cewa Manzon Allah, tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi, ya kasance yana addu’a yana cewa: “Ya Allah!

Ka kyautata ƙarshen al’amuranmu baki ɗaya, kuma Ka tsare mu daga wulaƙancin duniya da azabar Lahira.”

Tafsirin al-Baghawi

Sa’an nan Allah Ya ambaci labarin mutanen Kogo. “A lokacin da samarin suka fake a cikin kogo,” wato suka nufi wurinsa. Malamai sun yi saɓani game da dalilin da ya sa suka nufi kogon.

Muḥammad bn Isḥāq bn Yasār ya ce: Mabiya Linjila sun ruɗe, zunubai suka yi yawa a cikinsu, sarakunansu kuma suka ƙetare iyaka har suka bauta wa gumaka suka kuma yanka wa gumaka. Amma a cikinsu akwai wasu da suka rage suna bin addinin Almasihu, suna dagewa a kan bautar Allah da tauhidi. Daga cikin sarakunansu da suka yi haka akwai wani sarkin Rumawa da ake kira “Daqiyānūs”. Ya bauta wa gumaka, ya yanka wa gumaka, kuma ya kashe duk wanda ya saɓa masa.

Yakan sauka a ƙauyukan Rumawa, kuma ba ya barin wani a ƙauyen da ya sauka a cikinsa sai ya fitine shi: ko dai ya sa ya bauta wa gumaka ya kuma yanka musu, ko kuma ya kashe shi. Har ya sauka a birnin mutanen Kogo, wato “Afisus”. Da ya sauka a wurin, abin ya yi wa masu imani tsanani, sai suka ɓuya daga gare shi, suka gudu ta kowace fuska.

A lokacin da Daqiyānūs ya zo birnin, ya bayar da umarni a bi masu imani a tattaro su zuwa gare shi. Ya kuma kafa rundunar ’yan sanda daga kafiran wurin, su bi masu imani a inda suke, su fitar da su zuwa ga Daqiyānūs. Sai ya ba su zaɓi tsakanin a kashe su ko kuma su bauta wa gumaka su yanka wa gumaka. Wasu daga cikinsu sun fi son rayuwa, wasu kuma suka ƙi bauta wa wanin Allah, sai aka kashe su.

Da masu ƙarfin imani da Allah suka ga haka, sai suka miƙa kawunansu ga azaba da kisa. Ana kashe su, ana yanke sassan jikinsu, sa’an nan a ɗaure waɗannan sassan a kan katangar birnin, ta gefenta da kuma ƙofofinta. Fitinar ta tsananta ƙwarai.

Da samarin suka ga haka, sai suka yi baƙin ciki ƙwarai. Suka tashi suka shagala da salla, azumi, sadaka, tasbihi da addu’a. Sun kasance daga cikin manyan Rumawa, mutane takwas ne. Suka yi kuka suka roƙi Allah da tawali’u, suna cewa: “Ubangijinmu Ubangijin sammai da ƙasa ne.

Ba za mu kira wani abin bautawa baicin Shi; da mun yi haka, da mun faɗi magana mai girman ƙetare iyaka. Ya Ubangijinmu, Ka kawar da wannan fitina daga bayinKa masu imani, Ka ɗauke musu wannan bala’i, domin su bayyanar da bautarKa.”

Suna cikin wannan hali, sun shiga wani wurin sallarsu, sai ’yan sanda suka same su suna sujada, fuskokinsu a ƙasa, suna kuka da roƙon Allah cikin tawali’u. Sai ’yan sandan suka ce musu: “Me ya riƙe ku daga umarnin sarki? Ku tafi gare shi.” Suka fita, suka kai rahotonsu ga Daqiyānūs, suka ce: “Kana tattara mutane domin a yanka wa gumakanka, amma waɗannan samari daga iyalanka suna yi maka ba’a kuma suna saɓa wa umarninka!”

Da ya ji haka, sai ya aika a kawo su. Aka kawo su, idanunsu na zubar da hawaye, fuskokinsu kuma cike da ƙura. Ya ce musu: “Me ya hana ku halartar yanka wa gumakanmu da ake bautawa a doron ƙasa, kuma ku zama abin koyi ga manyan mutanen birninku? Ku zaɓa: ko dai ku yanka wa gumakanmu, ko kuma in kashe ku.”

Miksalminā, wanda ya fi su girma, ya ce: “Muna da Ubangiji wanda girmansa ya cika sammai da ƙasa. Ba za mu taɓa kiran wani abin bautawa baicin Shi ba. Yabo, girmamawa da tasbihi sun tabbata gare Shi daga zukatanmu, da tsarkakakkiyar niyya har abada. Shi kaɗai muke bautawa, kuma Shi kaɗai muke roƙon tsira da alheri.

Amma gumaka, ba za mu taɓa bautar su ba. Ka aikata abin da ka ga dama a gare mu.” Sahabban Miksalminā suka ce wa Daqiyānūs irin abin da Miksalminā ya faɗa.

Da suka faɗi haka, sai ya ba da umarni a cire musu tufafin daraja da suke sanye da su. Sai ya ce: “Zan kuɓuta gare ku, in zartar muku da azabar da na yi muku alƙawari. Abin da kawai ya hana ni gaggauta yi muku haka shi ne, ina ganin ku samari ne ƙanana, saboda haka ba na son in halaka ku kafin in ba ku wa’adin da za ku yi tunani a cikinsa, ku kuma koma wa hankalinku.” Sa’an nan ya ba da umarni a cire musu kayan ado na zinariya da azurfa da suke sanye da su, sannan aka fitar da su daga wurinsa.

Daqiyānūs ya tafi wani birni da ba nasu ba, kusa da su, saboda wani al’amarinsa. Da samarin suka ga ya fita, sai suka yi gaggawa kafin ya dawo. Suna tsoron kada ya dawo birninsu ya tuna da su. Sai suka yanke shawara a tsakaninsu cewa kowane mutum zai ɗauki kuɗin guzuri daga gidan mahaifinsa, ya yi sadaka da wani ɓangare, sannan su ɗauki sauran su tafi wani kogo kusa da birni, a wani dutse da ake kira Bukhlūs.

Za su zauna a wurin suna bautar Allah har Daqiyānūs ya dawo; a lokacin sai su je su tsaya a gabansa, shi kuma ya yi musu abin da ya ga dama. Bayan sun yanke shawarar haka, kowane saurayi ya nufi gidan mahaifinsa, ya ɗauki kuɗin guzuri, ya yi sadaka da wani ɓangare, sannan suka tafi da sauran kuɗin. Wani kare nasu ya bi su. Da suka isa kogon, sai suka zauna a cikinsa.

Ka‘b al-Aḥbār ya ce: Sun wuce wani kare, sai ya bi su. Suka kore shi, amma ya sake yi haka sau da yawa. Sai kare ya ce musu: “Ya ku mutane, me kuke so daga gare ni? Kada ku ji tsoron sharrina. Ina son masoyan Allah. Ku yi barci, ni kuma in tsare ku.”

Ibn ‘Abbās ya ce: Sun gudu daga Daqiyānūs da dare. Su bakwai ne. Suka wuce wani makiyayi tare da kare, sai makiyayin ya bi su bisa addininsu, karensa kuma ya bi shi. Suka fita daga birnin zuwa kogon da ke kusa da birnin.

Ibn Isḥāq ya ce: Sun zauna a cikinsa, ba su da wani aiki sai salla, azumi, tasbihi, kabbara da hamdala, suna neman yardar Allah. Suka ba wa wani saurayi daga cikinsu, wanda ake kira Tamlikhā, alhakin kuɗin guzurinsu. Shi ne mafi iya ɗaukar kaya kuma mafi ƙarfi a cikinsu. Idan zai shiga birni, sai ya cire tufafinsa masu kyau, ya sa tufafi irin na matalauta masu bara, sannan ya ɗauki kuɗin azurfa ya tafi birni, ya saya musu abinci da abin sha, ya kuma leƙo musu labari, ko an ambaci shi da abokansa da wani abu.

Daga nan sai ya koma wurin abokansa. Sun zauna a haka tsawon lokacin da suka zauna.

Daga baya Daqiyānūs ya zo birnin, ya umarci manyan mutanen wurin su yanka wa gumaka. Masu imani suka firgita. Tamlikhā yana cikin birnin, yana sayo wa abokansa abinci. Ya koma wurinsu yana kuka, tare da ɗan abinci. Ya ba su labarin cewa azzalumin sarki ya shigo birni, kuma an ambace su, ana neman su tare da manyan mutanen birnin.

Suka firgita, suka faɗi suna sujada, suna addu’a da roƙon Allah cikin tawali’u, suna neman tsaronsa daga fitina. Sa’an nan Tamlikhā ya ce musu: “Ya ’yan’uwana, ku ɗago kawunanku, ku ci abinci, ku dogara ga Ubangijinku.” Suka ɗago kawunansu, idanunsu na zubar da hawaye. Suka ci abinci a lokacin faɗuwar rana.

Daga nan suka zauna suna hira, suna nazari tare, suna tunatar da juna. Suna cikin haka sai Allah Ya sa barci ya mamaye kunnuwansu a cikin kogon. Karensu kuma ya miƙa ƙafafunsa biyu a ƙofar kogon. Abin da ya same su ya same shi, alhali kuwa sun kasance muminai masu yaƙini, kuɗin guzurinsu kuma yana a wajen kawunansu.

Washegari, Daqiyānūs ya rasa su. Ya neme su amma bai same su ba. Sai ya ce wa wasu daga cikin mutanensa: “Lallai al’amarin waɗannan samari da suka tafi ya ba ni baƙin ciki. Sun yi zaton ina fushi da su ne saboda jahilcinsu game da ni.

Da sun tuba suka bauta wa gumakana, da ban ɗauki mataki a kansu ba.” Manyan mutanen birnin suka ce: “Ba ka cancanci ka ji tausayin wasu mutane masu fasadi, masu taurin kai kuma masu saɓo ba. Ka ba su wa’adi; da sun so, da sun dawo a cikin wa’adin. Amma ba su tuba ba.”

Da suka faɗi haka, sai ya yi fushi ƙwarai, ya aika a kira iyayensu. Da aka kawo su, sai ya tambaye su game da su, ya ce: “Ku ba ni labarin ’ya’yanku masu taurin kai waɗanda suka saɓa mini.” Suka ce masa: “Mu ba mu saɓa maka ba. Don me za ka kashe mu saboda wasu matasa masu taurin kai da suka tafi da dukiyarmu, suka ɓatar da ita a kasuwannin birni, sa’an nan suka tafi suka hau wani dutse da ake kira Bukhlūs?”

Da suka faɗi haka, sai ya sake su. Ya kasa sanin abin da zai yi wa samarin. Sai Allah Ya jefa a zuciyarsa ya ba da umarni a rufe kogon a kansu. Allah kuma Ya nufi Ya girmama su, Ya sanya su aya ga wata al’umma da za ta zo bayansu, kuma Ya bayyana musu cewa Sa’a tana zuwa, babu shakka a cikinta, kuma Allah yana tayar da waɗanda ke cikin kaburbura.

Daqiyānūs ya ba da umarni a rufe kogon a kansu, ya ce: “Ku bar su yadda suke a cikin kogon, su mutu saboda yunwa da ƙishirwa. Kogon da suka zaɓa ya zama kabarinsu.” Yana tsammanin suna farke, suna sane da abin da ake yi musu, alhali Allah Ya karɓi rayukansu ta irin mutuwar barci. Karensu kuwa yana miƙe ƙafafunsa biyu a ƙofar kogon.

Barcin ya mamaye su, suna juyawa daga gefen dama zuwa na hagu.

Daga nan wasu muminai biyu da ke cikin gidan sarki Daqiyānūs, waɗanda suke ɓoye imaninsu, suka yanke shawarar rubuta labarin samarin, nasabarsu, sunayensu da abin da ya faru da su a kan wani allo na dalma. Suka saka shi cikin wani akwatin tagulla, suka kuma gina ginin a kansa. Suka ce: “Watakila Allah Ya bayyana waɗannan samari ga wasu muminai kafin Ranar Alƙiyama, domin wanda ya buɗe shi ya san labarinsu idan ya karanta wannan rubutu.” Sai suka aikata hakan, suka gina ginin a kansa.

Daqiyānūs ya ci gaba da sarauta har lokacin da aka ƙaddara masa, sannan ya mutu. Mutanensa ma suka mutu, tsararraki da yawa kuma suka shuɗe bayansa, sarakuna suka gaje sarakuna.

‘Ubayd bn ‘Umayr ya ce: Mutanen Kogo samari ne masu sa sarƙaƙƙiya da mundaye, masu dogayen sumar goshi. Tare da su akwai karensu na farauta. Sun fita a ranar wani babban biki, cikin ado mai girma da jerin gwanon mutane. Sun fitar da gumakansu da suke bautawa.

Allah Ya sanya imani a zukatan samarin. Ɗaya daga cikinsu wazirin sarki ne. Suka yi imani, kuma kowannensu ya ɓoye imaninsa. Sai suka ce a cikin zukatansu: “Mu fita daga cikin waɗannan mutane, kada azabar laifinsu ta same mu.”

Wani saurayi ya fita har ya isa ƙarƙashin inuwar bishiya, ya zauna a can. Sai wani ya fito, ya gan shi shi kaɗai, ya yi fatan yana kan irin halin da yake ciki, ba tare da ya bayyana hakan ba. Sai wani kuma ya fito, suka taru a wuri guda. Wasu suka ce wa wasu: “Me ya tattaro ku a nan?”

Kowannensu yana ɓoye wa abokinsa imaninsa saboda tsoron kansa. Sai suka ce: “Kowannen saurayi ya keɓe da abokinsa, ɗaya ya bayyana wa abokinsa sirrinsa.” Suka aikata haka, sai suka tarar dukansu suna da imani. Akwai wani kogo a dutse kusa da su.

Wasu suka ce wa wasu: “Ku fake a kogon, Ubangijinku zai shimfiɗa muku daga rahamarsa.” Suka shiga kogon tare da karensu na farauta. Suka yi barci shekara ɗari uku, suka ƙara tara. Mutanensu suka rasa su, suka neme su, amma Allah Ya ɓoye musu sawunsu da kogonsu.

Sai suka rubuta sunayensu da nasabarsu a kan allo: “Wane da wane da wane, ’ya’yan sarakunanmu ne. Mun rasa su a cikin watan kaza, a shekarar kaza, a zamanin mulkin wane ɗan wane.” Suka ajiye allon a ma’ajiyar sarki, suka ce: “Lallai wannan al’amari zai yi babban tasiri.” Sarki ya mutu, wasu tsararraki kuma suka zo bayansa.

Wahb bn Munabbih ya ce: Wani mabiyin ‘Īsā, amincin Allah ya tabbata a gare shi, ya zo birnin mutanen Kogo, yana son shiga cikinsa. Sai aka ce masa: “A ƙofar birnin akwai gunki. Ba wanda zai shiga sai ya yi masa sujada.” Ya ƙi shiga, sai ya je wani wurin wanka kusa da birnin.

Ya ba mai wankan hayar kansa, ya yi masa aiki. Mai wankan ya ga albarka a wurin wankansa, sai wasu samari daga cikin mutanen birnin suka so shi. Ya kasance yana ba su labarin sama da ƙasa da Lahira, har suka yi imani da shi suka kuma gaskata shi. Ya yi sharaɗi da mai wankan cewa dare nasa ne, kada wani ya hana shi kasancewa a wurin ko yin salla.

Ya ci gaba da haka har ɗan sarki ya kawo wata mata ya yi zina da ita a wurin wankan. Mabiyin ‘Īsā ya yi masa tsawatarwa, ya ce: “Kai ɗan sarki ne, amma kana shiga tare da wannan?” Sai ya ji kunya ya tafi. Ya sake dawowa wani lokaci, mabiyin ya sake faɗa masa irin wannan magana.

Sai ya zage shi, ya tsawatar masa, amma bai damu da abin da aka ce ba. Daga nan su biyun suka shiga tare, suka mutu a wurin wankan. Aka zo wa sarki aka ce masa: “Mai wankan ne ya kashe ɗanka.” Aka neme shi amma ba a same shi ba, ya gudu.

Sarki ya ce: “Su waye suka kasance tare da shi?” Aka ambaci samarin. Aka neme su, sai suka fita daga birnin. Suka wuce wani abokinsu mai irin imaninsu. Shi ma ya tafi tare da su, tare da wani kare. Da dare ya riske su a wajen kogo, suka shiga, suka ce: “Da safe, in Allah Ya so, za mu yi tunanin abin da za mu yi.”

Sai Allah Ya sa barci ya mamaye kunnuwansu. Sarki da mutanensa suka fita suna neman su har suka same su. Suka shiga kogon. Da wani mutum ya yi ƙoƙarin shiga, sai tsoro ya kama shi, ya kasa. Babu wani da ya iya shiga. Sai wani ya ce wa sarki: “Ba kai ne ka ce da ka same su za ka kashe su ba?”

Ya ce: “Na’am.” Sai ya ce: “To, ka gina musu bango a ƙofar kogon, ka rufe su a ciki.” Sarki kuwa ya rufe ƙofar kogon a kansu. Daga baya wani makiyayi ya tsallaki ruwan sama kusa da kogon. Sai ya ce: “Da na buɗe wannan kogo, in shigar da tumakina ciki don kada ruwan sama ya same su, da ya fi kyau.”

Bai gushe ba yana aiki a kansa har ya buɗe shi. Washegari Allah Ya mayar musu da rayukansu.

Muḥammad bn Isḥāq ya ce: Daga baya wani mutumin kirki mai suna “Bīdrūs” ya zama sarkin waɗannan ƙasashe. Ya yi sarauta shekara sittin da takwas. Mutane suka kasu ƙungiyoyi a zamaninsa: akwai waɗanda suka yi imani da Allah, suka san cewa Sa’a gaskiya ce, da waɗanda suka ƙaryata ta. Al’amarin ya yi wa sarki nagari nauyi ƙwarai.

Ya yi kuka, ya roƙi Allah da tawali’u, ya yi baƙin ciki mai tsanani da ya ga masu ƙarya suna ƙaruwa kuma suna rinjayar masu gaskiya. Suna cewa: “Babu wata rayuwa sai rayuwar duniya. Ana tayar da rayuka ne kawai, ba a tayar da jikkuna.” Bīdrūs ya aika ga waɗanda yake zaton suna da alheri kuma shugabanni ne a cikin mutane, sai suka ƙaryata Sa’a.

Har suka kusa karkatar da mutane daga gaskiya da addinin mabiyan ‘Īsā. Da sarki nagari ya ga haka, sai ya shiga gidansa, ya kulle kansa, ya sa rigar ulu marar kyau, ya shimfiɗa toka a ƙarƙashinsa ya zauna a kanta. Ya daɗe yana ƙoƙarin ibada dare da rana, yana roƙon Allah Maɗaukaki da kuka, yana cewa: “Ya Ubangiji, Ka ga saɓanin waɗannan mutane. Ka aiko musu da wata aya da za ta bayyana musu gaskiya.”

Sai Mai rahama, Mai jin ƙai, wanda ba Ya son halakar bayinsa, Ya nufi Ya bayyana samarin Mutanen Kogo, Ya bayyanar da labarinsu ga mutane, Ya sanya su aya da hujja a kansu, domin su san cewa Sa’a tana zuwa, babu shakka a cikinta, kuma Ya amsa addu’ar bawansa nagari Bīdrūs, Ya cika masa ni’imarsa, sannan Ya tattaro muminai waɗanda suka watse. Allah Ya sanya a zuciyar wani mutum daga mutanen wannan ƙasa, mai suna “Ulyānus”, ya rushe ginin da ke a bakin kogon, domin ya gina rumfar tumakinsa da duwatsun.

Ya ɗauki ma’aikata biyu, suka fara cire duwatsun ginin, suna gina rumfar, har suka cire abin da ke rufe bakin kogon suka buɗe ƙofarsa. Allah Ya rufe samarin daga mutane da tsoro. Da aka buɗe ƙofar kogon, Allah Mai iko da mulki, Mai raya matattu, Ya ba samarin umarni su zauna a cikin kogon. Suka zauna cikin farin ciki, fuskokinsu masu haske, zukatansu kuma cikin walwala.

Suka yi wa juna sallama, kamar dai sun farka ne a lokacin da suka saba farkawa da safe bayan barcin dare. Sa’an nan suka tashi suka yi salla kamar yadda suka saba yi. Babu abin da suka gani a fuskokinsu ko launinsu da ba su saba ba; sun kasance kamar yadda suke a lokacin da suka yi barci. Suna tsammanin Daqiyānūs yana nemansu.

Bayan sun gama sallarsu, sai suka ce wa Tamlikhā, mai kula da kuɗin guzurinsu: “Ka ba mu labarin abin da mutane suka ce game da mu jiya da yamma a wajen wannan azzalumi.” Suna tsammanin sun yi barci ne kamar yadda suka saba yi, amma sun ga kamar sun yi barci fiye da yadda suka saba, har suka tambayi juna: “Tsawon wane lokaci muka yi barci?” Suka ce: “Mun yi yini ɗaya ko rabin yini.” Sa’an nan suka ce: “Ubangijinku ne Mafi sani da tsawon lokacin da kuka yi.”

Duk da haka, suna ganin al’amarin nasu ba shi da wani girma. Tamlikhā ya ce musu: “An neme ku a birni, ba a same ku ba. Yau za a kawo ku domin ku yanka wa gumaka ko kuma a kashe ku; abin da zai faru bayan haka kuwa, Allah ne Ya sani.” Miksalminā ya ce musu: “Ya ’yan’uwana, ku sani za ku haɗu da Allah.

Kada ku kafirta bayan kun yi imani, idan maƙiyin Allah ya kira ku.”

Sa’an nan suka ce wa Tamlikhā: “Je birni ka saurari abin da ake faɗa game da mu, da abin da ake ambata a gaban Daqiyānūs. Ka yi taka-tsantsan, kada wani ya gane ka. Ka sayo mana abinci ka kawo mana, ka kuma ƙara mana a kan abincin da ka kawo, domin mun wayi gari da yunwa.” Tamlikhā ya yi kamar yadda ya saba yi: ya cire tufafinsa, ya sa tufafin da zai ɓuya da su, ya ɗauki kuɗin azurfa.

Da ya wuce ƙofar kogon, sai ya ga an cire duwatsun da suka rufe ƙofar. Ya yi mamaki, amma ya wuce ba tare da ya damu da su ba har ya isa ƙofar birni a ɓoye, yana kauce wa hanya saboda tsoron kada wani daga mutanen wurin ya gan shi ya gane shi. Bai sani ba cewa Daqiyānūs da mutanensa sun mutu tun shekaru ɗari uku da suka wuce. Da Tamlikhā ya isa ƙofar birni, ya ɗago kansa ya ga a saman ƙofar wata alama ta mutanen imani, wadda ake nunawa idan imani ya bayyana.

Da ya gan ta sai ya yi mamaki, yana kallonta a ɓoye, yana duban dama da hagu. Sai ya bar wannan ƙofar ya koma wata ƙofar birnin, ya ga irin wannan alama a wurin. Sai ya yi zaton birnin ba shi ne wanda ya sani ba. Ya ga mutane da yawa waɗanda bai taɓa gani ba.

Ya yi tafiya yana mamaki, yana zaton ya rikice. Daga nan ya koma ƙofar da ya fara zuwa, yana mamaki a ransa, yana cewa: “Kai! Mene ne wannan? Jiya da yamma, masu musulunci suna ɓoye wannan alama, suna ɓoyewa da ita, amma yau ta bayyana.

Ko kuwa ina barci ne?” Sai ya ga ba ya barci. Ya ɗauki mayafinsa ya rufe kansa da shi, sannan ya shiga birni. Yana tafiya a tsakiyar kasuwa, sai ya ji mutane suna rantsuwa da sunan ‘Īsā ɗan Maryam. Ya ƙara firgita, ya ga kamar ya rikice.

Ya tsaya yana jingina bayansa da bangon birni, yana cewa a ransa: “Wallahi ban san abin da ke faruwa ba. Jiya da yamma, babu wani mutum a doron ƙasa da zai ambaci ‘Īsā ɗan Maryam sai an kashe shi; amma da safe na ji kowa yana ambaton sunan ‘Īsā, ba wanda yake tsoron komai.” Sai ya ce a ransa: “Wataƙila wannan ba birnin da na sani ba ne. Wallahi ban san wani birni kusa da namu ba.”

Ya tsaya cikin ruɗani. Daga nan ya haɗu da wani saurayi, ya ce masa: “Ya saurayi, menene sunan wannan birni?” Ya ce masa: “Afisus.” Sai ya ce a ransa: “Wataƙila wani abu ya same ni, ko kuma hankalina ya tashi. Ya kamata in yi gaggawar fita daga nan kafin a wulaƙanta ni, ko wani sharri ya same ni har in halaka.”

Sai ya farfaɗo, ya ce: “Da na yi gaggawar fita daga birni kafin su lura da ni, da hakan ya fi mini sauƙi.”

Ya je wajen masu sayar da abinci, ya fitar da kuɗin azurfa da yake da su, ya ba wa wani mutum daga cikinsu, ya ce: “Ka sayo mini abinci da wannan kuɗi.” Mutumin ya ɗauki kuɗin, ya duba irin kuɗin da zane-zanensa, ya yi mamaki. Sai ya miƙa wa wani abokinsa, shi ma ya duba. Suka riƙa miƙa kuɗin daga mutum zuwa mutum, suna mamakinsa.

Sai suka fara tattaunawa a tsakaninsu, wasu suna cewa: “Wannan ya sami wata taska da aka ɓoye a ƙasa tun zamanin da.” Da Tamlikhā ya ga suna shawara a kansa, sai ya firgita sosai, jikinsa ya riƙa rawa, yana zaton sun gane shi kuma suna son kai shi wurin sarkinsu Daqiyānūs. Wasu kuma suka zo suna tambayarsa ko su waye. Ya ce musu, cikin tsananin firgita: “Ku yi mini alheri, kun riga kun karɓi kuɗina, ku riƙe su.

Amma ba na buƙatar abincinku.” Suka ce masa: “Kai wane ne, ya saurayi? Kuma mene ne labarinka? Wallahi ka sami taska daga cikin taskokin mutanen farko, amma kana son ɓoye ta daga gare mu. Zo tare da mu, ka nuna mana inda take, ka raba mu da abin da ka samo, mu yi maka sauƙi.

Idan ba ka yi haka ba, za mu kai ka wurin sarki, ya kashe ka.” Da ya ji maganarsu, sai ya ce a ransa: “Na faɗa cikin duk abin da na yi ta tsoro daga gare shi.” Suka ce masa: “Ya saurayi, wallahi ba za ka iya ɓoye abin da ka samo ba.” Tamlikhā bai san abin da zai ce musu ba ko yadda zai amsa musu ba.

Tsoron ya hana shi magana. Da suka ga bai magana, sai suka ɗauki mayafinsa suka sa a wuyansa, suka fara jan shi a titunan birni, har labarinsa ya bazu a tsakanin mutanen birnin. Aka ce: “Ga wani mutum da yake da taska.” Mutanen birni, ƙanana da manya, suka taru a kansa, suna kallonsa, suna cewa: “Wallahi wannan saurayi ba mutumin wannan birni ba ne.

Ba mu taɓa ganinsa a nan ba, kuma ba mu san shi ba.” Tamlikhā bai san abin da zai ce musu ba. Da jama’a suka taru a kansa, sai ya firgita ya yi shiru, bai yi magana ba. Ya yi yaƙinin cewa mahaifinsa da ’yan’uwansa suna cikin birni, kuma asalinsa da danginsa daga cikin manyan mutanen birnin ne.

Ya yi zaton za su zo gare shi idan suka ji labarinsa. Yana tsaye cikin ruɗani yana jiran wani daga danginsa ya zo ya kuɓutar da shi daga hannunsu, sai suka fizge shi suka kai shi wurin shugabannin birnin da masu tafiyar da al’amuransa. Su biyu ne, nagari; sunan ɗayansu “Ariyūs”, ɗayan kuma “Ṭanṭiyūs”. Da aka tafi da shi zuwa gare su, Tamlikhā ya yi zaton ana kai shi wurin azzalumin Daqiyānūs.

Sai ya riƙa duban dama da hagu, mutane suna yi masa dariya kamar yadda ake yi wa mahaukaci. Tamlikhā ya fara kuka, ya ɗaga kansa zuwa sama, yana cewa a ransa: “Ya Allah, Ubangijin sama da ƙasa, Ka saukar mini da haƙuri a yau, Ka shigar da wata ruhi daga gare Ka a tare da ni, wadda Za Ka ƙarfafa ni da ita a gaban wannan azzalumi.” Yana kuka yana cewa a ransa: “An raba ni da ’yan’uwana. Ina ma da sun san abin da ya same ni, da sun zo gare ni mu tsaya tare a gaban wannan azzalumi, domin mun yi alƙawari da juna cewa za mu kasance tare, ba za mu kafirta da Allah ba, kuma ba za mu haɗa kome da Shi ba.

An raba ni da su; ba zan sake ganinsu ba, su ma ba za su sake ganina ba. Mun yi alƙawari cewa ba za mu rabu a rayuwa ko mutuwa ba.” Tamlikhā yana zance da kansa da waɗannan maganganu, kamar yadda ya ba abokansa labari bayan ya koma gare su. Har suka isa wurin mutanen kirkin nan biyu, Ariyūs da Ṭanṭiyūs.

Da Tamlikhā ya ga ba a kai shi wurin Daqiyānūs ba, sai ya natsu, kuka ya daina. Ariyūs ya ɗauki kuɗin azurfa, su biyu suka duba shi, suka yi mamaki. Ɗayansu ya ce masa: “Ina taskar da ka samo, ya saurayi?” Tamlikhā ya ce: “Ban sami wata taska ba.

Wannan kuɗin iyayena ne, kuma zane-zanensa da nauyinsa na wannan birni ne. Amma wallahi ban san abin da ya same ni ba, kuma ban san abin da zan ce muku ba.” Ɗayansu ya ce: “To, kai wane ne?” Tamlikhā ya ce: “Ni dai ina ganin ni mutumin wannan birni ne.”

Suka ce: “Wane ne mahaifinka? Kuma wa ya san ka a cikinsa?” Ya faɗa musu sunan mahaifinsa, amma ba su sami wani da ya san shi ko mahaifinsa ba. Ɗayansu ya ce masa: “Kai maƙaryaci ne, ba ka faɗa mana gaskiya ba.” Tamlikhā bai san abin da zai ce musu ba, sai dai ya sunkuyar da kansa ƙasa.

Wasu daga cikin waɗanda suke kewaye da su suka ce: “Wannan mahaukaci ne.” Wasu kuma suka ce: “Ba mahaukaci ba ne, yana nuna kansa a matsayin wawa da gangan ne domin ya kuɓuta daga gare ku.” Ɗayansu ya dube shi sosai, ya ce: “Kana tsammanin za mu sake ka, mu gaskata cewa wannan dukiyar mahaifinka ce, kuma zane-zanen kuɗin nan sun kai shekaru fiye da ɗari uku, alhali kai saurayi ne?

Kana tsammanin za ka ruɗe mu, ka yi mana ba’a, alhali mu tsofaffi ne kamar yadda kake gani, manyan mutanen birni da masu mulki suna kewaye da kai, ma’ajiyar wannan ƙasa kuma tana hannunmu, amma ba mu da ko dirhami ko dinar na irin wannan kuɗi? Ina ganin zan ba da umarni a azabtar da kai azaba mai tsanani, sannan a ɗaure ka har ka amince da wannan taskar da ka samo.” Da ya faɗi haka, sai Tamlikhā ya ce musu: “Ku ba ni damar in tambaye ku wani abu. Idan kuka amsa mini, zan gaya muku abin da ke tare da ni.”

Suka ce: “Tambaya, ba za mu ɓoye maka kome ba.” Ya ce musu: “Me ya faru da sarki Daqiyānūs?” Suka ce: “A yau ba mu san wani sarki a doron ƙasa mai suna Daqiyānūs ba. Sarki ne da ya mutu tun zamanin da.” Tamlikhā ya ce: “To, lallai na shiga ruɗani, kuma babu wani daga cikin mutane da zai gaskata abin da nake faɗa.

Mu samari ne, sarkin ya tilasta mana bauta wa gumaka da yanka musu. Sai muka gudu daga gare shi jiya da yamma, muka yi barci. Da na farka, na fita domin in sayo musu abinci, in leƙo labari, sai na tarar da kaina kamar yadda kuke gani.” Ya ce musu: “Ku tafi tare da ni zuwa kogon da ke kan dutsen Bangalus, in nuna muku abokaina.”

Da Ariyūs ya ji abin da Tamlikhā ya faɗa, sai ya ce: “Ya ku mutane, watakila wannan wata aya ce daga ayoyin Allah da Allah Ya sanya ta bayyana ta hannun wannan saurayi. Mu tafi tare da shi, ya nuna mana abokansa.” Ariyūs da Asṭiyūs suka tafi tare da shi, mutanen birnin kuma, manya da ƙanana, suka bi su zuwa wurin mutanen Kogo domin su gan su.

Da mutanen Kogo suka ga Tamlikhā ya makara wajen kawo musu abinci da abin sha fiye da yadda ya saba, sai suka yi zaton an kama shi aka kai shi wurin sarkinsu Daqiyānūs. Suna cikin wannan zaton da fargaba, sai suka ji muryoyi da hargowar dawakai suna hawa zuwa gare su. Suka yi zaton manzannin azzalumi Daqiyānūs ne ya aiko domin a kai su gare shi. Suka tashi suka yi salla, suka yi wa juna sallama, suka yi wa juna wasiyya.

Suka ce: “Mu tafi mu tarar da ɗan’uwanmu Tamlikhā, domin yanzu yana gaban azzalumi, yana jiran mu zo gare shi.” Suna faɗin haka suna zaune a cikin kogon, sai suka ga Ariyūs da mutanensa tsaye a bakin kogon. Tamlikhā ya riga su, ya shiga wurin abokansa yana kuka. Da suka gan shi yana kuka, su ma suka yi kuka tare da shi.

Suka tambaye shi labarinsa, sai ya ba su labarin abin da ya faru tun farko har ƙarshe. A lokacin ne suka gane cewa sun kasance suna barci a tsawon wannan lokaci bisa umarnin Allah. Allah Ya tada su ne domin su zama aya ga mutane, su tabbatar da tashin matattu, kuma mutane su san cewa Sa’a tana zuwa, babu shakka a cikinta.

Ariyūs ya shigo a bayan Tamlikhā. Ya ga wani akwatin tagulla da aka rufe da hatimin azurfa. Ya tsaya a ƙofar kogon, ya kira wani daga cikin manyan mutanen birnin. Aka buɗe akwatin a gabansu, sai suka sami allunan dalma guda biyu, an rubuta a cikinsu: “Miksalminā, Makhshalmīnā, Tamlikhā, Marṭūnus, Kashṭūnus, Yabrūnus, Dīmūs, Baṭiyūs da Ḥālūsh samari ne da suka gudu daga azzalumin sarkinsu Daqiyānūs, saboda tsoron kada ya fitine su daga addininsu.

Suka shiga wannan kogo. Da aka sanar da shi wurinsu, ya ba da umarni a rufe su a cikin kogon da duwatsu. Mun rubuta labarinsu domin waɗanda za su zo bayansu su sani idan suka same su.” Da suka karanta rubutun suka yi mamaki, sai suka gode wa Allah da Ya nuna musu alamar tashin matattu a cikinsu.

Suka ɗaga muryoyinsu suna gode wa Allah da yin tasbihi. Sa’an nan suka shiga kogon wurin samarin, suka same su zaune a cikinsa, fuskokinsu na haske, tufafinsu kuma ba su lalace ba. Ariyūs da mutanensa suka faɗi suna sujada, suka gode wa Allah da Ya nuna musu wata aya daga ayoyinsa. Daga nan suka yi magana da juna, samarin suka ba su labarin abin da suka sha daga sarkinsu Daqiyānūs.

Ariyūs da mutanensa suka aika da saƙo ga sarkinsu nagari Bīdrūs, suka ce: “Ka yi gaggawar zuwa gare mu, watakila ka ga wata aya daga cikin ayoyin Allah da Ya sanya a mulkinka, kuma Ya sanya ta aya ga talikai, domin ta zama haske da haskakawa gare su, ta tabbatar da tashin matattu. Ka gaggauta zuwa wurin wasu samari da Allah Ya tashe su bayan Ya sa sun mutu fiye da shekaru ɗari uku.” Da labarin ya zo wa sarki, hankalinsa ya dawo, damuwarsa kuma ta kau. Sai ya ce: “Ina gode maka, Ya Ubangijin sammai da ƙasa, ina bauta maka, ina tsarkake ka.

Ka yi mini falala, Ka ji ƙaina, ba Ka kashe hasken da Ka sanya wa kakannina, bawanKa nagari sarki Asṭanṭīnūs ba.” Da mutanen birnin suka sami labarin, sai suka hau dawakai suka tafi tare da shi har suka isa birnin Afisus. Mutanen birnin suka tarbe shi, suka yi tafiya tare da shi har suka hau wajen kogon. Da samarin suka ga Bīdrūs, sai suka yi farin ciki da shi, suka faɗi suna sujada.

Bīdrūs ya tashi ya rungume su, yana kuka. Su kuma suna zaune a gabansa a ƙasa, suna tasbihi da gode wa Allah. Sa’an nan samarin suka ce wa Bīdrūs: “Mun ba ka amanar Allah. Aminci ya tabbata gare ka da rahamar Allah. Allah Ya kiyaye ka, Ya kiyaye mulkinka.

Muna neman tsarin Allah gare ka daga sharrin mutane da aljanu.” Yayin da sarki yake tsaye, sai samarin suka koma wuraren kwanciyarsu suka yi barci, Allah Maɗaukaki kuma Ya karɓi rayukansu. Sarki ya tashi zuwa gare su, ya sanya tufafinsu a jikinsu, ya ba da umarni a saka kowannensu a cikin akwatin zinariya. Da dare, bayan ya yi barci, sai samarin suka zo masa a mafarki, suka ce: “Ba a halicce mu daga zinariya ko azurfa ba, an halicce mu ne daga ƙasa, kuma zuwa ƙasa za mu koma.

Ka bar mu kamar yadda muke a cikin kogon, a kan ƙasa, har Allah Ya tayar da mu daga gare ta.” A lokacin ne sarki ya ba da umarni a samar musu da akwatin itacen teak, aka sanya su a cikinsa. Lokacin da mutanen suka fita daga gare su, Allah Ya rufe su da tsoro, ba wanda ya iya shiga wurinsu. Sarki ya ba da umarni a gina masallaci a bakin kogon domin a yi salla a cikinsa.

Ya kuma sanya musu babban biki, ya ba da umarni a gudanar da shi kowace shekara.

An kuma ce: Lokacin da aka kai Tamlikhā wurin sarki nagari, sarki ya ce masa: “Kai wane ne?” Ya ce: “Ni mutum ne daga cikin mutanen wannan birni.” Ya ba da labarin cewa ya fita jiya ko kwanaki kaɗan da suka wuce, ya ambaci gidansa da mutanensa, amma babu wanda ya san su. Sarki kuwa ya ji cewa wasu samari sun ɓace a zamanin da, kuma an rubuta sunayensu a kan allo a cikin ma’ajiya.

Sai ya kira a kawo allon. Ya duba sunayensu, ya tarar Tamlikhā yana ɗaya daga cikin waɗannan mutanen. Ya kuma ambaci sunayen sauran. Tamlikhā ya ce: “Su abokaina ne.” Da sarki ya ji haka, sai ya hau doki tare da mutanen da ke tare da shi.

Da suka isa ƙofar kogon, Tamlikhā ya ce: “Ku bar ni in shiga wurin abokaina, domin in yi musu bushara. Idan suka gan ku tare da ni, za ku tsoratar da su.” Ya shiga ya yi musu bushara, sai Allah Ya karɓi rayukansu, Ya kuma ɓoye sawunsu, har mutane ba su iya gano inda suke ba. Wannan ne ma’anar maganar Allah Maɗaukaki: “A lokacin da samarin suka fake a cikin kogo,” wato suka nufi kogon.

A Larabci ana cewa: “Āwā fulān ilā mawḍi‘ kadhā,” wato wane ya mai da wuri kaza matsuguninsa. Kogon wani rami ne a cikin dutsen Bangalus, sunan kogon kuma “Khayram” ne.

“Ya Ubangijinmu! Ka ba mu wata rahama daga gare Ka”: ma’anar rahamar ita ce shiriya a cikin addini. An kuma ce: arziki ne. “Kuma Ka shirya mana,” wato Ka sauƙaƙa mana. “Shiriya a cikin al’amarinmu,” wato abin da muke nema na yardarKa da abin da yake zama shiriya a gare mu.

Ibn ‘Abbās ya ce: “Shiriya” tana nufin mafita daga kogon cikin aminci. Da azzalumin sarki ya yi musu barazanar kisa, ya gaya musu cewa za su zauna a nan har dare, ya kuma bar su a ciki su mutu da yunwa da ƙishirwa, sai ya aikata haka. Wahb ya ce: Zamani ya ci gaba da wucewa. Abin da suke kai a kai ya zama ɓarna.

Kuɗin guzurinsu da suke tare da su, waɗanda aka buga da hatimin Daqiyānūs, sun yi kama da ƙafafun ’yan rakumi na shekara guda. Tamlikhā ya fita zuwa waje, amma mutane ba su san shi ba; ya ga mutane, ƙanana da manya, sai suka tambaye shi: “Mene ne labari?” Daga cikinsu akwai Ṭanṭiyūs. Ya sunkuyar da kansa.

Mutanen suna kan addini guda, wato Musulunci. Imaninsu shi ne kin amincewa da tilasta musu bauta wa gumaka da yanka wa gumaka, da kuma ɓoye imaninsu daga Daqiyānūs da gudunsu zuwa kogon.