Rəhmət və doğru yol duası

Şeyx Əbdürrəhman əs-Səədinin təfsiri

Sonra Allah onların əhvalatını müxtəsər şəkildə xatırlatdı, daha sonra isə onu ətraflı izah etdi. “O zaman gənclər” — yəni cavanlar — “mağaraya sığındılar”. Bununla onlar öz qövmünün fitnəsindən qorunmaq və özlərini onun təsirindən mühafizə etmək istəyirdilər. “Və dedilər: Ey Rəbbimiz!

Bizə Öz dərgahından bir mərhəmət bəxş et”; yəni bizi onunla sabitqədəm et, şərdən qoru və xeyirə müvəffəq et. “Və işimizdə bizə doğru yol hazırla”; yəni bizi doğru yola çatdıran bütün səbəbləri asanlaşdır, dinimiz və dünyamızla bağlı işlərimizi islah et. Beləliklə, onlar fitnədən qaçaraq gizlənə biləcəkləri bir yerə sığınmaq üçün səy göstərməyi Allahdan yalvarıb işlərini asanlaşdırmasını diləməklə birləşdirdilər. Özlərinə və insanlara arxalanmadılar. Buna görə də Allah onların duasını qəbul etdi.

İmam İbn Kəsirin təfsiri

“O zaman gənclər mağaraya sığındılar və dedilər: Ey Rəbbimiz! Bizə Öz dərgahından bir mərhəmət bəxş et və işimizdə bizə doğru yol hazırla” ayəsində Uca Allah öz qövmündən dinlərini qorumaq, onların onları imanlarından döndərməsinə imkan verməmək üçün qaçan həmin gənclərdən xəbər verir. Onlar qaçıb bir dağdakı mağaraya sığındılar ki, qövmlərindən gizlənsinlər. Mağaraya daxil olduqları zaman Allahdan özlərinə mərhəmət və lütf göstərməsini diləyərək belə dedilər:

“Ey Rəbbimiz! Bizə Öz dərgahından bir mərhəmət bəxş et”; yəni Öz tərəfindən bizə mərhəmət ver ki, onunla bizə rəhm edəsən və bizi qövmümüzdən qoruyasan.

“Və işimizdə bizə doğru yol hazırla”; yəni bu işimizdə aqibətimizi doğru və xeyirli et. Hədisdə belə deyildiyi kimi: “Bizim üçün hansı hökmü versən, onun aqibətini doğru və xeyirli et”. “Musnad” əsərində Busr ibn Əbi Ərtatədən rəvayət olunan hədisdə deyilir ki, Allah Rəsulu (sallallahu əleyhi və səlləm) belə dua edərdi: “Allahım! Bütün işlərimizin aqibətini gözəl et və bizi dünya rüsvayçılığından və axirət əzabından qoru!”

əl-Bəğəvinin təfsiri

Sonra Allah mağara əhlinin əhvalatını xatırladaraq buyurdu: “O zaman gənclər mağaraya sığındılar”; yəni ora üz tutdular. Onların mağaraya getmələrinin səbəbi barədə müxtəlif fikirlər söylənmişdir.

Məhəmməd ibn İshaq ibn Yəsar demişdir: “İncil əhli arasında ixtilaflar artdı, günahlar çoxaldı və hökmdarlar azğınlığa düşdülər. Nəhayət, bütlərə ibadət etdilər və tağutlar üçün qurban kəsdilər. Onların arasında İsanın (əleyhissəlam) dininə bağlı qalan, Allaha ibadət edib Onu təkləşdirən insanlar da var idi. Bunu edən hökmdarlardan biri Rum hökmdarı, ‘Dəqyanus’ adlanan şəxs idi.

O, bütlərə ibadət edir, tağutlar üçün qurban kəsir və ona qarşı çıxanları öldürürdü. Rum kəndlərinə gedər, baş çəkdiyi heç bir kənddə insanları fitnəyə salmadan, onları bütlərə ibadət etməyə və tağutlar üçün qurban kəsməyə məcbur etmədən, yaxud bu əmrlərə tabe olmayanları öldürmədən oranı tərk etməzdi. Nəhayət, mağara əhlinin yaşadığı ‘Əfsus’ şəhərinə gəldi. O, şəhərə daxil olanda iman əhli təşvişə düşdü, özlərini ondan gizlədib müxtəlif istiqamətlərə qaçdılar.

Dəqyanus şəhərə gələndə iman əhlinin axtarılıb toplanmasını əmr etdi. Şəhərin kafirlərindən onun üçün mühafizəçilər seçdi ki, iman əhlini olduqları yerdə tapsınlar və Dəqyanusun yanına gətirsinlər. O, onları öldürülməklə bütlərə ibadət etmək və tağutlar üçün qurban kəsmək arasında seçim qarşısında qoyurdu. Bəziləri yaşamağı seçirdi, bəziləri isə Allahdan başqasına ibadət etməkdən imtina etdiyinə görə öldürülürdü.

Allaha imanlarında möhkəm olanlar bunu gördükdə əzaba və ölümə təslim olmağa başladılar. Onları öldürür, bədənlərinin üzvlərini kəsir, kəsilmiş hissələri şəhər divarlarının müxtəlif yerlərində və qapılarının üstündə asırdılar. Fitnə getdikcə böyüdü.

Gənclər bunu görəndə çox kədərləndilər. Ayağa qalxıb namaz, oruc, sədəqə, təsbih və dua ilə məşğul oldular. Onlar Rum əyanlarından idilər və səkkiz nəfər idilər. Ağlayıb Allaha yalvararaq deyirdilər: ‘Rəbbimiz göylərin və yerin Rəbbidir.

Biz Ondan başqa heç bir məbuda dua etməyəcəyik. Əgər Ondan başqasına ibadət etsək, onda həddi aşmış olarıq. Mömin bəndələrindən bu fitnəni uzaqlaşdır və bu bəlanı onlardan götür ki, Sənə ibadətlərini açıq şəkildə edə bilsinlər.’ Belə vəziyyətdə, onların namaz qıldıqları yerə mühafizəçilər gəlib çatdı.

Onları üzüqoylu səcdə etmiş, ağlayıb Allaha yalvaran halda gördülər. Mühafizəçilər onlardan soruşdular: ‘Hökmdarın əmrini yerinə yetirməyə getməyinizə nə mane oldu? Onun yanına gedin!’ Sonra onları aparıb Dəqyanusa xəbər verdilər: ‘Sən camaatı məbudlarına qurban kəsmək üçün toplayırsan, amma bu gənclər — sənin ailəndən olanlar — sənə rişxənd edir və əmrindən çıxırlar!’

Dəqyanus bunu eşidən kimi onları yanına gətirməyi əmr etdi. Onları gətirəndə gözləri yaşla dolmuş, üzləri torpağa bulaşmışdı. O dedi: ‘Yer üzündə ibadət olunan məbudlarımıza qurban kəsməyə və şəhərinizin əyanlarını özünüzə nümunə götürməyə sizə nə mane oldu? Seçin: ya məbudlarımıza qurban kəsin, ya da sizi öldürüm.’

Onların ən böyüyü Məksəlimina dedi: ‘Bizim elə bir Rəbbimiz var ki, göyləri və yeri Öz əzəməti ilə doldurub. Biz heç vaxt Ondan başqasına dua etməyəcəyik. Həmd, təkbir və təsbih daim səmimi qəlbdən Ona məxsusdur. Biz yalnız Ona ibadət edir, qurtuluş və xeyiri yalnız Ondan diləyirik.

Tağutlara isə heç vaxt ibadət etməyəcəyik. Nə istəyirsən, et!’ Məksəliminanın yoldaşları da Dəqyanusa onun dediklərinə bənzər sözlər söylədilər.

Onlar belə deyəndə Dəqyanus üzərlərində olan əyan libaslarını çıxartmağı əmr etdi. Sonra dedi: ‘Sizinlə sonra hesablaşacağam və sizə vəd etdiyim cəzanı verəcəyəm. Sizi dərhal cəzalandırmamağımın səbəbi yalnız cavan və yaşca kiçik olmağınızdır. Sizi məhv etməzdən əvvəl düşünəcəyiniz və ağıllarınızı başınıza yığacağınız bir müddət vermək istəyirəm.’

Sonra onların üzərindəki qızıl-gümüş bəzəkləri çıxartdırdı və yanından aparılmalarını əmr etdi.

Dəqyanus öz işləri üçün onların şəhərindən uzaq olmayan başqa bir şəhərə getdi. Gənclər onun getdiyini görəndə qayıtmasından qabaq tələsdilər. Qorxdular ki, qayıdanda onları xatırlayar. Öz aralarında məsləhətləşib qərara gəldilər ki, hər biri atasının evindən yol xərci götürsün, onun bir hissəsini sədəqə versin, qalanı ilə azuqə alsın və şəhərin yaxınlığındakı Bəxlus adlı dağda olan mağaraya gedərək orada Allah ibadət etsin.

Dəqyanus qayıdanda onun qarşısına çıxıb özünü ona təslim edər, o da onlar barədə istədiyini edərdi. Hər biri atasının evinə gedib pul götürdü, bir hissəsini sədəqə verdi, qalanını götürüb yola düşdü. Onların bir iti də ardınca gəldi. Mağaraya çatıb orada qaldılar.

Kəbul-Əhbar demişdir: ‘Bir itin yanından keçdilər, it də onların ardınca düşdü. Onu qovdular, amma it dəfələrlə geri qayıtdı. İt onlara dedi: “Ey camaat, məndən nə istəyirsiniz? Mənim tərəfimdən qorxmayın. Mən Allahın sevdiklərini sevirəm.

Siz yatın, mən sizi qoruyaram.”’ İbn Abbas demişdir: ‘Onlar Dəqyanusdan gecə qaçmışdılar. Yeddi nəfər idilər. Bir itin olduğu çobanla rastlaşdılar. Çoban da onların dinini qəbul edib onlara qoşuldu, iti də onun ardınca gəldi. Şəhərdən çıxıb yaxınlıqdakı mağaraya getdilər.’

İbn İshaq demişdir: ‘Onlar mağarada qaldılar. Allahın rizasını qazanmaq üçün namazdan, orucdan, təsbihdən, təkbirdən və həmd etməkdən başqa işləri yox idi. Azuqələrini Təmliha adlı gənclərdən birinə tapşırmışdılar. O, onların arasında ən güclü və ən dözümlü olanlardan idi.

Gizlicə şəhərə gedib onlar üçün ərzaq alırdı. Şəhərə girəndə əynindəki gözəl paltarları çıxarıb dilənən kasıbların paltarına bənzər paltar geyinirdi. Sonra pulunu götürüb şəhərə gedir, onlar üçün yemək-içmək alır, özü və yoldaşları haqqında nə isə eşidilib-eşidilmədiyini öyrənir, sonra yanlarına qayıdırdı.

Bir müddət belə keçdikdən sonra Dəqyanus şəhərə qayıtdı və şəhərin böyüklərinə tağutlar üçün qurban kəsməyi əmr etdi. İman əhli bundan qorxuya düşdü. Təmliha dostlarına yemək almaq üçün şəhərdə idi. Az miqdarda yeməklə onların yanına qayıtdı və ağlayaraq dedi ki, zalım şəhərə gəlib, onlar haqqında danışılıb və şəhərin böyükləri ilə birlikdə onları axtarırlar.

Gənclər qorxuya düşüb səcdəyə qapandılar, Allaha yalvarıb Ondan fitnədən qorumağı dilədilər. Sonra Təmliha dedi: ‘Qardaşlarım, başınızı qaldırın, yeməyinizi yeyin və Rəbbinizə təvəkkül edin.’ Onlar başlarını qaldıranda gözlərindən yaş axırdı. Gün batanda yemək yedilər.

Sonra oturub söhbət etdilər, bir-birlərinə nəsihət verdilər və xatırlatmalar etdilər. Elə bu vaxt Allah mağarada onların qulaqlarına yuxu saldı. İtləri mağaranın qapısında ön pəncələrini uzadıb yatdı. Ona da onlara gələn hal gəldi.

Onlar imanlı və yəqin sahibi idilər, azuqələri isə başlarının yanında idi.

Ertəsi gün Dəqyanus onları görməyib axtartdı. Tapmayanda bəzilərinə dedi: ‘Bu gənclərin yoxa çıxması məni kədərləndirdi. Onlar mənim onlara qəzəbləndiyimi düşünüblər. Mənim işimin mahiyyətini bilmədiklərinə görə belə düşünüblər.

Tövbə edib məbudlarıma ibadət etsəydilər, onlara qarşı sərt davranmazdım.’ Şəhərin əyanları dedilər: ‘Sən belə azğın, üsyankar və günahkar adamlara mərhəmət etməyə layiq deyilsən. Onlara bir müddət vermişdin. İstəsəydilər, həmin müddətdə geri dönərdilər, amma tövbə etmədilər.’

Bu sözlər Dəqyanusu şiddətlə qəzəbləndirdi. O, onların atalarını yanına çağırdı və onlardan soruşdu: ‘Mənə asi olan azğın oğullarınız barədə mənə xəbər verin!’ Ataları dedilər: ‘Biz sənə asi olmamışıq. Nə üçün bizi azğın bir dəstəyə görə öldürürsən?

Onlar pulumuzu götürüb şəhərin bazarlarında xərclədilər, sonra da Bəxlus adlanan dağa qalxdılar.’ Bunu eşidəndə Dəqyanus onları sərbəst buraxdı.

Dəqyanus gənclərlə nə edəcəyini bilmirdi. Allah onun qəlbinə mağaranın ağzını bağlamaq fikrini saldı. Allah isə onları izzətləndirmək, onlardan sonra gələcək ümmət üçün bir ibrət etmək və Qiyamətin şübhəsiz gələcəyini, Allahın qəbirdə olanları dirildəcəyini onlara göstərmək istəyirdi. Dəqyanus mağaranın girişini daşla bağlamağı əmr etdi və dedi: ‘Onları mağarada olduğu kimi buraxın.

Aclıqdan və susuzluqdan ölsünlər, seçdikləri mağara da qəbirləri olsun.’ O, onların ayıq olduqlarını və onlara edilənləri bildiklərini düşünürdü. Halbuki Allah onların ruhlarını yuxuda olduğu kimi almışdı. İtləri mağaranın qapısında ön pəncələrini uzatmışdı.

Onların başına gələn hal ona da gəlmişdi və onlar sağa-sola çevrilirdilər.

Sonra Dəqyanusun sarayında imanlarını gizlədən iki mömin kişi — birinin adı Yəndrus, digərinin adı Ronas idi — gənclərin hekayəsini, nəsəbini, adlarını və başlarına gələnləri qurğuşun lövhəyə yazıb mis sandığa qoymağı, sandığı isə divarın içində gizlətməyi qərara aldılar. Dedilər: ‘Bəlkə Allah Qiyamət günündən əvvəl bu gənclərin yanına mömin bir dəstə göndərər. Onlar yazını oxuyanda başlarına gələnləri bilərlər.’ Belə etdilər və sandığın üzərini hörüb bağladılar.

Dəqyanus və onun tayfası yaşadıqları müddətdə orada qaldılar, sonra öldülər. Onlardan sonra çoxlu nəsillər gəlib keçdi və hökmdarlar bir-birini əvəz etdilər.

Übeyd ibn Ümeyr demişdir: ‘Mağara əhli gənc, boyunbağı və bilərzik taxan, saçları hörüklü adamlar idi. Onlarla birlikdə ov itləri də var idi. Onlar böyük bayram günündə bəzəkli geyimlər və təmtəraqla bayram yerinə çıxdılar. İbadət etdikləri məbudları da özləri ilə apardılar.

Allah həmin gənclərin qəlbinə iman salmışdı. Onlardan biri hökmdarın vəziri idi. Onlar iman gətirdilər, lakin hər biri imanını gizlətdi. Öz aralarında belə dedilər: “Bu camaatın arasından çıxaq ki, onların günahına görə bizə cəza dəyməsin.”

Onlardan bir gənc çıxıb ağacın kölgəsinə çatdı və orada oturdu. Sonra başqa biri çıxdı, onu tək oturmuş gördü və öz imanını açıqlamadan onun da eyni fikirdə olacağına ümid etdi. Daha sonra digərləri çıxdı və bir yerdə toplandılar. Biri digərinə dedi: “Sizi buraya nə gətirib?”

Hər biri canından qorxduğu üçün imanını yoldaşından gizlədirdi. Sonra dedilər: “Hər bir gənc bir kənara çəkilib yoldaşı ilə tək qalsın, sonra sirrini ona açsın.” Belə etdilər və hamısının iman gətirdiyini gördülər. Yaxınlarında dağda bir mağara vardı.

Biri digərinə dedi: “Mağaraya sığının ki, Rəbbiniz Öz mərhəmətini sizə yaysın.” Ov itləri ilə birlikdə mağaraya daxil oldular. Orada üç yüz il, üstəgəl doqquz il yatdılar. Qövmləri onları itkin düşmüş hesab edib axtardı, amma Allah onların izlərini və mağaranı qövmlərindən gizlətdi.

Qövmləri adlarını və nəsəblərini lövhəyə yazdılar: “Filankəs, filankəs və filankəs — hökmdarlarımızın oğulları filan ayda, filan ildə, filankəsin hakimiyyəti dövründə itkin düşüblər.” Lövhəni hökmdarın xəzinəsinə qoyub dedilər: “Bu işin bir nəticəsi olacaq.” Hökmdar öldü, ardınca nəsillər gəldi.’

Vəhb ibn Münəbbih demişdir: ‘İsanın (əleyhissəlam) həvarilərindən biri mağara əhlinin şəhərinə gəlib oraya daxil olmaq istədi. Ona dedilər: “Şəhərin qapısında büt var; şəhərə daxil olan hər kəs ona səcdə etməlidir.” O, şəhərə girmək istəmədi və yaxınlıqdakı hamama gəlib hamam sahibinə özünü kirayə verdi, orada işləməyə başladı. Hamam sahibi onun işində bərəkət gördü.

Şəhərin gəncləri onun yanına gəldilər. O, onlara göylər, yer və axirət barədə danışdı; onlar iman gətirib onu təsdiq etdilər. O, hamam sahibindən şərt qoymuşdu ki, gecələr hamam ona aid olsun, heç kəs onunla namazı arasında maneə yaratmasın. Bu hal beləcə davam etdi.

Nəhayət, hökmdarın oğlu bir qadını hamama gətirib onunla birlikdə içəri girdi. Həvari ona irad tutaraq dedi: “Sən hökmdarın oğlusan, bu qadınla birlikdə hamama girirsən?” Oğlan utandı və getdi. Sonra yenə gəldi; həvari ona eyni şeyi dedi.

Oğlan onu söydü və danladı, amma həvari sözünü geri götürmədi. Nəhayət, onlar birlikdə hamama girdilər və orada öldülər. Hökmdara gəlib dedilər: “Hamam sahibi sənin oğlunu öldürüb.” Hökmdar onu axtardı, amma tapa bilmədi, çünki qaçmışdı.

Hökmdar soruşdu: “O, kimlərlə oturub-dururdu?” Gənclərin adlarını çəkdilər. Onları axtardılar, onlar da şəhərdən çıxdılar. Eyni imanda olan bir yoldaşlarının yanından keçdilər. O da onlara qoşuldu və özü ilə bir it gətirdi.

Gecə düşəndə mağaraya sığındılar. Dedilər: “İnşallah, səhər olanda fikirləşərsiniz.” Allah onların qulaqlarına yuxu saldı. Hökmdar öz adamları ilə onları axtarmağa çıxdı və mağarada tapdı. Mağaraya girmək istəyəndə qorxuya düşdü və bunu bacarmadı; heç kim içəri girə bilmədi.

Onlardan biri dedi: “Əgər onları tutsaydın, öldürərdinmi?” Hökmdar “Bəli” dedi. O zaman dedi: “Elə isə mağaranın qapısını bağlayıb onların üzərinə divar hör.” Belə də etdilər. Sonra bir çoban yağışa düşüb mağaranın yanında dayandı və dedi: “Bu mağaranı açıb qoyunlarımı yağışdan qorumaq üçün içəri salsam, yaxşı olar.”

Mağaranı açana qədər çalışdı. Ertəsi gün səhər Allah onların ruhlarını bədənlərinə qaytardı.’

Məhəmməd ibn İshaq demişdir: ‘Sonra həmin ölkəyə Bəydurus adlı saleh bir hökmdar hakim oldu. O, hakimiyyətdə altmış səkkiz il qaldı. Onun dövründə camaat firqələrə bölündü. Bəziləri Allaha iman gətirir və Qiyamətin haqq olduğunu bilirdi, digərləri isə onu inkar edirdi.

Bu, saleh hökmdarı çox kədərləndirdi. Haqsızların artıb haqq əhlinə üstün gəldiyini və “Dünya həyatından başqa həyat yoxdur; ruhlar dirildiləcək, bədənlər isə dirildilməyəcək” dediklərini görəndə ağlayıb Allaha yalvardı. Bəydurus xeyirli olduqlarını düşündüyü, camaat arasında öndə duran adamlara xəbər göndərdi. Onlar isə Qiyaməti inkar etdilər və az qala camaatı haqqdan və həvarilərin dinindən döndərdilər.

Saleh hökmdar bunu görəndə evinə girib qapını bağladı. Yun parçadan paltar geyindi, altına kül töküb onun üstündə oturdu. Uzun müddət gecə-gündüz Allaha yalvararaq ağlayır və belə deyirdi: “Ey Rəbbim, onların ixtilafa düşdüklərini görürsən. Onlara elə bir nişanə göndər ki, həqiqəti onlara aydın etsin.”

Bəndələrinin həlak olmasını istəməyən Rəhman və Rəhim Allah mağara əhlini üzə çıxarmaq, onların əhvalatını insanlara göstərmək, onları insanlar üçün bir nişanə və dəlil etmək istədi ki, Qiyamətin şübhəsiz gələcəyini bilsinlər. Bununla O, saleh bəndəsi Bəydurusun duasını qəbul edəcək, ona olan nemətini tamamlayacaq və dağılmış möminləri bir yerə toplayacaqdı.

Allah mağaranın yerləşdiyi şəhərdən bir kişinin qəlbinə mağaranın ağzındakı tikilini dağıdıb daşlarından qoyunları üçün çəpər tikmək fikrini saldı. Həmin kişinin adı Olyanus idi. O, iki gənci muzdla tutdu. Onlar daşları götürüb çəpər tikməyə başladılar.

Mağaranın ağzını örtən daşları götürüb girişi açdılar. Allah qorxu salmaqla onları insanlardan gizlətdi. Mağaranın qapısı açılanda qüdrət və hökm sahibi, ölüləri dirildən Allah gənclərə mağaranın içində oturmağı əmr etdi. Onlar sevinclə, üzləri işıqlı, qəlbləri şad halda oturdular.

Bir-birlərinə salam verdilər. Sanki həmin gecə yatdıqları vaxtdan səhər oyanmışdılar. Sonra qalxıb namaz qıldılar, əvvəl etdikləri kimi. Üzlərində və bədənlərinin rəngində narahatlıq doğuran heç nə görmürdülər; yatmazdan əvvəlki halında idilər.

Onlar Dəqyanusun hələ də onları axtardığını zənn edirdilər. Namazlarını bitirdikdən sonra dedilər: “Azuqəmizə baxan yoldaşımız Təmlihaya söyləyin, dünən axşam zalımın yanında bizim haqqımızda insanlar nə danışırdılar?” Onlar elə bilirdilər ki, əvvəlki yuxuları kimi yatmışdılar; ancaq bu yuxunun daha uzun çəkdiyini düşünürdülər. Öz aralarında soruşdular: “Nə qədər yatdınız?”

Dedilər: “Bir gün, yaxud günün bir hissəsi.” Sonra dedilər: “Nə qədər qaldığımızı Rəbbiniz daha yaxşı bilir.” Bunların hamısı onların öz aralarındakı düşüncələri idi və onlara görə çox uzun müddət sayılmırdı.

Təmliha onlara dedi: “Şəhərdə sizi axtardılar, amma tapa bilmədilər. Bu gün sizi zalımlara qurban kəsmək, yaxud öldürmək üçün gətirmək istəyirlər.” Allah bundan sonra nə edəcəksə, edəcək. Məksəlimina onlara dedi: “Qardaşlarım, bilin ki, Allahla görüşəcəksiniz.

Allahın düşməni sizi çağıranda imanınızdan dönməyin.” Sonra Təmlihaya dedilər: “Şəhərə get, orada bizim haqqımızda nə danışıldığını və Dəqyanusun yanında nə deyildiyini öyrən. Ehtiyatlı ol, heç kim səndən xəbər tutmasın. Bizə yemək alıb gətir və əvvəl gətirdiyin azuqəni artır, çünki acmışıq.”

Təmliha əvvəl etdiyi kimi paltarını dəyişdi, tanınmamaq üçün geyindiyi paltarları və pulunu götürdü. Mağaranın qapısından keçəndə girişin önündəki daşların götürüldüyünü görüb təəccübləndi. Lakin buna əhəmiyyət vermədən yoluna davam etdi. Şəhər qapısına gizlincə yaxınlaşdı; şəhər əhalisinin onu tanıyacağından qorxurdu.

Dəqyanusun və adamlarının üç yüz il bundan əvvəl öldüklərindən xəbərsiz idi.

Təmliha şəhər qapısına çatanda başını qaldırıb qapının yuxarısında iman əhlinə aid bir nişanə gördü. İman üstün olanda həmin nişanə orada olurdu. Onu görəndə təəccübləndi, gizlincə sağa-sola baxdı. Sonra həmin qapıdan keçməyib başqa bir qapıya yönəldi.

Orada da eyni nişanəni gördü. Şəhərin tanıdığı şəhər olmadığını zənn etməyə başladı. Əvvəllər görmədiyi çoxlu adam gördü. Təəccüblənə-təəccüblənə, özünü çaşqın hiss edərək yeridi. Sonra gəldiyi qapıya qayıtdı və öz-özünə təəccüblə dedi: “Görəsən, bu nədir?

Dünən axşam müsəlmanlar bu nişanəni gizlədirdilər, onu üzə çıxarmağa çəkinirdilər. Bu gün isə açıq-aşkardır. Bəlkə yatıram?” Sonra yatmadığını gördü. Örtüyünü başına çəkib şəhərə daxil oldu və bazarın içində yeriməyə başladı.

İnsanların İsa ibn Məryəmin adı ilə and içdiklərini eşitdi. Daha çox qorxuya düşüb özünü çaşqın hiss etdi. Şəhərin divarlarından birinə söykənərək öz-özünə dedi: “Allaha and olsun, nə baş verdiyini bilmirəm. Dünən axşam yer üzündə İsa ibn Məryəmin adını çəkən hər kəs öldürülürdü.

Bu səhər isə eşidirəm ki, hər kəs onun adını çəkir və heç kim qorxmur. Bəlkə bu, tanıdığım şəhər deyil? Allaha and olsun, bizim şəhərin yaxınlığında tanıdığım başqa bir şəhər yoxdur.” Çaşqın halda dayanarkən bir gənclə rastlaşdı və ondan soruşdu: “Ey gənc, bu şəhərin adı nədir?”

Gənc dedi: “Əfsus.” Təmliha öz-özünə dedi: “Bəlkə başıma bir şey gəlib, yaxud ağlımı itirmişəm? Şəhəri tanımadan buradan tez çıxmalıyam ki, rüsvay olmayım və başıma bəla gəlib məhv olmayım.” Sonra özünə gəlib dedi: “İnsanlar məni tanımamış şəhərdən tez çıxmağım daha yaxşı olar.”

Yemək satanların yanına yaxınlaşıb əlindəki pulları birinə verdi və dedi: “Bu pulla mənə yemək sat.” Satıcı pulun formasına və üzərindəki naxışa baxıb təəccübləndi, sonra onu yoldaşına verdi. O da pula baxdı. Pulu bir-birlərinə ötürüb təəccüblənirdilər.

Sonra məsləhətləşməyə başladılar. Biri digərinə dedi: “Bu, çox qədim zamanlardan torpaqda gizli qalmış xəzinəni tapıb.” Təmliha onların onun haqqında məsləhətləşdiyini görəndə çox qorxdu və onların onu tanıdıqlarını, Dəqyanus adlı hökmdarlarının yanına aparmaq istədiklərini zənn edib titrəməyə başladı. Başqa adamlar da yaxınlaşıb onu tanımağa çalışırdılar.

O, qorxu içində dedi: “Mənə yaxşılıq edin! Pulumu götürmüsünüz, saxlayın. Yeməyinizə ehtiyacım yoxdur.” Onlar soruşdular: “Ey gənc, sən kimsən və nə baş verib? Allaha and olsun, sən qədim xəzinələrdən birini tapmısan və onu bizdən gizlətmək istəyirsən.

Bizimlə gəl, tapdığın yeri göstər və bizi də onunla şərik et. Əgər etməsən, səni hökmdarın yanına apararıq, o da səni öldürər.” Bu sözləri eşidəndə Təmliha öz-özünə dedi: “Qorxduğum hər şey başıma gəldi.” Onlar dedilər: “Ey gənc, Allaha and olsun, tapdığını gizlədə bilməzsən.”

Təmliha onlara nə deyəcəyini bilmirdi və o qədər qorxmuşdu ki, heç nə danışa bilmirdi. Onun danışmadığını görüb örtüyünü boynuna atdılar və şəhərin küçələri ilə sürüyüb apardılar. Şəhərdə hamı “Bu adamın yanında xəzinə var” xəbərini eşitdi. Şəhər əhalisi, böyüklər və kiçiklər onun başına toplandı.

Ona baxıb deyirdilər: “Allaha and olsun, bu gənc bu şəhərdən deyil. Onu burada heç vaxt görməmişik və tanımırıq.” Təmliha onlara nə deyəcəyini bilmirdi və susurdu. O, atasının və qardaşlarının şəhərdə olduğuna, özünün də şəhərin əyanlarından olan bir ailəyə mənsub olduğuna əmin idi.

Xəbəri eşidəndə yaxınlarının onu onların əlindən qurtarmaq üçün gələcəyini gözləyirdi.

O, çaşqın halda dayanıb öz ailəsindən birinin nə vaxt gəlib onu xilas edəcəyini gözləyərkən onu götürüb şəhərin işlərini idarə edən iki başçının yanına apardılar. Onlardan birinin adı Arius, digərinin adı Tantius idi. Təmliha elə bilirdi ki, onu zalım Dəqyanusun yanına aparırlar. O, sağa-sola baxırdı, insanlar da dəli adama gülən kimi ona gülürdülər.

Təmliha ağladı, sonra başını göyə qaldırıb öz-özünə dedi: “Ey göylərin və yerin Allahı, bu gün mənə səbir ver və zalımın qarşısında mənə dayaq olacaq Öz ruhundan mənimlə göndər.” O, ağlayaraq öz-özünə deyirdi: “Məni qardaşlarımdan ayırdılar. Kaş onlar başıma gələndən xəbər tutsaydılar! Bilsəydilər, yanımda olardılar və hamımız bu zalımın qarşısında dayanardıq.

Axı biz birlikdə qalacağımıza, Allaha küfr etməyəcəyimizə və Ona heç nəyi şərik qoşmayacağımıza söz vermişdik. Məni onlardan ayırdılar. Bir daha nə məni görəcəklər, nə də mən onları. Həyatda və ölümdə bir-birimizdən ayrılmamağa söz vermişdik.”

Təmliha yoldaşlarının yanına qayıdanda başına gələnləri onlara belə danışdı. Beləcə, Arius və Tantiusun yanına çatdı.

Təmliha onu Dəqyanusun yanına aparmadıqlarını görəndə özünə gəldi, ağlamağı dayandı. Arius pulu götürüb ona baxdı və təəccübləndi. Onlardan biri soruşdu: “Ey gənc, tapdığın xəzinə haradadır?” Təmliha dedi: “Mən heç bir xəzinə tapmamışam.

Bu, atalarımın puludur; üzərindəki naxış və zərb də bu şəhərə aiddir. Allaha and olsun, mən başıma nə gəldiyini və sizə nə deyəcəyimi bilmirəm.” Onlardan biri soruşdu: “Bəs sən kimsən?” Təmliha dedi: “Mən bu şəhərdən olduğumu zənn edirdim.”

Dedilər: “Atan kimdir? Bu şəhərdə səni tanıyan kim var?” O, atasının adını söylədi, amma heç kim onu və atasını tanımadı. Onlardan biri dedi: “Sən yalançısan, bizə həqiqəti danışmırsan.” Təmliha nə deyəcəyini bilməyib başını yerə dikdi.

Ətrafındakılardan biri dedi: “Bu adam dəlidir.” Başqası isə dedi: “Dəli deyil, sadəcə sizdən qaçmaq üçün özünü axmaq göstərir.” Onlardan biri diqqətlə ona baxıb dedi: “Sən doğrudanmı bizim sənə inanacağımızı və bu pulun atana məxsus olduğunu düşünürsən? Bu pullar üç yüz ildən də artıq əvvəl zərb olunub.

Sən isə cavan oğlansan. Səncə, bizə yalan danışıb rişxənd edə bilərsən? Biz sənin gördüyün kimi yaşlıyıq, ətrafında şəhərin əyanları, idarəçiləri var; bu şəhərin xəzinələri bizim əlimizdədir, amma bizdə bu növdən bir dirhəm və ya dinar yoxdur. Məncə, sənə şiddətli əzab verməyi əmr edəcəyəm, sonra da bu xəzinəni haradan tapdığını etiraf edənə qədər səni bağlayacağam.”

Bunu eşidəndə Təmliha dedi: “Məndən soruşacağım bir şeyi sizə xəbər verin, onda mən də sizə başıma gələnləri doğru danışaram.” Dedilər: “Soruş, heç nəyi gizlətməyəcəyik.” O soruşdu: “Hökmdar Dəqyanusa nə oldu?” Dedilər: “Bu gün yer üzündə Dəqyanus adlı hökmdar tanımırıq.

O, çoxdan ölmüş bir hökmdar idi, ondan sonra da çoxlu nəsillər gəlib keçdi.” Təmliha dedi: “Deməli, mən çaşqın vəziyyətdəyəm və insanların heç biri mənə inanmayacaq. Biz bir neçə gənc idik. Hökmdar bizi bütlərə ibadət etməyə və tağutlar üçün qurban kəsməyə məcbur etmişdi.

Dünən axşam ondan qaçıb yatdıq. Oyanandan sonra onlara yemək almaq və xəbərləri öyrənmək üçün çıxdım. İndi isə məni gördüyünüz kimiyəm. Mənimlə Bəngəlus dağındakı mağaraya gəlin, yoldaşlarımı sizə göstərim.” Arius Təmlihanın dediklərini eşidəndə dedi: “Ey camaat, ola bilsin, bu, Allahın həmin gəncin vasitəsilə sizə göstərdiyi nişanələrindən biridir.

Gəlin, yoldaşlarını bizə göstərsin.” Arius, Astius və şəhərin böyükləri-kiçikləri mağara əhlini görmək üçün onunla birlikdə yola düşdülər.

Mağara əhli Təmlihanın azuqə və su ilə qayıtmaq üçün gecikdiyini, əvvəlkindən artıq vaxt keçdiyini görəndə onun tutulub Dəqyanus adlı hökmdarlarının yanına aparıldığını zənn etdilər. Elə bunu düşünüb qorxduqları vaxt atların səsini və yaxınlaşan adamların gurultusunu eşitdilər. Onların Dəqyanusun elçiləri olduğunu və özlərini aparmağa gəldiklərini zənn etdilər. Ayağa qalxıb namaz qıldılar, bir-birləri ilə vidalaşdılar və nəsihət verdilər.

Dedilər: “Gəlin, qardaşımız Təmlihanın yanına gedək. O indi zalımın qarşısındadır və bizim gəlməyimizi gözləyir.” Onlar mağaranın içində oturmuşdular və mağaranın girişində dayanan Ariusla yoldaşlarından başqa heç kimi görmürdülər.

Təmliha onlardan qabaq mağaraya girib ağlayırdı. Onu ağlayan görəndə onlar da onunla birlikdə ağladılar, sonra başına gələnləri soruşdular. O, əhvalatı başdan-başa danışdı. Beləliklə, onlar bütün bu müddət ərzində Allahın əmri ilə yatdıqlarını anladılar.

Allah onları insanlara bir nişanə, dirilmənin həqiqət olduğuna dəlil olsunlar və Qiyamətin şübhəsiz gələcəyini bilsinlər deyə oyatmışdı.

Təmlihanın ardınca Arius mağaraya daxil oldu. Orada gümüş möhürlə möhürlənmiş mis sandıq gördü. Mağaranın girişində dayanıb şəhərin əyanlarından birini çağırdı və onların qarşısında sandığı açdı. İçində qurğuşundan iki lövhə vardı.

Lövhələrdə belə yazılmışdı: “Məksəlimina, Məxşəlimina, Təmliha, Mərtunis, Kəştunis, Yəbrunis, Deymus, Bətyus və Halus adlı gənclər dinlərindən döndərilməkdən qorxduqları üçün zalım hökmdarları Dəqyanusdan qaçdılar və bu mağaraya daxil oldular. Onların yeri barədə xəbər veriləndə Dəqyanus mağaranın daşla bağlanmasını əmr etdi. Biz onların əhvalatını və başlarına gələnləri sonradan tapanlar bilsin deyə yazdıq.” Yazını oxuyub təəccüblənəndə dirilmə nişanəsini onlara göstərən Allaha həmd etdilər.

Səslərini ucaldıb Allaha həmd və təsbih etdilər. Sonra mağara əhlinin yanına girib onları oturmuş, üzləri nurlu və paltarları köhnəlməmiş halda gördülər. Arius və yoldaşları səcdəyə qapanıb onlara Öz nişanələrindən birini göstərən Allaha həmd etdilər. Sonra bir-biri ilə danışdılar.

Gənclər Dəqyanus adlı hökmdarlarının başlarına gətirdiklərini onlara danışdılar.

Daha sonra Arius və yoldaşları saleh hökmdarları Bəydurusa xəbər göndərib dedilər: “Tez bizə gəl, bəlkə Allahın sənin hakimiyyətində yaratdığı, aləmlər üçün nişanə etdiyi bir nişanəni görəsən. Bu, insanlara nur, işıq və dirilmənin həqiqət olduğuna dəlil olacaq. Tez gəl, Allahın üç yüz ildən artıq əvvəl yuxuya daldırdığı gənclər burada oyadıblar.” Xəbər hökmdara çatanda ağlı başına gəldi, kədəri çəkildi və dedi: “Ey göylərin və yerin Rəbbi, Sənə həmd edirəm.

Sənə ibadət edir, Sənə təsbih deyirəm. Mənə lütf göstərdin və rəhm etdin. Saleh bəndə, hökmdar Əslantinusun atalarım üçün yandırdığı nuru söndürmədin.” Şəhər əhalisi bu xəbəri eşidəndə hökmdarın yanına gəldi. O, onlarla birlikdə Əfsus şəhərinə yola düşdü.

Şəhər əhalisi onları qarşıladı və mağaraya doğru qalxdılar. Gənclər Bəydurusu görəndə sevindilər və üzüqoylu səcdəyə qapandılar. Bəydurus ayağa qalxıb onları qucaqladı və ağladı. Onlar onun qarşısında yerdə oturub Allaha təsbih və həmd edirdilər.

Sonra gənclər Bəydurusa dedilər: “Səni Allaha əmanət edirik. Allahın salamı və mərhəməti üzərinə olsun. Allah səni və hakimiyyətini qorusun. Səni insan və cinlərin şərindən Allaha sığınmağa həvalə edirik.” Hökmdar ayaq üstə ikən onlar yenidən yatdıqları yerlərə qayıtdılar və Allah onların canlarını aldı.

Hökmdar onların yanına gəldi, paltarlarını üstlərinə örtdü və hər birinin qızıl tabutda qoyulmasını əmr etdi. Axşam yatanda yuxusunda onları gördü. Dedilər: “Biz qızıldan və gümüşdən yaradılmamışıq. Biz torpaqdan yaradılmışıq və torpağa qayıdacağıq.

Bizi mağarada torpağın üstündə olduğumuz kimi saxla ki, Allah bizi oradan diriltsin.” Hökmdar bundan sonra tik ağacından tabut düzəltməyi əmr etdi və onları ora qoydular. Onlar oradan çıxandan sonra Allah qorxu salmaqla insanları mağara əhlindən uzaq tutdu; heç kim onların yanına girə bilmədi. Hökmdar mağaranın qapısında namaz qılınması üçün məscid tikməyi əmr etdi.

Onların şərəfinə böyük bir bayram təsis etdi və hər il keçirilməsini buyurdu.

Deyilənə görə, Təmliha saleh hökmdarın yanına gətiriləndə hökmdar ondan soruşdu: “Sən kimsən?” O dedi: “Mən bu şəhərin adamlarındanam.” Dünən, yaxud bir neçə gün əvvəl şəhərdən çıxdığını və heç kimin tanımadığı bir ev və adamlar barədə danışdı. Hökmdar isə çox qədim zamanlarda bir neçə gəncin itkin düşdüyünü, adlarının xəzinədəki lövhəyə yazıldığını eşitmişdi.

Lövhəni gətirməyi əmr etdi və adları nəzərdən keçirdi. Təmlihanın həmin gənclərdən olduğunu gördü. Başqa gənclərin adlarını da oxudu. Təmliha dedi: “Onlar mənim yoldaşlarımdır.” Hökmdar və adamları atlara minib mağaraya yollandılar.

Mağaranın qapısına çatanda Təmliha dedi: “İcazə verin, yoldaşlarımın yanına girib onlara müjdə verim. Sizi mənimlə birlikdə görsələr, qorxuya düşərlər.” O, içəri girib onlara müjdə verdi. Allah onların ruhlarını aldı və izlərini insanlardan gizlətdi; heç kim onların yerini tapa bilmədi.

Uca Allahın “O zaman gənclər mağaraya sığındılar” kəlamının mənası budur: mağaraya üz tutdular. Ərəbcə “əvəyə fulanun ilə məkanin kəzə” deyildikdə, filankəsin həmin yeri özünə məskən tutması nəzərdə tutulur. Mağara Bəngəlus dağında bir oyuq idi. Mağaranın adı “Xeyrum” idi.

“Və dedilər: Ey Rəbbimiz! Bizə Öz dərgahından bir mərhəmət bəxş et.” Mərhəmət burada dinə hidayət deməkdir. Başqa bir fikrə görə, ruzi nəzərdə tutulur. “Və hazırla” — yəni asanlaşdır.

“İşimizdə bizə doğru yol hazırla”; yəni Sənin razılığını qazanmağa və bizim doğru yolumuza səbəb olanı nəsib et. İbn Abbas demişdir: “Doğru yol” dedikdə mağaradan salamat çıxış nəzərdə tutulur.