داوای ڕەحمەت و ڕێنمایی

تەفسیری شێخ عەبدولڕەحمان سەعدی

پاشان چیرۆکیان بە کورتی باس کرد، و دواتر وردەکارییەکانی ڕوون کردەوە و فەرمووی: «کاتێک گەنجەکان پەنایان بردە بەر ئەشکەوتەکە»؛ واتە گەنجان. مەبەستیان لەم کارە ئەوە بوو خۆیان بپارێزن و لە فیتنەی گەلەکەیان دوور بکەونەوە. «ئەی پەروەردگارمان، لەلایەن خۆتەوە ڕەحمەتێکمان پێ ببەخشە»؛ واتە بەو ڕەحمەتە جێگیرمان بکە، لە خراپە بمانپارێزە و بۆ چاکە سەرمان بخە. «و لە کارەکەماندا ڕێنمایی بۆمان ئامادە بکە»؛ واتە هەموو هۆکارێکمان بۆ ئاسان بکە کە دەمانگەیەنێتە ڕێنمایی، و کاری ئایین و دنیامان چاک بکە.

ئەوان هەوڵدان و هەڵهاتن لە فیتنەیان کۆ کردەوە، بەرەو شوێنێک کە دەکرا تێیدا خۆیان بشارەنەوە؛ هەروەها بە نوێژ و پاڕانەوە داوایان لە خوا کرد کاریان ئاسان بکات، و پشت بە خۆیان و خەڵک نەبەستن. بۆیە خوا دوعاکەیانی وەڵام دایەوە.

تەفسیری ئیمام ئیبن کەسیر

فەرموودەی خوا: «کاتێک گەنجەکان پەنایان بردە بەر ئەشکەوتەکە و گوتیان: ئەی پەروەردگارمان، لەلایەن خۆتەوە ڕەحمەتێکمان پێ ببەخشە و لە کارەکەماندا ڕێنمایی بۆمان ئامادە بکە»؛ خوا لەبارەی ئەو گەنجانەوە هەواڵ دەدات کە بۆ ئەوەی گەلەکەیان فیتنەیان نەکەن لە ئایینەکەیان، بە ئایینەکەیانەوە هەڵاتن و لەناو ئەشکەوتێک لە چیایەک پەناگیریان کرد، بۆ ئەوەی خۆیان لە گەلەکەیان بشارەنەوە. کاتێک چوونە ژوورەوە، داوای ڕەحمەت و لوتفی خوای گەورەیان بۆ خۆیان کرد و گوتیان: «ئەی پەروەردگارمان، لەلایەن خۆتەوە ڕەحمەتێکمان پێ ببەخشە»؛ واتە لەلای خۆتەوە ڕەحمەتێکمان پێ ببەخشە کە بەهۆیەوە ڕەحمتمان پێ بکەیت و لە گەلەکەمان بشاریتەوە.

«و لە کارەکەماندا ڕێنمایی بۆمان ئامادە بکە»؛ واتە لەو کارەماندا ڕێنماییمان بۆ دیاری بکە، واتە ئەنجامەکەمان ڕێنمایی بێت؛ وەک لە حەدیثدا هاتووە: «هەر بڕیارێکت لەبارەی ئێمەوە دا، ئەنجامەکەی ڕێنمایی بکە». لە «مُسند»دا لە حەدیثی بُسر بن أَرطاة، لە پێغەمبەری خوا ﷺ ـەوە هاتووە کە دوعای دەکرد: «خوایە، لە هەموو کاروبارەکاندا ئەنجاممان جوان بکە و لە ڕسواییی دنیا و سزای قیامەتمان بپارێزە».

تەفسیری بەغەوی

پاشان خوا چیرۆکی خاوەنانی ئەشکەوتی باس کرد و فەرمووی: «کاتێک گەنجەکان پەنایان بردە بەر ئەشکەوتەکە»؛ واتە چوونە ئەوێ. لە هۆکاری چوونیان بۆ ئەشکەوتەکەدا جیاوازی هەیە.

محەممەد کوڕی ئیسحاق کوڕی یەسار گوتی: خەڵکی ئینجیل لە ئایینەکەیان تێکەڵ بوون، تاوانەکانیان زۆر بوو و پاشاکانیان سەرکێشییان کرد، هەتا بتەکانیان پەرست و بۆ بتەکان قوربانییان کرد. لەناویاندا هێشتا کەسانێک ماونەوە کە بە ئایینی مەسیح پابەند بوون و پەرستنی خوا و یەکتاپەرستییان گرتبووەبەر. لە پاشاکانیاندا پاشایەکی ڕۆمانی هەبوو بە «دقیانوس» ناسراو بوو؛ ئەو بتەکانی دەپەرست و بۆ بتەکان قوربانیی دەکرد و ئەوانەی پێچەوانەی فەرمانی بوون دەیکوشت. دەچووە گوندەکانی ڕۆما و لە هیچ گوندێکدا کە دەچووە ناوی، کەسی بەجێ نەدەهێشت مەگەر فیتنەی بکات تا بتەکان بپەرستێت و بۆیان قوربانی بکات، یان بیکوژێت.

هەتا گەیشتە شاری ئەو کەسانەی خاوەنی ئەشکەوت بوون، کە «ئەفسوس» بوو. کاتێک گەیشتە ئەوێ، خەڵکی باوەڕدار بەسەریاندا گران بوو، بۆیە خۆیان لێی شاردەوە و بە هەموو لایەکدا هەڵاتن. کاتێک «دقیانوس» گەیشتە شارەکە، فەرمانی دا خەڵکی باوەڕدار بەدوادا بگەڕێن و کۆیان بکەنەوە بۆ لای ئەو؛ لە خەڵکی بێباوەڕی شارەکەش پاسەوانی بۆ دانا تا بەدوای باوەڕداراندا بگەڕێن و لە شوێنەکانیان دەریان بهێنن و بۆ لای «دقیانوس»یان ببەن. ئەویش هەڵبژاردەی لەنێوان کوشتن و پەرستنی بتان و قوربانی بۆ بتەکان پێ دەدان.

هەندێکیان ژیانیان پێ خۆش بوو، هەندێکیشیان ڕازی نەبوون جگە لە خوا کەسێکی تر بپەرستن و دەکوژران. کاتێک ئەوانەی لە ئیماندا بەهێز بوون ئەوەیان بینی، خۆیان بۆ ئەشکەنجە و کوشتن دەسپارد؛ دەکوژران و ئەندامیان دەبڕا، پاشان ئەو ئەندامانەی لە جەستەیان دەبڕدران لەسەر دیواری شارەکە و لە تەنیشت هەر دەروازەیەک دەخرانەوە، تا فیتنەکە گەورە بوو.

کاتێک گەنجەکان ئەوەیان بینی، زۆر خەمبار بوون. هەستان و بە نوێژ و ڕۆژوو و خێرکردن و تەسبیح و دوعاوە خەریکی بوون. ئەوان لە گەورەزادەکانی ڕۆما بوون و هەشت کەس بوون. گریان و بە پاڕانەوە ڕوویان لە خوا کرد و دەیانگوت: «پەروەردگاری ئاسمان و زەوی، ئێمە جگە لە تۆ هیچ خودایەک ناوەستین.

ئەگەر جگە لە تۆ کەسێکی ترمان پەرستبێت، بەڕاستی قسەیەکی زۆر نادروستمان کردووە. ئەم فیتنەیە لەسەر بەندە باوەڕدارەکانت لاببە و ئەم بڵاوەیان لێ دوور بخەرەوە، تا بە ئاشکرا تۆ بپەرستن». لەو کاتەدا کە لەسەر ئەم دۆخە بوون و چووبوونە ناو شوێنی نوێژکردنێکیان، پاسەوانەکان گەیشتن و لە کاتی سوجدەدا بینییان کە بە ڕووخساریانەوە کەوتوون و دەگریان و بە پاڕانەوە لە خوا دەپاڕانەوە. پاسەوانەکان پێیان گوتن: «چی وای لێکردن لە فەرمانی پاشا دوا بکەون؟

بڕۆن بۆ لای ئەو». ئەوانیش ڕۆیشتن، پاسەوانەکانیش بارودۆخیان بە «دقیانوس» گەیاند و گوتیان: «تۆ خەڵک کۆدەکەیتەوە بۆ ئەوەی بۆ بتەکانت سەرببڕن، ئەمانەش گەنجەکانی خاوەنخێزانەکانتن؛ سووکایەتیت پێ دەکەن و گوێڕایەڵی فەرمانت ناکەن!» کاتێک ئەو هەواڵەی بیست، ناردی و هێنایانی. چاوەکانیان پڕ بوو لە فرمێسک و ڕووخساریان بە خۆڵ تۆزبوو.

پێی گوتن: «چی ڕێگرتن لەوەی ئامادە بن بۆ سەربڕینی ئەو بتانەی لەسەر زەوی دەپەرسترێن و وەک گەورەکانی شارتان خۆتان نموونە بکەن؟ هەڵبژێرن: یان بۆ بتەکانمان قوربانی بکەن، یان دەتانکوژم». مەکسەلەمینا، کە گەورەترینیان بوو، گوتی: «بەڕاستی ئێمە پەروەردگارێکمان هەیە کە بە گەورەیی خۆی ئاسمان و زەوی پڕ کردووە؛ هەرگیز جگە لە ئەو هیچ خودایەک ناوەستین. هەمیشە ستایش و گەورەکردن و پاکدانەوە بۆ ئەوە، بە دڵێکی پاک و بێگەرد؛ تەنها ئەو دەپەرستین و تەنها لە ئەو داوای ڕزگاری و چاکە دەکەین.

بەڵام بتەکان هەرگیز ناپەرستین؛ جا هەرچی دەتەوێت بەسەرماندا بیهێنە». هاوڕێکانی مەکسەلەمینا هەمان قسەیان بە «دقیانوس» گوت. کاتێک ئەو قسەیان کرد، فەرمانی دا جل‌وبەرگی گەورەزادەییەکەیان لەبەر بکەنەوە، پاشان گوتی: «زۆر بە زوویی بۆتان دەگەڕێمەوە و ئەو سزایەی بەڵێنم پێداون جێبەجێ دەکەم. ئەوەی سزام بە خێرایی جێبەجێ ناکەم، تەنها بۆ ئەوەیە دەبینم گەنجی تازەگەورەبوون؛ نامەوێت لەناوتان ببەم، هەتا ماوەیەکتان بۆ دابنێم تا بیر بکەنەوە و عەقڵتان بگەڕێتەوە».

پاشان فەرمانی دا زێڕ و زیوەکانیان لێ بستێنن، و فەرمانی کرد لەبەردەمی دەریان بکەن.

«دقیانوس» بۆ کاری خۆی چووە شارێکی تر کە لە شارەکەی ئەوانەوە نزیک بوو. کاتێک گەنجەکان چوونی ئەویان بینی، پێش ئەوەی بگەڕێتەوە خێرا بوون؛ چونکە ترسان کاتێک بگەڕێتەوە بۆ شارەکەی، بیری بکەوێتەوە. لەنێوان خۆیاندا ڕاوێژیان کرد و بڕیاریان دا هەر یەکەیان پارەیەک لە ماڵی باوکی وەربگرێت، بەشێکی خێر بکات و ئەوەی ماوەیەتی پێی خۆراک و پێداویستی بکڕێت. پاشان بەرەو ئەشکەوتێکی نزیک شارەکە، لە چیاکەیەک بە ناوی «بخلوس»، بڕۆن و تێیدا بمێننەوە و خوا بپەرستن؛ تا «دقیانوس» بێتەوە و بچنە لای، ئەویش هەرچی ویستی بەسەریاندا بهێنێت.

کاتێک ئەوانەیان بە یەکتر گوت، هەر گەنجێک چووە ماڵی باوکی و پارەیەکی وەرگرت و بەشێکی خێر کرد، پاشان بەوەی ماوەبوو ڕۆیشتن. سەگێکیش کە هی ئەوان بوو بەدوایاندا کەوت، تا گەیشتنە ئەو ئەشکەوتە و لەوێ مانەوە.

کەعبی ئەحبار گوتی: بە تەنیشت سەگێکدا تێپەڕین و سەگەکە بەدوایاندا کەوت. چەند جارێک دووریان خستەوە، بەڵام دیسان هاتەوە. سەگەکە پێی گوتن: «ئەی گەلی من، لەمەوە مەترسن؛ من دۆستانی خوا خۆشدەوێت. بخەون تا چاودێریتان بکەم». ئیبن عەبباس گوتی: شەوانە لە دەستی «دقیانوس» هەڵاتن.

حەوت کەس بوون. بە ڕاعییەکدا تێپەڕین کە سەگێکی لەگەڵ بوو؛ ڕاعییەکە بە ئایینی ئەوان بوو و سەگەکەشی بەدوایدا کەوت. لە شارەکە دەرچوون و چوونە ئەشکەوتێک کە لە شارەکەوە نزیک بوو.

ئیبن ئیسحاق گوتی: لە ئەشکەوتەکەدا مانه‌وه‌ و هیچ کارێکیان نەبوو جگە لە نوێژ و ڕۆژوو و تەسبیح و تەکبیر و تەحمید، بە مەبەستی ڕەزامەندی خوا. پارەکەیان سپارد بە گەنجێکیان بە ناوی «تەملیخا»؛ ئەو خۆراکی بۆیان لە شارەکە بە نهێنی دەکڕی. ئەو لە چالاکترین و بەهێزترینەکانیان بوو. کاتێک دەچووە شارەکە، جل‌وبەرگە جوانەکانی لەبەر دەکردەوە و جل‌وبەرگی وەک جل‌وبەرگی هەژاران و داواکاران لەبەر دەکرد، پاشان پارەکەی وەردەگرت و دەچووە شارەکە؛ خۆراک و خواردنەوەی بۆیان دەکڕی و بە نهێنی هەواڵی دەگرت کە ئایا باسی ئەو و هاوڕێکانی کراوە یان نا.

پاشان دەگەڕایەوە بۆ لای هاوڕێکانی. بەو شێوەیە ماوەیەک مانه‌وه‌. دواتر «دقیانوس» گەڕایەوە شارەکە و فەرمانی بە گەورەکانی خەڵکی شار دا بۆ بتەکان قوربانی بکەن. خەڵکی باوەڕدار ترسان، و «تەملیخا» لە شارەکەدا خەریکی کڕینی خۆراک بۆ هاوڕێکانی بوو.

بە گریانەوە گەڕایەوە بۆ لایان، خۆراکێکی کەمی لەگەڵ بوو و هەواڵی پێدان کە زۆردارەکە گەیشتووەتە شارەکە و ناوی ئەوانیش هاتووە و لەگەڵ گەورەکانی شاردا بەدوایاندا دەگەڕێن. ترسان و بەسوجدە کەوتن و دوعا و پاڕانەوەیان کرد و داوای پەنا لە فیتنە کرد. پاشان «تەملیخا» پێی گوتن: «ئەی براکانم، سەرتان هەڵبگرن، خواردن بخۆن و پشت بە پەروەردگارتان ببەستن». سەریان هەڵگرت و چاوەکانیان پڕ بوو لە فرمێسک؛ خواردنیان خوارد، ئەو کاتە خۆرئاوابوون.

پاشان دانیشتن و گفتوگۆیان کرد، یەکتریان ئاگادار دەکردەوە و یەکتریان بە بیر دەهێنایەوە. لەو کاتەدا خوا لە ئەشکەوتەکەدا خەوی لێ بەرن و سەگەکەیان لە دەرگای ئەشکەوتەکەدا بازووەکانی درێژ کردبوو؛ ئەو خەوەی گرتی کە ئەوانی گرتبوو. هەموویان باوەڕدار و دڵنیابوون، خۆراکەکەشیان لە لای سەریان بوو.

ڕۆژی دواتر «دقیانوس» بەدوایاندا گەڕا و نەیدۆزینەوە. بە هەندێکی گوت: «لەسەر ئەم گەنجانەی ڕۆیشتوون زۆر خەمبارم. وا دەزانن لە ڕەفتارم لەگەڵیان تووڕەم و نازانن من بۆچی ئەوەم کرد؛ ئەگەر تەوبە بکەن و بتەکانم بپەرستن، ئەشکەنجەیان نادەم». گەورەکانی شار گوتیان: «تۆ شایستەی ئەوە نیت بەزەییت بە خەڵکێکی تاوانبار و سەرکێش و یاخی ببێتەوە.

ماوەیەکت بۆ دانابوون؛ ئەگەر دەیانویست، لەو ماوەیەدا دەگەڕانەوە، بەڵام تەوبەیان نەکرد». کاتێک ئەوەیان گوت، تووڕەییەکی زۆری لێ نیشت و بانگی باوکیانی کرد. هێنرایەن و لێی پرسیین: «هەواڵم بدەن لەبارەی کوڕە سەرکێشەکانتان کە یاخییان بووم». ئەوانیش گوتیان: «ئێمە یاخی نەبووین، بۆچی بە تاوانی گەنجە سەرکێشەکانمان دەکوژیت؟

ئەوان پارەکانیان لە ماڵەکانمان برد و لە بازاڕەکانی شاردا خەرجیان کرد، پاشان ڕۆیشتن و بەرەو چیاکەی «بخلوس» چوون». کاتێک ئەوەیان گوت، ئازادی کردن. «دقیانوس» نەیدەزانی لەگەڵ گەنجەکان چ بکات، تا ئەوەی خوا خستە دڵی کە فەرمانی پێ بکات ئەشکەوتەکەیان بەردباران بکەن و دەرگاکەی لێیان دابخەن. خوا ویستی ڕێزیان لێ بگرێت و بیکاتە نیشانەیەک بۆ ئەو گەلەی دوای ئەوان دێت؛ هەروەها بیسەلمێنێت قیامەت بێگومان دێت و خوا ئەوانەی لە گۆڕەکاندان زیندوو دەکاتەوە.

«دقیانوس» فەرمانی دا دەرگای ئەشکەوتەکەیان بەردباران بکەن و گوتی: «وەک خۆیان لە ئەشکەوتەکەدا بەجێیان بهێڵن تا لە برسێتی و تینوێتی بمرن؛ ئەو ئەشکەوتەش کە هەڵیان بژاردووە بۆیان ببێتە گۆڕ». وا دەزانی هێشتا خەبەریانە و دەزانن چییان بەسەردا دێت، بەڵام خوا گیانیان لە خەودا وەرگرتبوو. سەگەکەشیان لە دەرگای ئەشکەوتەکەدا بازووەکانی درێژ کردبوو و ئەوانیش لە خەودا لای ڕاست و لای چەپ دەگێڕانەوە.

پاشان دوو پیاوی باوەڕدار لە ماڵی پاشا «دقیانوس»دا هەبوون کە ئیمانی خۆیان دەشارده‌وه‌. ناوی یەکێکیان «یەندروس» و ئەوی تریان «ڕوناس» بوو. ڕاوێژیان کرد کە چیرۆک و نەسەب و ناوی گەنجەکان لەسەر تەختەیەکی قەڵای بنووسن و لە سندوقێکی مەسی دایبن و سندوقەکە لە دیواردا جێگیر بکەن. گوتیان: «لەوانەیە خوا پێش ڕۆژی قیامەت کەسانی باوەڕداری بەسەر ئەم گەنجانەدا بدۆزێتەوە و کاتێک ئەم نووسینە بخوێننەوە، بزانن کێ لە ئەشکەوتەکە دۆزیونیەتەوە».

ئەوانیش وایان کرد و لەسەریانیان دروست کرد. «دقیانوس» ماوەیەکی زۆر مایەوە، پاشان خۆی و گەلەکەی مردن و چەندین نەوە دوای ئەوان هاتن و پاشاکان یەک لە دوای یەک جێگای یەکتریان گرتەوە.

عُبەید کوڕی عومەیر گوتی: خاوەنانی ئەشکەوت گەنجێکی خاوەن زینەت و بازنە و قژدراو بوون و سەگی ڕاوکردنیان لەگەڵ بوو. لە ڕۆژێکی جەژنی گەورەدا بە جل‌وبەرگ و موکەبەیەکی گەورەوە چوونە دەرەوە و بتەکانیان کە دەپەرستیان برد. خوا ئیمانی خستە دڵی گەنجەکان. یەکێکیان وەزیری پاشا بوو؛ ئەوان باوەڕیان هێنا و هەر یەکەیان ئیمانی خۆی شاردەوە.

لە دڵی خۆیاندا گوتیان: «لەناو ئەم گەلەدا دەردەچین، تا بە تاوانی ئەوان سزامان نەدرێت». گەنجێکیان چوو و لە ژێر سێبەری دارێک دانیشت. گەنجێکی تر هات و بینییەتی بە تەنها دانیشتووە؛ هیوا خواست ئەویش هەمان بیر و باوەڕی هەبێت، بەبێ ئەوەی ئاشکرای بکات. دواتر یەکێکی تر هات و لە شوێنێک کۆبوونەوە.

هەریەکەیان ئیمانی خۆی لە هاوڕێکەی دەشاردەوە، چونکە لە خۆیان دەترسان. پاشان گوتیان: «هەر گەنجێک بە تەنها لەگەڵ هاوڕێیەکیدا دەرچێت و نهێنییەکەی بۆی ئاشکرا بکات». وایان کرد و بینییان هەموویان باوەڕدارن. لە نزیکیانەوە ئەشکەوتێک لە چیا هەبوو؛ یەکێکیان گوتی: «بڕۆینە ئەشکەوتەکە، پەروەردگارتان بەشێک لە ڕەحمەتی خۆی بۆتان بڵاو دەکاتەوە».

چوونە ناو ئەشکەوتەکە و سەگی ڕاوکردنیان لەگەڵ بوو. سێ سەد ساڵ خەوتن و نۆ ساڵیشی پێ زیاد بوو. گەلەکەیان ونبوونیان بینی و بەدوایاندا گەڕان، بەڵام خوا نیشانەکانیان و ئەشکەوتەکەی لێیان شاردەوە. ناو و نەسەبیان لەسەر تەختەیەک نووسیان: «فلان و فلان و فلان، کوڕانی پاشاکانمان، لە مانگی ئاوا و ساڵی ئاوادا، لە سەردەمی پاشای فلان کوڕی فلاندا ونبوون».

تەختەکەیان لە گەنجینەی پاشادا دانا و گوتیان: «بێگومان ئەم بابەتە داهاتوویەکی هەیە». ئەو پاشایە مرد و نەوەکان یەک لە دوای یەک هاتن.

وەهب کوڕی مُنەببه گوتی: یەکێک لە حەوارییەکانی عیسا، علیه‌السلام، هاتە شاری خاوەنانی ئەشکەوت و ویستی بچێتە ناوی. پێیان گوت: «لە دەروازەکەیدا بتێک هەیە؛ هیچ کەسێک ناچێتە ژوورەوە مەگەر بۆی سجود بکات». ئەو نایویست بچێتە ناوەوە، بۆیە چووە حەمامێک کە لە نزیک شارەکە بوو و لە خاوەن حەمامەکە کرێی وەرگرت و کاری تێدا دەکرد. خاوەن حەمامەکە بەرەکەتی لە کارەکەیدا بینی و ئەو گەنجانەی شارەکە دۆستیان پێوەگرت.

دەربارەی ئاسمان و زەوی و ژیانی دواڕۆژ بۆیانی دەگێڕایەوە تا باوەڕیان هێنا و پەسەندیان کرد. لەگەڵ خاوەن حەمامەکەدا مەرجی کرد کە شەو بۆ خۆی بێت و هیچ کەسێک نەیەتە نێوان ئەو و نوێژەکەی. بەو شێوەیە بوو، تا کوڕی پاشا ژنێکی لەگەڵ هێنا و چوونە ناو حەمامەکە. حەوارییەکە ڕەخنەی لێ گرت و گوتی: «تۆ کوڕی پاشایت و لەگەڵ ئەم ژنەدا دەچیتە ژوورەوە؟»

ئەو شەرمەزار بوو و ڕۆیشت. جارێکی تر گەڕایەوە و حەوارییەکە هەمان قسەی پێ گوت؛ ئەویش سووکایەتی پێ کرد و ڕەتی کردەوە، بەڵام تا ئەوەی هەردووکیان چوونە ژوورەوە و لە حەمامەکەدا مردن. پاشا هات و پێیان گوت: «خاوەن حەمامەکە کوڕەکەی کوشتووە». بەدوای حەوارییەکەدا گەڕان، بەڵام نەیاندۆزییەوە و ئەو هەڵات.

پاشا پرسی: «کێ هاوڕێی ئەو بوو؟» گەنجەکانی ناویان برد؛ بەدوایاندا گەڕان و ئەوان لە شارەکە دەرچوون. بە هاوڕێیەکیاندا تێپەڕین کە هەمان ئیمانی هەبوو؛ ئەو و سەگێکیشی لەگەڵیان ڕۆیشتن. شەو کەوتەوە، چوونە ناو ئەشکەوتەکە و گوتیان: «بە خوا، ئەگەر ویستی، بەیانی بۆ خۆتان چارەسەر دەدۆزنەوە».

خوا خەوی لێ بردن. پاشا لەگەڵ سوپاکەیدا بەدوایاندا گەڕا تا دۆزییانیەوە. چوونە ناو ئەشکەوتەکە؛ بەڵام کاتێک پیاوێک ویستی بچێتە ژوورەوە، ترس لێی نیشت و نەیتوانی. یەکێکیان گوتی: «ئەگەر دەستت بەوان بگات، دەیانکوشت؟» گوتی: «بەڵێ».

ئەویش گوتی: «ئەوا دەرگای ئەشکەوتەکەیان بەردباران بکە و دایبخە». پاشان ڕاعییەکێک لە کاتی باراندا گەیشتە ئەشکەوتەکە و گوتی: «ئەگەر ئەم ئەشکەوتە بکەمەوە و مەڕەکانم لە باران تێدا بخەم، باشە». بەردەوام بوو تا کرایەوە. ڕۆژی دواتر، کاتێک بەیانی بوو، خوا گیانیان بۆ گەڕاندنەوە.

محەممەد کوڕی ئیسحاق گوتی: پاشان پاشایەکی چاک لەو ناوچەیەدا دەسەڵاتی گرتە دەست، بە ناوی «بیدروس». کاتێک پاشا بوو، هەشتا و هەشت ساڵ لە پاشایەتیدا مایەوە. لە سەردەمی ئەودا خەڵک بە چەند گرووپێک دابەش بوون: هەندێکیان باوەڕیان بە خوا هەبوو و دەیانزانی قیامەت ڕاستە؛ هەندێکیشیان نکۆڵییان لێ دەکرد. ئەمە زۆر بە پاشای چاکەکە گران بوو.

گریان و پاڕانەوەی بۆ خوا کرد و بەهۆی ئەوەی دەیبینی خەڵکی باطل زیاد دەبن و بەسەر خەڵکی حەقدا زاڵ دەبن، زۆر خەمبار بوو؛ ئەوانیش دەیانگوت: «هیچ ژیانێک نییە جگە لە ژیانی دنیا؛ تەنها ڕۆحەکان زیندوو دەکرێنەوە و جەستەکان زیندوو ناکرێنەوە». «بیدروس» کەسێکی دەدۆزییەوە کە پێی وابوو چاکەکارە و لە خەڵکدا ڕێبەرە، بەڵام دەیبینیان نکۆڵییان لە قیامەت دەکرد، تا نزیک بوو خەڵک لە ڕاستی و ئایینی حەوارییەکان لاببەن. کاتێک ئەوەی بینی، چووە ژوورەوەی ماڵەکەی و دەرگاکەی بەخۆیەوە داخست. جلێکی خشن و لە پەشم دروستکراوی لەبەر کرد و خۆڵەمێشی خستە ژێر خۆی و لەسەری دانیشت.

ماوەیەکی زۆر شەو و ڕۆژ بە پاڕانەوە و گریانی بۆ خوا بەسەر برد و دەیگوت: «ئەی پەروەردگار، تۆ جیاوازیی ئەم خەڵکە دەبینیت؛ نیشانەیەکیان بۆ بنێرە تا ڕوونیان بۆ بکاتەوە». پاشان، خوای بەخشندە و میهرەبان کە لەناوچوونی بەندەکانی پێ ناخۆشە، ویستی گەنجە خاوەنانی ئەشکەوتەکە ئاشکرا بکات و بارودۆخیان بۆ خەڵک ڕوون بکاتەوە و بیکاتە نیشانەیەک و بەڵگەیەک بۆیان، تا بزانن قیامەت بێگومان دێت. هەروەها ویستی دوعای بەندە چاکەکەی، «بیدروس»، وەڵام بداتەوە و نیعمەتەکەی بەسەریدا تەواو بکات و ئەو باوەڕدارانەی پەرتەوازە بوون کۆیان بکاتەوە. خوا خستە دڵی پیاوێک لە خەڵکی ئەو شارەی ئەشکەوتەکەی تێدا بوو؛ ناوی «ئولیانوس» بوو.

ویستی ئەو بینایەی لەسەر دەمە ئەشکەوتەکە بوو هەڵبوەشێنێتەوە و بە بەردەکانی ئاژەڵخانەیەک بۆ مەڕەکانی دروست بکات. دوو کوڕی کرێگرت و ئەوان بەردەکانیان هەڵدەکەند و ئاژەڵخانەکەیان دروست دەکرد، تا ئەو بەردانەی لەسەر دەمە ئەشکەوتەکە بوون هەڵکەندراون و دەرگای ئەشکەوتەکە کرایەوە. خوا بە ترساندن خەڵکی لەوان بەدور گرت. کاتێک دەرگای ئەشکەوتەکە کرایەوە، خواوندی دەسەڵاتدار و تواناتر، زیندووکردنەوەی مردووان، فەرمانی بە گەنجەکان کرد لەناو ئەشکەوتەکەدا هەڵبستن.

ئەوانیش بە دڵخۆشی هەستان؛ ڕووخساریان درەوشاوە و دڵیان خۆش بوو. سڵاویان بە یەکتر کرد و وەک ئەوەی لەو کاتەدا لە خەویان هەستابن کە هەمیشە دوای شەو بەیانیان لێ دەبووەوە. پاشان هەستان بۆ نوێژ و وەک عادەتیان نوێژیان کرد. لە ڕووخسار و ڕەنگیاندا هیچ شتێکی نامۆ نەدەبینرا؛ هەمان دۆخی ئەو کاتەیان هەبوو کە خەوتبوون.

وا دەیانزانی «دقیانوس» بەدوایاندا دەگەڕێت. کاتێک نوێژیان تەواو کرد، گوتیان: «تەملیخا، ئەوەی خۆراکی بۆمان دەهێنا، هەواڵمان پێ بڵێ: ئێوارەی ڕابردوو ئەم زۆرداره چی لەبارەی ئێمەوە گوت؟» وا دەیانزانی بە قەدەر ئەو خەوانەی پێشتر دەیانخەوت، خەوتوون؛ هەرچەندە پێیان وابوو ماوەیەکی زیاتر لە خەوی ئاساییان خەوتووە، تا لەنێوان خۆیاندا پرسیاریان لە یەکتر کرد: «چەند ماوەیەک خەوتوون؟» هەندێکیان گوتیان: «ڕۆژێک، یان بەشێک لە ڕۆژێک».

پاشان گوتیان: «پەروەردگارتان باشتر دەزانێت چەند ماوەتانە». ئەوەش لەبەر ئەوەیە کە ئەو ماوەیەیان بە بچووک دەزانی. تەملیخا پێی گوتن: «لە شارەکەدا بەدوای ئێوەدا گەڕاون و نەتاندۆزیوەتەوە؛ ئەمڕۆش دەیانەوێت بهێننەوە بۆ لای خۆیان، تا بۆ بتەکان قوربانی‌تان بکەن یان بتانکوژن. پاشان خوا هەرچی ویستی ئەنجام دەدات».

مەکسەلەمینا پێی گوتن: «ئەی براکانم، بزانن ئێوە بە دیداری خوا دەگەن؛ دوای باوەڕتان بێباوەڕ مەبن، ئەگەر دوژمنی خوا بانگتان کرد». پاشان بە تەملیخایان گوت: «بڕۆ بۆ شارەکە و گوێ بگرە ببینە خەڵک لەبارەی ئێمەوە چی دەڵێن و لە لای «دقیانوس» چی باس دەکرێت. بە وریاییەوە ڕەفتار بکە و ئاگاداری هیچ کەس مەکەوە؛ خۆراکێکمان بۆ بکڕە و بۆمان بهێنە، زیاتر لەو خۆراکەش بکڕە کە پێشترت هێنا، چونکە ئێستا برسی بووین». تەملیخاش وەک هەمیشەی کرد: جلەکانی لەبەر کردەوە و ئەو جلەی لەبەری دەگۆڕی لەبەر کرد، هەندێک پارەشی وەرگرت.

کاتێک لە دەرگای ئەشکەوتەکە دەرچوو، بینی بەردەکان لە دەرگاکە هەڵکەندراون. سەرسام بوو، بەڵام تێپەڕی و سەرنجی پێ نەدا تا گەیشتە دەرگای شارەکە و بە نهێنی ڕێگای خۆی گرت، چونکە دەترسا کەسێکی شارەکە بیزناسێت؛ نازانی کە «دقیانوس» و خێزانەکەی سێ سەد ساڵ پێش ئەو مردبوون. کاتێک گەیشتە دەرگای شارەکە، سەری بەرز کردەوە و لەسەر دەرگاکە نیشانەیەکی بینی کە کاتێک ئایین باڵادەست بوو، خەڵکی باوەڕدار بەکاریان دەهێنا. کاتێک بینیی، سەرسام بوو و بە نهێنی سەیری دەکرد؛ لای ڕاست و چەپی خۆی دەڕوانی، پاشان ئەو دەرگایەی بەجێهێشت و چووە دەروازەیەکی تر، نیشانەیەکی لەوێش بینی.

پێی وا دەهات ئەو شارە شارەکەی ئەو نییە؛ خەڵکێکی زۆری بینی کە پێشتر نەیدیبون، لەوە سەرسام بوو و وا هەستی دەکرد ون بووە. پاشان گەڕایەوە بۆ ئەو دەرگایەی لێی هاتبوو، بە تەنها سەرسام بوو و دەیگوت: «خوا دەزانێت ئەمە چییە؟ ئێوارەی ڕابردوو باوەڕداران ئەم نیشانەیان دەشاردەوە و بە نهێنی بەکاریان دەهێنا، بەڵام ئەمڕۆ ئاشکرایە؛ ڕەنگە خەوم بینیبێت؟» پاشان بینی خەو نابێت.

کەسایەکەی خستە سەر سەری و چووە ناو شارەکە. لە ناو بازاڕدا دەڕۆیشت و دەیبیست خەڵک بە ناوی عیسا کوڕی مەریەم سوێند دەخۆن؛ ترس و سەرسامییەکەی زیاتر بوو. پشت بە دیوارێکی شارەکەوە دا و لە دڵی خۆیدا گوتی: «بە خوا، نازانم ئەمە چییە. ئێوارەی ڕابردوو لەسەر زەوی هیچ کەسێک نەبوو ناوی عیسا کوڕی مەریەم بهێنێت، مەگەر دەیکوژران؛ بەڵام ئەم بەیانییە دەیبیستم هەموو کەس ناوی دەهێنێت و هیچ کەسێک ناترسێت».

پاشان لە دڵی خۆیدا گوتی: «ڕەنگە ئەمە ئەو شارە نەبێت کە دەیناسم؛ بە خوا، هیچ شارێک لە نزیکی شارەکەمان ناناسم». ون و سەرسام وەستابوو، تا گەنجێکی بینی و پێی گوت: «ئەی گەنج، ناوی ئەم شارە چییە؟» گوتی: «ئەفسوس». لە دڵی خۆیدا گوتی: «ڕەنگە شتێکم بەسەرهاتبێت یان عەقڵم لەدەست دابێت؛ بە خوا، پێویستە زوو لەمێرە بڕۆمە دەرەوە، پێش ئەوەی ڕیسوا بم یان خراپەیەکم بەسەر بێت و لەناو بچم».

پاشان هۆشی هاتەوە و گوتی: «بە خوا، ئەگەر پێش ئەوەی کەسێک ئاگادارم بێت، بە خێرایی لە شارەکە دەربچم، بۆم ئاسانترە». لە نزیک ئەوانەوە چوو کە خۆراک دەفرۆشتن؛ پارەکانەکەی دەرهێنا و بە یەکێکیان گوت: «بەم پارەیە خۆراکێکم بۆ بکڕە». پیاوەکە پارەکەی وەرگرت و سەیری شێوە و نەخشەکەی کرد و سەرسام بوو. دایە دەستی هاوڕێیەکی و ئەویش سەیری کرد؛ پاشان پارەکەیان لەنێوان خۆیاندا دەگێڕایەوە و سەرسام بوون.

لەنێوان خۆیاندا ڕاوێژیان کرد و هەندێکیان گوتیان: «ئەمە گەنجینەیەکی شاراوەی لە زەویدا دۆزیوەتەوە کە چەندین ساڵ و سەردەم بەسەریدا تێپەڕیوە». کاتێک تەملیخا بینی ڕاوێژی لەبارەی ئەوەوە دەکەن، زۆر ترسا و لەرزی؛ پێی وابوو ئەوان ناسینیانەوە و دەیانەوێت بیبەن بۆ لای پاشاکەیان «دقیانوس». کەسانی تریش هاتن و سەیریان کرد. تەملیخا بە ترسەوە پێی گوتن: «بەخششم پێ بدەن؛ پارەکەی منتان وەرگرت، با لە لای خۆتان بێت؛ بەڵام خۆراکەکەتانم ناوێت».

پێیان گوت: «ئەی گەنج، تۆ کێیت و چییە بارودۆخت؟ بە خوا، گەنجینەیەکت دۆزیوەتەوە کە لە سەردەمی پێشینەکانەوە ماوەتەوە و دەتەوێت لێمان بشاریتەوە. لەگەڵمان بڕۆ و شوێنەکەمان پێ نیشان بدە و لەگەڵماندا هاوبەشی بکە، تا ئەوەی دۆزیوتەوە بەسەرتدا ئاسان بکەین؛ ئەگەر نەیکەیت، دەمانبەین بۆ لای دەسەڵاتدار و دەمانسپێرینە دەستی، تا بیکوژێت». کاتێک قسەکانیانی بیست، لە دڵی خۆیدا گوتی: «کەوتمە هەموو ئەو شتانەی لێیان دەترسام».

پێیان گوت: «ئەی گەنج، بە خوا، ناتوانیت ئەوەی دۆزیوتەوە لێمان بشاریتەوە». تەملیخا نەیدەزانی چی پێیان بڵێت و چ وەڵامێکیان بداتەوە؛ ترسی لێ نیشت و هیچ نەیگوت. کاتێک بینییان قسە ناکات، کەسایەکەیان خستە ملی و بە کۆڵانەکانی شاردا ڕایانگرت. ئەو هەواڵە لەناو شارەکەدا بڵاو بووەوە و گوترا: «ئەمە پیاوێکە گەنجینەی لەلایە».

خەڵکی شار، گەورە و بچووک، کۆبوونەوە و سەیریان دەکرد و دەیانگوت: «بە خوا، ئەم گەنجە خەڵکی ئەم شارە نییە؛ هەرگیز نەمانبینیوە و نایناسمان». تەملیخا نەیدەزانی چی پێیان بڵێت. کاتێک خەڵک لە دەوری کۆبوونەوە، ترسا و بێدەنگ بوو و قسەی نەکرد. دڵنیا بوو باوکی و براکانی لە شارەکەدان و نەسەب و خێزانی لە گەورەکانی شارەکەیە؛ پێی وابوو کاتێک هەواڵی ئەو دەبیستن، دێن و لە دەستی ئەوان ڕزگاری دەکەن.

لەو کاتەدا وەک ون و سەرسام وەستابوو و چاوەڕێی ئەوە بوو کە یەکێک لە خێزانەکەی بێت و ڕزگاری بکات؛ ئەوانیش دەستیان گرت و بەرەو دوو سەرۆک و بەڕێوەبەری شارەکەیان برد، کە کاروباری شارەکەیان بەڕێوە دەبرد. هەردووکیان پیاوی چاک بوون؛ ناوی یەکێکیان «ئەریوس» و ئەوی تریان «تەنطیوس» بوو. کاتێک تەملیخایان بەرەو ئەوان برد، پێی وابوو دەیبەن بۆ لای «دقیانوس»ی زۆردار. سەیری لای ڕاست و چەپی دەکرد و خەڵک پێی پێدەکەنین، وەک پێکەنین بە کەسێکی شێت؛ تەملیخا دەگریا.

سەری بەرز کردەوە بۆ ئاسمان و لە دڵی خۆیدا گوتی: «ئەی خوای ئاسمان و زەوی، ئەمڕۆ ئارامی و ئارامگرتنم بەسەردا ببارێنە و ڕۆحێک لە تۆوە لەگەڵم بکە تا لەم زۆردارەدا پشتگیریم پێ بکات». بە گریانەوە لە دڵی خۆیدا دەیگوت: «من لە براکانم جیا کراومەتەوە؛ خۆزگە ئەوان بزانن چی بەسەرم هاتووە، تا بێن و هەموومان پێکەوە لەبەردەم ئەم زۆردارەدا بوەستین. چونکە پێکەوە پەیمانمان بەستبوو کە پێکەوە بمێنینەوە، بێباوەڕ نەبین و هیچ شتێک بە هاوەڵی خوا نەزانین. لێم جیا کرانەوە و نایانبینمەوە و ئەوانیش هەرگیز من نابینن».

ئەم قسانەی تەملیخا لە دڵی خۆیدا دەکرد؛ پاشان کاتێک گەڕایەوە بۆ لای هاوڕێکانی، هەموو چیرۆکەکەی بۆ گێڕانەوە. هەتا گەیشتە لای دوو پیاوە چاکەکە، «ئەریوس» و «تەنطیوس». کاتێک تەملیخا بینی بەرەو «دقیانوس»ی زۆردار نابەن، گریانی بڕا و ئارام بووەوە. ئەریوس پارەکەی وەرگرت؛ هەردووکیان سەیریان کرد و سەرسام بوون.

یەکێکیان پێی گوت: «ئەی گەنج، ئەو گەنجینەیەی دۆزیوتەوە لە کوێیە؟» تەملیخا گوتی: «من هیچ گەنجینەیەکم نەدۆزیوەتەوە. ئەمانە پارەی باوباپیرانمن؛ نەخش و دروستکردنی ئەم شارەیە. بەڵام بە خوا نازانم چی بەسەرم هاتووە و چی پێتان بڵێم».

یەکێکیان گوتی: «کەواتە تۆ کێیت؟» گوتی: «من وا دەزانم خەڵکی ئەم شارەم». پێیان گوت: «باوکت کێیە و کێ لەم شارەدا تۆ دەناسێت؟» ناوی باوکی پێیان گوتن، بەڵام هیچ کەسێک نە باوکی ئەوی دەناسی و نە خۆی. یەکێکیان پێی گوت: «تۆ درۆزنیت؛ ڕاستیمان پێ ناڵێیت».

تەملیخا نەیدەزانی چی پێیان بڵێت، بۆیە سەری خستە خوارەوە. هەندێک لە دەوروبەریان گوتیان: «ئەمە شێتە»، هەندێکیشیان گوتیان: «شێت نییە، بە مەبەست خۆی بە گێل دەکات تا لە دەستان ڕزگاری ببێت». یەکێکیان بە توندی سەیری کرد و پێی گوت: «پێت وایە ئێمە ڕەهایت دەکەین و باوەڕت پێ دەکەین کە ئەمە پارەی باوکتە و نەخش و دروستکردنی ئەم پارەیە زیاتر لە سێ سەد ساڵە؟ تۆ گەنجێکی تازەگەورەبوویت؛ وا دەزانیت ئێمە فریو بدەیت و پێمان پێبکەنی، لە کاتێکدا ئێمە وەک دەیبینیت پیرین و گەورەکانی شار و بەڕێوەبەرانی کاروبارەکە لە دەوروبەرتن و گەنجینەکانی شار لە دەستماندان، بەڵام لەم جۆرە پارەیە هیچ درهەم و دینارێکمان نییە.

پێموایە فەرمان دەدەم ئەشکەنجەیەکی زۆرت بدەن، پاشان بیبەستم تا دان بەو گەنجینەیەدا بنێیت کە دۆزیوتەوە». کاتێک ئەوەی گوت، تەملیخا پێی گوتن: «پرسیارێکتان لێ دەکەم؛ ئەگەر وەڵامم بدەنەوە، منیش ڕاستیتان پێ دەڵێم لەبارەی ئەوەی لایمە». گوتیان: «بپرسە، هیچ شتێکت لێ ناشارینەوە». پێی گوتن: «پاشا «دقیانوس» چی بەسەردا هات؟»

گوتیان: «ئێستا لەسەر زەوی پاشایەک ناناسین کە ناوی «دقیانوس» بێت؛ تەنها پاشایەک هەبوو، لە زەمەنێکی زۆر پێشدا مرد و دوای ئەو چەندین نەوە مردن». تەملیخا گوتی: «ئەوا من ون و سەرسامم و هیچ کەسێک باوەڕ بە قسەکانم ناکات. گەنجانێک بووین و پاشا ناچارمانی دەکرد بتەکان بپەرستین و بۆیان قوربانی بکەین؛ ئێوارەی ڕابردوو لێی هەڵاتین و خەوتین. کاتێک هەستامەوە، چووم خۆراک بکڕم و هەواڵ بزانم؛ ئەوا منیش وەک ئێوە دەیبینن.

لەگەڵم بڕۆن بۆ ئەو ئەشکەوتەی لە چیای «بنجلووس»دایە تا هاوڕێکانم پێشان بدەم». کاتێک «ئەریوس» گوێی لە قسەکانی تەملیخا بوو، گوتی: «ئەی خەڵک، ڕەنگە ئەمە نیشانەیەک لە نیشانەکانی خوا بێت کە لەسەر دەستی ئەم گەنجە بۆ ئێوەی داناوە؛ لەگەڵیدا بڕۆین تا هاوڕێکانی پێمان پیشان بدات». ئەریوس و ئەستیووس لەگەڵ تەملیخا ڕۆیشتن و خەڵکی شار، گەورە و بچووک، لەگەڵیاندا بەرەو خاوەنانی ئەشکەوت چوون تا سەیریان بکەن.

کاتێک گەنجەکانی ئەشکەوت تەملیخایان بینی بە خۆراک و خواردنەوەکەیانەوە لەو کاتەی پێیان دەهێنا دوا کەوتووە، پێیان وابوو گیراوە و بردراوە بۆ لای پاشاکەیان «دقیانوس». لەو کاتەدا کە ئەوان بەم شێوەیە بیر دەکردەوە و دەترسان، دەنگی خەڵک و قوڕەی ئەسپەکانیان بیست کە بەرەو ئەوانە بەرز دەهاتن. پێیان وابوو نێردراوەکانی «دقیانوس»ی زۆردار بن، کە ناردوونی تا بیبەن؛ هەستان بۆ نوێژ و سڵاویان بە یەکتر کرد و یەکتریان ئامۆژگاری کرد. گوتیان: «بڕۆین بۆ لای براکەمان تەملیخا؛ ئێستا لەبەردەم زۆردارەکەدایە و چاوەڕێیە بێین».

لەو کاتەدا کە لەناو ئەشکەوتەکەدا دانیشتبوون، هیچ نەیاندەبینی جگە لە «ئەریوس» و هاوڕێکانی کە لە دەرگای ئەشکەوتەکە وەستابوون. تەملیخا پێش ئەوان گەیشت و بە گریانەوە چووە ژوورەوە. کاتێک بینییان دەگری، ئەوانیش لەگەڵیدا گریانیان کرد؛ پاشان پرسیاریان لە بارودۆخی کرد و ئەو هەموو ڕووداوەکەی بۆ گێڕانەوە. لەو کاتەدا زانییان بە فەرمانی خوا ئەو ماوەیەیان لە خەودا بووە و خوا خەوی لێ بردبوون؛ تەنها بۆ ئەوە زیندوو هەستانەوە تا ببنە نیشانەیەک بۆ خەڵک و بەڵگەی ڕاستی زیندووبوونەوە، و بزانن قیامەت بێگومان دێت.

پاشان «ئەریوس» بەدوای تەملیخادا هاتە ژوورەوە و سندوقێکی مەسیی بینی کە بە مۆرێکی زیویی داخراو بوو. لە دەرگای ئەشکەوتەکە وەستا و پیاوێکی گەورەی شارەکەی بانگ کرد؛ لەبەردەمیاندا سندوقەکەیان کردەوە و دوو تەختەی قەڵایان تێدا بینی کە نووسرابوو: «مەکسەلەمینا، مەخشەلەمینا، تەملیخا، مەرتوونس، کەشطوونس، یەبرۆنس، دەیمۆس، بەتیۆس و حالۆش گەنجانی بوون کە لە ترسی ئەوەی پاشایان «دقیانوس»ی زۆردار فیتنەیان بکات لە دەستی هەڵاتن و چوونە ناو ئەم ئەشکەوتە. کاتێک شوێنیان زانی، فەرمانی دا دەرگای ئەشکەوتەکەیان بە بەرد دابخەن. ئێمە چیرۆک و هەواڵەکەمان نووسی، تا ئەوانەی دوای ئێمە دێن و ئەگەر دەستیان بەوان گەیشت، لە بارودۆخیان ئاگادار بن».

کاتێک نووسینەکەیان خوێندەوە و سەرسام بوون، سوپاسی خوایان کرد کە نیشانەی زیندووبوونەوەی لەناویاندا پیشان دابوو. دەنگیان بەرز کردەوە بە سوپاس و پاکدانەوەی خوا. چوونە ناو ئەشکەوتەکە بۆ لای گەنجەکان و بینییان لەناو ئەشکەوتەکەدا دانیشتوون؛ ڕووخساریان درەوشاوە بوو و جلەکانیان کۆن نەبوو. «ئەریوس» و هاوڕێکانی بەسوجدە کەوتن و سوپاسی خوایان کرد کە نیشانەیەکی لە نیشانەکانی خۆی پێشانیان دا.

پاشان هەر یەکەیان لەگەڵ ئەوی تریان قسەی کرد و گەنجەکان ئەوەیان بۆ گێڕانەوە کە چییان لە دەستی پاشاکەیان «دقیانوس» چێشتبوو.

پاشان «ئەریوس» و هاوڕێکانی نێردراویان نارد بۆ لای پاشای چاکەکەیان «بیدروس» و پێیان گوت: «بە خێرایی بگە، لەوانەیە نیشانەیەک لە نیشانەکانی خوا ببینیت کە لە پاشایەتیتدا دایناوە و بۆ جیهانیان کردووەتە نیشانە، تا ڕووناکی و چرایەک بێت بۆیان و زیندووبوونەوە بسەلمێنێت. بگە بەو گەنجانەی کە خوای گەورە زیندووی کردوونەتەوە؛ لە کاتێکدا زیاتر لە سێ سەد ساڵ پێشتر گیانی وەرگیرا بوو». کاتێک هەواڵەکە گەیشتە پاشا، بیر و هۆشی گەڕایەوە و خەمەکەی لابردرا.

گوتی: «سوپاس بۆ تۆ ئەی پەروەردگاری ئاسمان و زەوی؛ تۆ دەپەرستم و پاکت دەکەمەوە؛ لوتف و میهرەبانیت بەسەرمدا باراند و ڕەحمەتت پێم کرد؛ ئەو ڕووناکییەت خامۆش نەکرد کە بۆ باوپیرانم، بۆ پاشای بەندە چاکەکە «ئەسطەنتینوس»، داینا بوو». کاتێک خەڵکی شار هەواڵەکەیان بیست، سواریان بوو و لەگەڵیدا ڕۆیشتن تا گەیشتنە شاری ئەفسوس. خەڵکی شارەکە بەرەو پێشوازییان چوون و لەگەڵ پاشاکەدا بەرەو ئەشکەوتەکە هاتن. کاتێک گەنجەکان «بیدروس»یان بینی، دڵخۆش بوون و بەڕووخسارەوە بەسوجدە کەوتن.

«بیدروس» ئەوانی لە باوەش گرت و گریا. ئەوانیش لە زەوی دانیشتبوون و بە ستایش و پاکدانەوەی خوا خەریکی بوون. پاشان گەنجەکان بە «بیدروس»یان گوت: «تۆ بە خوا دەسپێرین؛ سڵاوەت لێ بێت و ڕەحمەت و بەرەکەتی خوا. خوا تۆ و پاشایەتییەکەت بپارێزێت؛ لە خراپەی مرۆڤ و جینیش پەنا بە خوا دەگرین بۆت».

لەو کاتەدا کە پاشا وەستابوو، ئەوان گەڕانەوە بۆ جێگای خەوتنیان و خەوتن؛ خوا گیانیان وەرگرت. پاشا چووە لایان، جلەکانی لەسەریان دانا و فەرمانی دا هەر یەکەیان لە تابووتێکی زێڕین دابنێن. کاتێک شەو بوو و خەوت، لە خەوندا هاتنە لای و پێیان گوت: «ئێمە لە زێڕ و زیو دروست نەکراوین؛ لە خۆڵ دروستکراوین و بۆ خۆڵ دەگەڕێینەوە. لەو ئەشکەوتەدا، لەسەر خۆڵ، وەک خۆمان بەجێمان بهێڵە تا خوا لەو خۆڵەوە زیندوومان بکاتەوە».

لەو کاتەدا پاشا فەرمانی دا تابووتێک لە داری ساج دروست بکەن و ئەوانی تێدا دابنێن. خوا بە ترساندن کەسی لێیان دوور خستەوە و هیچ کەسێک نەیتوانی بچێتە لایان. پاشا فەرمانی دا لە دەرگای ئەشکەوتەکە مزگەوتێک دروست بکەن تا تێیدا نوێژ بکرێت؛ جەژنێکی گەورەشیان بۆ دانا و فەرمانی دا هەر ساڵێک بۆ یادکردنەوەی ئەو جەژنە بێن.

گوتراوە: کاتێک تەملیخایان برد بۆ لای پاشای چاکەکار، پاشا پێی گوت: «تۆ کێیت؟» گوتی: «من خەڵکی ئەم شارەم». گوتی ئەوەی ڕۆژی ڕابردوو، یان چەند ڕۆژێک پێشتر، لە شارەکە دەرچووە و ناوی ماڵ و خزم و کەسانێکی باس کرد کە هیچ کەسێک نەیناسی. پاشا بیستبووی گەنجانێک لە زەمەنە کۆنەکاندا ون بوون و ناویان لە تەختەیەک نووسرابوو لە گەنجینەکەدا.

تەختەکەی هێنا و سەیری ناوەکانی کرد؛ تەملیخا لەناوی ئەو کەسانە بوو. ناوی ئەوانی تریشی پێ گوت و تەملیخا گوتی: «ئەوانە هاوڕێکانمن». کاتێک پاشا ئەوەی بیست، لەگەڵ خەڵکەکەی سواری بوو. کاتێک گەیشتنە دەرگای ئەشکەوتەکە، تەملیخا گوتی: «بمێڵنەوە بچمە ناوەوە بۆ لای هاوڕێکانم تا مژدەیان پێ بدەم؛ ئەگەر لەگەڵ ئێوەدا بیبینن، دەیانترسێنم».

چووە ژوورەوە و مژدەی پێدان؛ خوا گیانی ئەوانی وەرگرت و شوێنەکەشی لەوان شاردەوە، تا خەڵک نەیتوانی بیدۆزێتەوە. ئەمەش ئەو فەرموودەی خوایە: «کاتێک گەنجەکان پەنایان بردە بەر ئەشکەوتەکە»؛ واتە چوونە ئەشکەوتەکە. لە زمانی عەرەبیدا دەگوترێت: فلان پەنای بردە بەر شوێنێک، واتە ئەو شوێنەی کردە ماڵ و جێی نیشتەجێبوونی خۆی. ئەشکەوتەکە ئەو کەڤرەیە بوو لە چیای «بنجلووس»، و ناوی ئەشکەوتەکە «خەیرەم» بوو.

«ئەی پەروەردگارمان، لەلایەن خۆتەوە ڕەحمەتێکمان پێ ببەخشە»؛ واتای ڕەحمەت لێرەدا ڕێنمایی لە ئایینە، هەروەها گوتراوە: ڕۆزییە. «و ئامادەی بکە»؛ واتە بۆمان ئاسان بکە. «لە کارەکەماندا ڕێنمایی»؛ واتە ئەو شتەی کە داوای ڕەزامەندی تۆی لێ دەکەین و ئەوەی بۆمان ڕێنمایی تێدایە. ئیبن عەبباس گوتی: ڕێنمایی واتە ڕێگایەک بۆ دەرچوون لە ئەشکەوتەکە بە سەلامەتی.