Rahmata fi qajeelummaa gaafachuu

Tafsiira Sheekh Abdurrahmaan As-Sa'dii

Ergasii seenaa isaanii gabaabinaan kaasee, sana booda bal’inaan ibse: «Yeroo dargaggoonni gara holqaa baqatan» jechuun dargaggoota jechuu dha. Isaan qormaata ummanni isaanii isaan irraan gahuu irraa of eeguuf gara holqaa dahoo fi eegumsa argachuuf deeman. «Gooftaa keenya! Si biraa rahmata nuuf kenni» jechuun rahmata ittiin nu cimsitu, hammina irraa nu eegdu, gaaritti nu milkeessitu nuuf kenni.

«Dhimmuma keenya irraas qajeelummaa nuuf mijeessi» jechuun sababoota qajeelummaatti nama geessan hundumaa nuuf salphisi; dhimma amantii keenyaa fi jireenya addunyaa keenyaa nuuf tolchi. Kanaaf, isaan fitnaa irraa baqachuun bakka itti dhokatan argachuuf carraaqqii godhuu fi dhimma isaanii akka isaaniif salphisuuf Rabbitti kadhannaa fi gad of qabuu walitti fidanii turan; ofii isaanii fi uumamtoota irratti hin hirkatin. Kanaaf Rabbiin kadhannaa isaanii isaaniif qeebale.

Tafsiira Imaam Ibn Kasiir

Jechi Rabbii olta’aa: «Yeroo dargaggoonni gara holqaa baqatan, “Gooftaa keenya! Si biraa rahmata nuuf kenni; dhimma keenya irraas qajeelummaa nuuf mijeessi” jedhan» jedhu, waa’ee dargaggoota sanaa nuuf hima. Isaan ummata isaanii amantii isaanii irraa isaan garagalchuuf akka isaan hin qorreef amantii isaanii waliin jalaa baqatan; isaan irraa miliqanii gaara keessa holqa tokkootti dhokatanii itti maganfatan. Yeroo holqa sana seenan, rahmata Rabbii olta’aa fi gaarummaa Isaa isaan irratti akka buusu kadhatanii akkana jedhan: «Gooftaa keenya!

Si biraa rahmata nuuf kenni» jechuun rahmata Si biraa ta’e nuuf kenni; ittiin nu mararfattu, ummata keenya jalaas nu dhoksitu. «Dhimmuma keenya irraas qajeelummaa nuuf mijeessi» jechuun dhimmuma kana keessatti qajeelummaa nuuf murteessi; jechuunis xumura keenya qajeelummaa godhi. Akkuma hadiisa keessatti dhufe: «Murtii kam iyyuu nuuf murteessite, xumura isaa qajeelummaa godhi.» Musnad keessatti hadiisa Busr ibn Abi Arta’ah irraa, Ergamaa Rabbii ﷺ irraa akkana jechuun dabarfame: «Yaa Allaah, dhimma keenya hunda keessatti xumura keenya nuuf tolchi; salphina addunyaa fi adabbii Aakhiraa irraa nu baraari.»

Tafsiira Al-Baghawii

Ergasii Rabbiin waa’ee warra holqaa seenaa isaanii kaase: «Yeroo dargaggoonni gara holqaa baqatan» jechuun gara isaatti dhaqan. Waa’ee maaliif gara holqaa dhaqan irratti garaagarummaan jira. Muhammad ibn Ishaaq ibn Yasaar akkana jedhe: Namoonni Injiila hordofan karaa irraa jallatanii, cubbuun isaan keessatti baay’atee, mootota isaanii keessatti daangaa darbuu guddate; hanga sanamoota waaqeffatanii, waaqeffannaa sobaatiif qaluu ga’an. Isaan keessaa namoonni amantii Masiih irratti hafanii, waaqeffannaa Rabbii fi tokkummaa Isaa cimsanii qabatan turan.

Mootota isaanii keessaa kan akkas godhe tokko mootii Roomaa kan «Daqiyaanuus» jedhamu ture. Inni sanamoota waaqeffatee, waaqeffannaa sobaatiif qalee, namoota isa mormanis ajjeese. Baadiyyaa Roomaa keessa imala; ganda inni keessa bu’u kamittuu nama tokko illee hin dhiisu, amantii irraa isa qoruudhaan sanamoota akka waaqeffatuu fi waaqeffannaa sobaatiif akka qalu yookaan isa ajjeesu malee. Dhuma irratti gara magaalaa warra holqaa, «Afsoos» jedhamtu, dhufe.

Yeroo achi bu’u, kun namoota amantii qabaniif ulfaate; isa jalaa dhokatan, karaa adda addaatiin baqatan. Daqiyaanuus yeroo magaalattii ga’u, namoota amantii qaban akka isaaf walitti qabaniif ajaje. Namoota magaalaa sana keessaa kaafiroota ta’an irraa eegdotas ramade; isaanis namoota amantii qaban bakka isaan jiranitti hordofanii gara Daqiyaanuusitti fidu turan. Innis ajjeefamuu fi waaqeffannaa sanamootaa fi waaqeffannaa sobaatiif qaluu keessaa tokko akka filatan isaan taasisa ture.

Isaan keessaa tokko tokko jireenya filatu; tokko tokko immoo Allaah malee waan biraa waaqeffachuu didanii ajjeefamu turan. Namoonni amantii Rabbii keessatti cimaa ta’an kana arganii, adabbii fi ajjeechaa fudhachuuf of kennan; isaan ajjeefamaa, muraa muraa taasifamaa turan. Qaamoleen isaanii irraa muraman magaalattii marsanii dallaa irra, akkasumas karra magaalattii hundumaa irratti fannifamu turan; fitnaan hammaataa dhufe. Dargaggoonni kun kana arganii baay’ee gaddan.

Ka’anii salaata, sooma, sadaqaa, tasbiihii fi du’aatti of kennan. Isaan namoota Roomaa keessaa maatii kabajamoo ta’anii, namoota saddeet turan. Imimmaan isaanii dhangala’aa, Rabbitti gad of qabanii akkana jedhan: «Gooftaan keenya Gooftaa samiiwwanii fi dachii ti. Isa malee gooftaa biraa hin waamnu.

Yoo isa malee kan biraa waaqeffanne, dhugumatti waan daangaa darbe dubbanne.» Ergasii: «Yaa Rabbi, garboota kee mu’minoota irraa fitnaa kana kaasi; balaan kun isaan irraa haa ka’u, hanga isaan si waaqeffachuu ifatti labsanitti» jedhan.

Isaan haala kana keessa jiranii, bakka salaata isaanii seenanii turan. Eegdonni isaan arganii, fuula isaanii lafatti qabatanii sagadaa, boo’aa fi Rabbitti gad of qabanii argatan. Eegdonni akkana isaaniin jedhan: «Ajaja mootichaa irraa maaliif hafte? Gara isaa dhaqa.»

Ergasii isaan gara mootichaa dhaqan. Isaan waa’ee isaanii Daqiyaanuusitti himan: «Ati namoota waaqota keetiif qaluu walitti qabda; dargaggoonni kun immoo maatii keetii ta’anii si qoosu, ajaja kees hin dhaga’an!» Yeroo inni kana dhaga’u isaan akka fidaman ajaje. Isaan ija isaanii irraa imimmaan dhangala’aa, fuulli isaanii biyyee dibamee gara isaa dhufan.

Innis akkana isaaniin jedhe: «Waaqota keenya kan dachii irratti waaqeffataman sanaaf qaluu irratti hirmaachuu fi namoota gurguddoo magaalaa keessanii fakkaachuu irraa maaltu isin dhowwe? Filadhaa: waaqota keenyaaf qaluu, yookaan ani isin ajjeesu.» Makseelmiinaa inni isaan keessaa guddaan akkana jedhe: «Gooftaa samiiwwanii fi dachii ulfinaan guute qabna. Isa malee gooftaa biraa gonkumaa hin waamnu.

Faaruun, guddisuunii fi qulqulleessuun keenya garaa qulqulluun bara baraan Isaaf haa ta’u. Isa qofa waaqeffanna; nagaa fi waan gaarii Isa gaafanna. Waaqeffattoota sobaa immoo gonkumaa hin waaqeffannu. Waan feetu nu irratti raawwadhu.»

Michoonni Makseelmiinaa Daqiyaanuusitti akkuma inni jedhe dubbatan. Isaan waan kana erga jedhaniin booda, mootichi uffata isaanii keessaa uffata kabajamoo isaanii irraa baasise; achiis, «Adabbii isinitti waadaa gale guutuuf yeroo booda isiniif nan kenna. Isin dargaggoota umurii xiqqaa ta’uu keessan malee, maaliif battalumatti isin hin adabne? Hanga yaadattanii gara sammuu keessaniitti deebitanii, isin balleessuun hin barbaadu» jedhe.

Ergasii faaya warqee fi meetii isaan irra jiru baasise; isaanis achi keessaa akka ba’an ajaje.

Daqiyaanuus dhimma tokkoof gara magaalaa isaan irraa fagoo hin taane, kan biraa deeme. Dargaggoonni kun inni ba’uu isaa arganii, yeroo inni deebi’u magaalattii yoo ga’e isaan yaadata jedhanii ariitiidhaan murteessan. Tokkoon tokkoon isaanii mana abbaa isaa irraa maallaqa jireenyaaf barbaachisu fudhatee, keessaa muraasa sadaqaa godhee, isa hafe immoo imalaaf akka itti fayyadamu murteessan. Sana booda gara holqa magaalaa bira gaara «Bakhluus» jedhamu keessa jirutti deemu; achitti turanii Rabbii waaqeffatu.

Daqiyaanuus yeroo dhufu immoo gara isaa deemu; inni waan fedhe isaan irratti haa raawwatu. Isaan keessaa tokko tokko kana erga waliif jedhanii booda mana abbaa isaa dhaqee maallaqa fudhate; irraa sadaqaa kenne, isa hafe immoo fudhatee baqate. Hanga holqa sana ga’anitti sareen isaanii isaan hordofe. Holqa sana keessa turan.

Ka’b al-Ahbaar akkana jedhe: Saree tokko bira darbanii, inni isaan hordofe. Isaan isa ari’an; innis yeroo hedduu akkas godhe. Sareen akkana isaaniin jedhe: «Yaa namoota, maal na irraa barbaaddu? Ana hin sodaatinaa; ani jaalallee Rabbii jaalladha.

Isin rafaa; ani isin nan eega.» Ibn Abbaas akkana jedhe: Isaan Daqiyaanuus jalaa halkan baqatan. Torba turan. Tiksee saree qabu tokko bira darbanii, inni amantii isaanii hordofe; sareen isaas isa hordofe. Magaalaa keessaa ba’anii gara holqaa, kan magaalattiitti dhihoo ta’etti dhaqan.

Ibn Ishaaq akkana jedhe: Holqa keessa turan; hojii isaanii salaata, sooma, tasbiihii, takbiiraa fi tahmiida, fuula Rabbii barbaaduu malee homaa hin turre. Maallaqa isaanii keessaa tokko, «Tamliikhaa» jedhamee waamamuun akka isaanif bitu isaaf kennan. Inni isaan keessaa bareedaa fi jabaa ture. Magaalaa seenuu yeroo jedhu, uffata bareedaa uffatee jiru irraa baasee, uffata hiyyeeyyiin nama irraa nyaata gaafatan fakkaatu uffata ture; sana booda maallaqa isaanii fudhatee gara magaalaa deema.

Isaaniif nyaataa fi dhugaatii bitee, waa’ee isaanii namni dubbate moo hin dubbanne jechuun oduu qorata; achiis gara hiriyoota isaa deebi’a. Haaluma kanaan yeroo dheeraaf turan. Ergasii Daqiyaanuus gara magaalattii dhufe; namoota gurguddoo ishee waaqeffattoota sobaatiif akka qalan ajaje. Mu’minoonni kanaan rifatan.

Tamliikhaan yeroo sanatti magaalattii keessa hiriyoota isaatiif nyaata bitachaa ture. Gara isaanii yeroo deebi’u boo’aa ture; nyaata muraasas fidee ture. Cunqursaan magaalattii seenee akka isaan yaadatamanii fi namoota magaalaa gurguddoo waliin isaan barbaachaa jiru isaanitti hime. Isaan sodaatanii, sujuudatti kufanii, Rabbii kadhatanii, gara Isaatti gad of qabanii, fitnaa irraa Isa kadhatan.

Ergasii Tamliikhaan akkana isaaniin jedhe: «Yaa obboloota koo, mataa keessan ol kaasaa, nyaataa; Gooftaa keessan irratti hirkadhaa.» Isaan mataa ol kaasanii, imimmaan ija isaanii keessaa yaa’aa jiruu nyaatan. Yeroo aduun lixaa ture. Sana booda taa’anii haasa’an, baratan, tokkoon tokkoon isaanii isa kaan yaadachiisan.

Yeroo haala kana keessa jiranii, Rabbiin holqa keessatti gurra isaanii irratti hirriba buuse. Sareen isaanii balbala holqaa irratti harka isaa lamaan diriirsee ture; innis waan isaan mudate isa mudate. Isaan mu’minoota, amantii isaanii irratti mirkanaa’oo turan; maallaqnis mataa isaanii bira ture.

Guyyaa itti aanutti Daqiyaanuus isaan dhabee barbaade; garuu hin arganne. Namoota isa bira jiran keessaa tokkoon akkana jedhe: «Dargaggoonni kun deemuun isaanii na gaddisiise. Isaan waan ani isaan irratti dallane yaadanii turan; dhimma ani hin beekne irraa kan ka’e. Yoo tawbatanii waaqota koo waaqeffatan, isaan irratti hin hammaatu ture.»

Namoonni gurguddoon magaalattii immoo akkana jedhan: «Namoota hamoo, finciltootaa fi ajaja didan kanaaf gara laafina qabaachuun siif hin malu. Ati yeroo isaanii murteessite turte; yoo fedhanii, yeroo sana keessatti gara keetti deebi’uu danda’u turan; garuu hin tawbanne.» Yeroo isaan kana jedhan, mootichi baay’ee aaree abbootii isaanii akka fidaman ajaje. Isaan erga dhufanii booda waa’ee isaanii gaafate: «Ilmaan keessan finciltoota ajaja koo didan sun eessa jiru natti himaa.»

Isaanis akkana jedhan: «Nuti si hin fincille; namoota finciltoota ta’anii maallaqa keenya fudhatanii gabaa magaalattii keessatti balleessanii, achiis deeman; gaara Bakhluus jedhamu irra yaabbatanii.» Yeroo isaan kana jedhan, mootichi isaan gad dhiise. Dargaggoota sana irratti maal akka godhu hin beekne. Rabbiin holqa sana akka isaan irratti cufamu garaa isaa keessa kaa’e.

Rabbiin garuu isaan kabajuu, dhaloota isaan booda dhufuuf mallattoo isaan gochuu, Qiyaamaan dhugumaan akka dhuftu, shakkiin ishee keessa akka hin jirre, akkasumas Rabbiin warra awwaalaman akka kaasu isaanitti mul’isuuf fedhe. Daqiyaanuus holqa sana akka cufan ajaje; «Akkuma jiranitti holqa keessatti isaan dhiisaa; beelaa fi dheebuun haa du’an. Holqichi isaan filatan awwaala isaanii haa ta’u» jedhe. Inni isaan dammaqanii waan isaan irratti raawwatamu beekuu isaanii yaada ture.

Rabbiin garuu lubbuu isaanii hirriba keessatti fudhate. Sareen isaaniis balbala holqaa irratti harka isaa diriirsee ture. Hirribni isaan irratti bu’e; gara mirgaa fi bitaas garagalanii turan.

Ergasii, namoonni mu’minoota ta’an lama mana mootummaa Daqiyaanuus keessa jiraatanii, amantii isaanii dhoksaa turan. Tokko «Yandruus», inni biraan immoo «Roonas» jedhama ture. Isaan dhimma dargaggoota sanaa, sanyii isaanii, maqaa isaanii fi seenaa isaanii gabatee sibiila qal’aa irraa hojjetame irratti barreessanii, sanduuqa naasii keessatti kaa’uuf walii galan. Sanduuqa sana ijaarsa keessatti dhoksan.

«Tarii Rabbiin Qiyaamaan dura dargaggoota kana irratti ummata mu’minoota ta’an mul’isa; namni isaan argatee barreessaa kana dubbisu seenaa isaanii ni beeka» jedhan. Kana godhanii ijaarsa sana irratti ijaaran. Daqiyaanuus hamma Rabbiin murteesse jiraatee, innii fi ummanni isaa ni du’an; dhaloonni hedduun isaan booda darbe; mootota tokkoon tokkoon isaanii booda mootota biraa dhufan.

Ubayd ibn Umayr akkana jedhe: Warri holqaa dargaggoota uffata faaya qabu uffatanii, qubeelaa fi faaya sibiilaa qabanii, rifeensa isaanii hiikkatanii turan. Sareen isaanii kan adamsaa wajjin ture. Guyyaa ayyaana isaanii isa guddaa, uffata miidhagaa fi sirna guddaa waliin bahanii, waaqota isaanii kan isaan waaqeffatanis baatanii ba’an. Rabbiin garaa dargaggoota sanaa keessatti iimaana kaa’e.

Isaan keessaa tokko gorsaa mootichaa ture. Isaan iimaana fudhatanii, tokkoon tokkoon isaanii iimaana isaa dhokse. Isaanis garaa isaanii keessatti: «Adabbiin cubbuu isaanii nu irra akka hin geenyeef namoota kana keessaa baana» jedhan. Isaan keessaa dargaggeessi tokko ba’ee gaaddisa mukaa tokko bira ga’ee taa’e.

Kan biraan ba’ee isa kophaa isaa taa’uu arge; inni osoo amantii isaa hin mul’isin, dargaggeessi sun dhimma isaa irratti jiraachuu danda’a jedhee abdii qabaate. Kan biraanis ba’ee dhufe; bakka tokkootti walitti qabaman. Tokkoon isaanii kanneen kaan gaafate: «Wanti isin walitti fide maali?» Tokkoon tokkoon isaanii lubbuu isaa sodaatee iimaana isaa hiriyoota isaa irraa dhoksee ture.

Ergasii akkana jedhan: «Dargaggeessi tokko tokkoon isaa hiriyyaa isaa waliin kophaa ba’ee iccitii isaa itti haa himu.» Akkas godhan; hundi isaanii iimaana tokko irratti ta’uu isaanii argan. Gaaricha keessa holqichi isaanitti dhihoo ture. Isaan keessaa tokko tokkoon isaa akkana jedhe: «Gara holqaa haa maganfannu; Gooftaan keessan rahmata Isaa irraa isin irratti haa diriirsu.»

Holqa sana seenan; sareen adamsaa isaaniis isaan waliin ture. Waggoota dhibba sadii fi waggaa sagal itti dabalan rafan. Ummanni isaanii isaan dhabanii barbaadan; Rabbiin garuu karaa isaanii fi holqa isaanii isaan irraa dhokse. Maqaa fi sanyii isaanii gabatee irratti barreessan: «Ilmaan mootota keenyaa falaanii fi falaanii, bara falaanii, mootummaa ilma falaanii keessatti ji’a falanaa keessatti dhabaman.»

Gabatee sana kuusaa mootichaa keessa kaa’anii, «Dhimmichi kun waan guddaa ta’a» jedhan. Mootichi sun du’e; dhaloonni itti aanes dhufe.

Wahb ibn Munabbih akkana jedhe: Hawaariyyoota keessaa namichi tokko magaalaa warra holqaa dhufe; magaalaa seenuu barbaade. «Balbala ishee irratti sanamni jira; namni kam iyyuu yoo ishee seene isaaf sujuuda malee hin seenu» jedhame. Inni seenuu ni jibbe. Magaalattii bira hammam tokko dhaqe; achitti nama hammamii sanaa qacaramee itti hojjechaa ture.

Abbaa hammamii tokko ni arge; hojii isaa keessatti barakaan argamee, michuu ta’e. Dargaggoonni magaalaa sanaa tokko tokko isa jaallatan. Inni waa’ee samii fi dachii, akkasumas waa’ee Aakhiraa isaanitti himuu jalqabe; isaanis isa amanii dhugoomsan. Inni abbaa hammamii wajjin, «Halkan kun kan koo ti; na gidduu fi isaa gidduu, yookaan salaata koo gidduu namni tokko illee hin seenu» jedhee walii gale.

Haaluma kanaan ture; hanga ilma mootichaa dubartii tokko waliin dhufee hammama keessa seenutti. Hawaariyyichi isa qeeqe: «Ati ilma mootichaa taatee dubartii kana waliin seenta?» jedhe. Inni qaana’ee deeme. Yeroo biraa deebi’ee dhufnaan, akkuma kanaan isa qeeqe; inni isa arrabsee, isa doorsisee, dubbii isaa hin dhageenye.

Isaan lamaan hammama seenanii achitti du’an. Gara mootichaatti dhufanii, «Abbaan hammamii ilma kee ajjeese» jedhanii himan. Isa barbaadan; garuu argachuu hin dandeenye; inni baqate. Mootichi, «Inni eenyu waliin hiriyyaa ture?»

jedhee gaafate. Dargaggoota sana isaaf himan; isaan barbaadan; isaanis magaalattii keessaa ba’an. Hiriyyaa isaanii keessaa kan amantii isaanii fakkaatu tokko bira darbanii, inni isaanii waliin ba’e; saree tokkos of waliin qaba ture. Halkan isaan ga’utti, gara holqaa maganfatan.

Holqa seenanii, «Yoo Rabbiin fedhe boru kaanee yaada keenya ilaalla» jedhan. Rabbiin gurra isaanii irratti hirriba buuse. Mootichi namoota isaa waliin isaan barbaacha ba’ee hanga isaan argatutti isaan barbaade. Isaanis holqa seenan.

Yeroo namni tokko isaan seenuuf jedhu, sodaan isa qabatee seenuu hin dandeenye; namni tokko illee seenuu hin dandeenye. Isaan keessaa tokko akkana jedhe: «Yoo isaan argatte isaan ajjeesta mitii?» «Eeyyee» jedhe. «Egaa balbala holqaa isaan irratti cufii; isaan achi keessatti haa du’an» jedhe.

Akkasuma balbala holqaa dhagaa fi biyyee ittiin cufan. Ergasii tikseen tokko yeroo roobni itti roobu holqa sana bira ga’ee, «Holqa kana bannee, hoolota koo rooba irraa itti ol galche, gaarii ta’a» jedhe. Holqa sana banuuf dhama’e; dhuma irratti bane. Guyyaa itti aanu, Rabbiin lubbuu isaanii deebisee isaan kaase.

Muhammad ibn Ishaaq akkana jedhe: Boodarra namni gaarii kan biyyee sana bulchu, «Beydruus» jedhamee waamamu, mootummaa qabate. Yeroo mootii ta’u, mootummaa keessatti waggaa saddeettan fi jahaatama bulche. Boodarra namoonni mootummaa isaa keessatti gareewwan garaagaraa ta’an: isaan keessaa tokko tokko Rabbiitti amanu, Qiyaamaan dhugaa ta’uu beeku; kaan immoo Qiyaamaa ni sobu turan. Kun mooticha gaarii sana irratti ulfaate.

Namoonni sobaa dabalaa fi namoota dhugaa irratti mul’achaa jiraachuu isaanii argee boo’e, Rabbitti gad of qabee baay’ee gaddaan guutame. Isaan: «Jireenyi jireenya addunyaa qofa; lubbuutu du’aa kaafama, qaamni hin kaafamu» jedhu turan. Beydruus namoota gaarii jedhee yaadu, namoota uumamtoota keessatti geggeessitoota ta’anitti ergaa erga; isaanis Qiyaamaa sobuu itti fufan, hanga namoota gara dhugaa fi amantii hawaariyyoota irraa jallisuuf dhihaatan.

Mootichi gaariin kana argee mana isaa seenee balbala isaa cufe; uffata rifeensa irraa hojjetame uffatee, daaraa isa jalatti diriire; irra taa’ee yeroo dheeraaf halkanis guyyaas Rabbitti gad of qabee, boo’aa akkana jedhe: «Yaa Rabbii, garaagarummaa isaanii kana ni argita; mallattoo tokko isaanitti ergi, dhugaa isaanitti ibsu.»

Ergasii Rahmaan, Rahimi, badii garboota Isaa hin jaallanne sun, dargaggoota holqaa keessa turan mul’isuuf, seenaa isaanii namootatti ibsuuf, mallattoo fi ragaa isaan irratti isaan gochuuf murteesse; Qiyaamaan dhugumaan akka dhuftu, shakkiin ishee keessa akka hin jirre akka beekaniif, akkasumas garbicha Isaa gaarii Beydruus kadhannaadhaan deebisuuf, ni’imaa Isaa isa irratti guutuuf, mu’minoota faca’an walitti qabuuf fedhe. Rabbiin nama biyya holqichi keessatti argamu, maqaan isaa «Oolyaanuus» ta’e, holqa afaan isaa irratti ijaarame diigee, dhagaa isaa ittiin dallaa hoolota isaa ijaaruuf garaa isaa keessa kaa’e.

Inni dargaggoota lama qacare. Isaan dhagaa sana baasanii dallaa ijaaraa turan; dhagaa holqa afaan isaa irra jiru hanga baasanitti, balballi holqaa baname. Rabbiin namoota sodaan isaan qabee, dargaggoota sana isaan irraa dhokse. Yeroo isaan balbala holqaa banan, Rabbiin dandeettii fi aangoo qabu, warra du’an jiraachisu, dargaggoonni holqa sana keessa taa’an akka isaan taasisuuf ajaje.

Isaan gammadoo, fuulli isaanii ifaa, lubbuun isaanii tasgabbooftuu ta’anii taa’an. Tokkoon tokkoon isaanii nagaa waliif dhaame; akka halkan sana rafanii, yeroo ganama hirriba keessaa ka’anitti waan isaan mudatu fakkaate. Ergasii salaataaf ka’anii, akkuma duraan salaatan salaatan; fuula isaanii fi halluu isaanii keessatti waan isaan yaaddessu hin argine; yeroo rafan fakkaatan. Isaan Daqiyaanuus isaan barbaadaa jira jedhanii yaadan.

Salaata isaanii erga xumuranii booda, «Tamliikhaa, nyaata keenya bituuf ergamu, waa’ee keenya kaleessa galgala cunqursaa kana biratti namoonni maal akka jedhan nutti himi» jedhan. Isaan akka hirriba isaanii duraanii tokko keessatti rafan yaadanii turan; garuu yeroo dheeraa rafuu isaanii isaanitti fakkaate, kanaaf tokkoon tokkoon isaanii akkana jedhee gaafate: «Hirriiba keessa hammam turre?» «Guyyaa tokko yookaan guyyaa tokko irraa muraasa turre» jedhan. Ergasii: «Gooftaan keessan yeroo keessa turre caalaa beeka» jedhan.

Wanti kun hundi isaanitti salphaa ture. Tamliikhaan akkana isaaniin jedhe: «Magaalaa keessatti isin barbaadan; hin argamne. Har’a gara mootichaatti isin fidanii waaqeffattoota sobaatiif isin qaluu yookaan isin ajjeesuuf jiru; booda Rabbiin waan fedhe haa godhu.» Makseelmiinaan isaaniin jedhe: «Yaa obboloota koo, Rabbiin waliin wal arguu keessan beekaa; yeroo diinni Rabbii isin waamu, iimaana keessan booda hin kafarinaa.»

Ergasii Tamliikhaatiin akkana jedhan: «Magaalaa dhaqi; waa’ee keenya namoonni maal akka jedhan, Daqiyaanuus birattis maal akka dubbatamu dhaga’i. Of eeggadhu, namni tokko illee si hin hubatin. Nyaata nuuf bitii nuuf fidi; nyaata nuti fidnee turre irratti dabali; nu beelofneerra.» Tamliikhaan akkuma duraan godhaa ture godhe.

Uffata isaa baasee, uffata ittiin of dhoksu uffatee, maallaqa fudhate. Yeroo balbala holqaa darbe, dhagaan balbala holqaa irraa kaafamuu isaa argee dinqisiifate; garuu itti hin qabamne, itti fufe. Magaalaa seenuuf balbala ga’ee, namni isa hin beekne akka isa hin argineef sodaa irraa karaarraa maquu yaale. Daqiyaanuusii fi maatiin isaa waggaa dhibba sadii dura du’uu isaanii hin beeku ture.

Balbala magaalattii ga’ee, mataa isaa ol fuudhee balbala irratti mallattoo mu’minootaa kan amantiin mul’atu yeroo kaa’amu ta’u arge. Yeroo mallattoo sana argu, dinqisiifate; dhokatee ilaaluu jalqabe, gara mirgaa fi bitaas ilaale. Balbala sana dhiisee, gara balbala magaalattii kan biraa deeme; achittis mallattoo walfakkaataa arge. Magaalattiin ishee duraan beeku miti jechuu itti fakkaate.

Namoota hedduus arge; isaan kanaan dura hin argine. Dinqisiifatee, akka nama burjaaja’eetti deemuu jalqabe. Sana booda balbala ittiin seene sanaatti deebi’ee, of keessatti dinqisiifatee akkana jedhe: «Yaa hawwii koo, kun maali? Kaleessa galgala mu’minoonni mallattoo kana dhoksanii, dhoksaadhaan kaa’anii turan; har’a garuu ifatti mul’ata.

Tarii ani rafaa jiraa?» Inni garuu akka hin rafne arge. Huccuu isaa fudhatee mataa isaa irratti godhee, magaalaa seene. Gidduu gabaa magaalattii deemee namoonni maqaa Iisaa ilma Maryam kakatan dhaga’e; kunis sodaa isaa dabale, akka nama burjaaja’eetti isa taasise.

Dallaa magaalattii keessaa tokko irratti dugda isaa hirkisee, garaa isaa keessatti akkana jedhe: «Rabbii kootiin kakadhe, kun maal akka ta’e hin beeku. Kaleessa galgala nama dachii irra jiru keessaa maqaa Iisaa ilma Maryam kan dubbatu yoo jiraate ni ajjeefama ture; har’a garuu namoota hundumaa maqaa Iisaa dubbatan nan dhaga’a, namni tokko illee hin sodaatu. Tarii kun magaalattii ani beeku miti; ani magaalattii keenya bira magaalaa biraa hin beeku.» Akkuma nama burjaaja’e dhaabbate.

Dargaggeessa tokko argee, «Yaa dargaggeessa, magaalattii kana maqaan ishee maali?» jedhee gaafate. Inni, «Afsoos» jedhama, jedhe. Garaa isaa keessatti, «Tarii waan tokko natti ta’eera, yookaan sammuu koo na jalaa badeera.

Dhugumatti, salphina yookaan hamminni natti dhufuu isaa dura magaalattii keessaa daftee ba’uun naaf wayya» jedhe. Ergasii of hubatee, «Rabbii kootiin kakadhe, namni tokko illee osoo na hin beekin magaalattii keessaa daftee ba’uun naaf salphata» jedhe. Namoota nyaata gurguranitti dhihaatee maallaqa isaa isaan keessaa tokkoof kenne: «Maallaqa kanaan nyaata naaf gurguri» jedhe. Namichi maallaqa sana fudhatee, bocaa fi barreeffama isaa ilaalee dinqisiifate.

Ergasii nama hiriyyaa isaa tokkoof kenne; innis ilaalee dinqisiifate. Sana booda namoota gidduutti dabarsanii walitti kennan; hundi isaanii dinqisiifatan. Isaan mari’achuu jalqaban; tokko tokkoon isaanii, «Inni kun qabeenya durii, bara dheeraa dura lafa keessatti dhokfame argate» jedhan. Tamliikhaan isaan waa’ee isaa mari’achuu isaanii argee baay’ee sodaate; isaan isa beekanii, gara mootii isaanii Daqiyaanuusitti isa geessuuf deemu jechuun yaade.

Namoonni biraas itti dhufanii isa beekuu yaalan. Inni baay’ee sodaatee akkana isaaniin jedhe: «Maaloo maallaqa koo naaf dhiisaa; fudhattanittu. Nyaata keessan garuu hin barbaadu.» Isaanis akkana jedhaniin: «Yaa dargaggeessa, ati eenyu?

Dhimma kee maali? Rabbii kootiin kakadhe, qabeenya durii tokko argattee nu jalaa dhoksuu barbaadda. Nu waliin deemi; nu agarsiisi; qabeenya sana irraa hirmaadhu, waan argatteefis si irratti hin hammaannu. Yoo kana didde, gara bulchaa si fidna; innis si ajjeesa.»

Inni dubbii isaanii dhaga’ee garaa isaa keessatti, «Waanan sodaachaa ture hundatti kufeera» jedhe. Isaanis, «Yaa dargaggeessa, dhugumatti waan argatte dhoksuu hin dandeessu» jedhan. Tamliikhaan maal akka isaaniin jedhu yookaan deebii maal akka kennu hin beeku; baay’ee sodaatee, homaa isaanitti hin himne. Isaanis inni waan hin dubbanne arganii, huccuu isaa mormatti kaa’anii, karaa magaalattii keessatti isa harkisanii geessan.

Namoonni magaalattii keessa jiran hundi oduu kana dhaga’an; «Namichi kun qabeenya qaba» jedhame. Namoonni magaalattii, xixiqqaa fi guddaan, isa biratti walitti qabaman; isa ilaalaa akkana jedhan: «Dargaggeessi kun nama magaalaa kanaa miti. Duraan asitti isa hin argine; isa hin beeknu.» Tamliikhaan maal akka isaaniin jedhu hin beeku.

Namoonni magaalattii isa maranii dhaabbatan; inni sodaa irraa callise, dubbachuu dhiise. Inni abbaan isaa fi obboloonni isaa magaalaa keessa jiru, sanyii fi dhaloonni isaas namoota gurguddoo magaalattii keessaa ta’uu isaa mirkaneeffatee ture; namoonni maatii isaa keessaa tokko tokko dhaga’anii dhufanii harka namoota sanaa keessaa isa baasu jedhee eega ture. Inni akkasitti burjaaja’ee dhaabbatee, maatiin isaa keessaa tokko yeroo isa bilisoomsuuf dhufu eeggachaa osoo jiruu, namoonni isa fuudhanii gara bulchitoota magaalattii fi dhimmoota isaanii qindeessan, namoota gaarii lamaatti geessan.

Isaan keessaa tokko «Aryuus», inni biraan «Tanxiyuus» jedhama. Yeroo gara isaanii geessan, Tamliikhaan gara Daqiyaanuus cunqursaa geeffamaa jira jedhee yaade. Gara mirgaa fi bitaas ilaaluu jalqabe; namoonni akka nama maraateetti isa qoosan. Tamliikhaan boo’aa, mataa isaa gara samii ol qabatee garaa isaa keessatti akkana jedhe: «Yaa Rabbi, Gooftaa samii fi dachii, har’a obsaan na guuti; fuula cunqursaa kana dura na jabeessuuf, lubbuu Si biraa ta’e na waliin ergi.»

Boo’ee garaa isaa keessatti akkana jedhe: «Na fi obboloota koo gidduu addaan nu baafte. Osoo isaan waan natti dhufe beekanii, gara koo dhufanii nu hundi cunqursaa kana dura waliin dhaabbanna. Nuti waliin turuuf waadaa waliif galleerra; Allaah hin ganu, homaa Isa waliin hin qindeessinu. Ati na isaan irraa addaan baafte; isaan gonkumaa na hin argan, anis gonkumaa isaan hin argu.

Jireenya yookaan du’a keessatti gonkumaa addaan hin baanuuf walii galleerra» jedhee garaa isaa keessatti dubbataa ture. Tamliikhaan waan gara hiriyoota isaatti deebi’ee isaanitti hime keessatti, akkuma kana yaadaa ture. Ergasii namoota gaarii, Aryuusii fi Tanxiyuus, bira ga’e. Tamliikhaan Daqiyaanuusitti geeffamaa akka hin jirre yeroo hubatu, boo’uun isa irraa cite, tasgabbaa’e.

Aryuus maallaqa sana fudhatee ilaale; innis hiriyyaa isaa waliin dinqisiifate. Ergasii tokkoon isaanii, «Yaa dargaggeessa, qabeenyi ati argatte eessa jira?» jedhee gaafate. Tamliikhaan, «Ani qabeenya hin arganne; maallaqni kun maallaqa abbootii koo ti; mallattoon isaa, bocni isaas kan magaalattii ti.

Garuu ani maal akka natti ta’e, isinitti maal akka jedhu hin beeku» jedhe. Tokkoon isaanii, «Ati eenyu?» jedhee gaafate. «Ani namoota magaalattii kanaa keessaa tokko jedheen yaada» jedhe. «Abbaan kee eenyu? Magaalaa kana keessatti eenyutu si beeka?»

jedhanii gaafatan. Inni maqaa abbaa isaa isaanitti hime; garuu namni tokko illee isa yookaan abbaa isaa hin beekne. Tokkoon isaanii, «Ati nama sobdu dha; dhugaa nutti hin himtu» jedhe. Tamliikhaan maal akka isaaniin jedhu wallaalee mataa isaa gara lafaatti gad qabate.

Namoota naannoo isaa jiran keessaa tokko tokko, «Inni kun maraataa dha» jedhan; kaan immoo, «Maraataa miti; garuu isin jalaa ba’uuf ofuma isaa gowwoomsa» jedhan. Isaan keessaa tokko, ija isaa cimaadhaan isa ilaalee akkana jedhe: «Maallaqni kun kan abbaa kee ti, barreeffamni isaa fi bocni isaa waggaa dhibba sadii ol ta’eera jedhanii, ati dargaggeessa taatee waggaa dhibba sadii caalaa jiraachuuf yaaddaa? Maallaqni kun kan abbaa kee ti jettee nu gowwoomsuu fi nu qoosuu yaaddaa? Nu akkuma argitu maanguddoota; namoonni gurguddoon magaalattii fi bulchitoonni dhimma ishee as jiru; kuusaan magaalattii harka keenya jira.

Maallaqa bocni isaa kana fakkaatu tokko illee nu bira hin jiru. Ani qabeenya ati argatte kana akka ati himtuuf, adabbii cimaadhaan si adabuuf, achiis si hidhuuf ajaja kenna; qabeenya ati argatte sana himta.» Yeroo inni kana jedhe, Tamliikhaan akkana isaaniin jedhe: «Waan tokko isin gaafadha; yoo naaf deebistan waan na bira jiru isinitti hima.» Isaanis, «Gaafadhu; homaa sirraa hin dhoksinu» jedhan.

Inni akkana isaaniin jedhe: «Mootiin Daqiyaanuus maal ta’e?» Isaanis, «Har’a dachii irratti mootiin Daqiyaanuus jedhamu hin jiru. Inni yeroo dheeraa dura du’e; dhaloonni hedduunis isa booda du’e» jedhan. Tamliikhaan akkana jedhe: «Egaa ani burjaaja’eera; namni ani dubbadhu hundi na hin amanu.

Nuti dargaggoota turre; mootichi sanamoota waaqeffachuu fi waaqeffattoota sobaatiif qaluu irratti nu dirqisiise. Nuti kaleessa galgala isa jalaa baqannee rafne. Yeroo dammaqne, nyaata isaaniif bituu fi oduu qorachuu ba’e; amma akka isin argitan ta’eera. Na waliin holqa gaara Bengluus irra jiru dhaqaa; hiriyoota koo isinitti agarsiisa.»

Aryuus dubbii Tamliikhaa kana dhaga’ee, «Yaa namoota, kun mallattoo Rabbii keessaa tokko, Rabbiin dargaggeessa kana harka isaatiin isinitti mul’ise ta’uu hin oolu. Mee isa waliin deemnee hiriyoota isaa haa ilaallu» jedhe. Aryuusii fi Astiyuus isa waliin deeman; namoonni magaalattii, xixiqqaa fi guddaan, hiriyoota holqaa sanaa ilaaluuf isaan waliin ba’an.

Hiriyoonni Tamliikhaa holqa keessa jiran, inni nyaataa fi dhugaatii yeroo barame isaanitti fidu irraa turuu isaa arganii, qabamee mootii Daqiyaanuus bira geeffameera jedhanii yaadan. Yeroo isaan kana yaadaa sodaatanii jiranii, sagalee namootaa fi sagalee fardaa gara isaanii ol dhufaa jiru dhaga’an. Isaan ergamtoota cunqursaa Daqiyaanuus isaan fudhachuuf dhufan jedhanii yaadan. Salaataaf ka’anii, tokkoon tokkoon isaanii nagaa waliif dhaame; tokkoon tokkoon isaanii isa kaan gorse.

«Gara obboleessa keenya Tamliikhaa dhaqnee isa haa argannu; inni amma cunqursaa sana dura jira; yeroo nu eega» jedhan. Isaan holqa keessa taa’anii, namoonni gara isaanii dhufan keessaa Aryuusii fi hiriyoota isaa balbala holqaa irratti dhaabbatan malee homaa hin argine. Tamliikhaan isaan dursee holqa seene, boo’aa ture. Hiriyoonni isaa isa arganii isa waliin boo’an; dhimma isaa gaafatan.

Innis waan hundumaa isaanitti himee seenaa guutuu isaanii dubbate. Yeroo sana, yeroo sana hunda ajaja Rabbiitiin rafanii akka turan, namootatti mallattoo ta’uuf, du’aa ka’uu dhugoomsuuf, Qiyaamaan dhugumaan akka dhuftu shakkii malee beekamuuf akka dammaqan hubatan.

Tamliikhaan duubaan Aryuus seene. Inni sanduuqa naasii chaappaa meetii qabu arge; balbala holqaa irratti dhaabbatee, namoota gurguddoo magaalattii keessaa tokko waame. Sanduuqicha isaan duratti bane; keessa isaa gabatee sibiila qal’aa irraa hojjetame lama argan. Isaan irratti akkana jedhamee barreeffamee ture: «Makseelmiinaa, Makhshilmiinaa, Tamliikhaa, Marxuunus, Kashxuunus, Yabruunus, Diimuus, Baxiyuusii fi Haaluush, dargaggoota mootii isaanii Daqiyaanuus cunqursaa irraa sodaatanii amantii isaanii irraa akka isaan hin qorreef baqatan turan.

Holqa kana seenan. Yeroo bakka isaanii mootichaaf himame, inni isaan irratti dhagaa akka cufamu ajaje. Isaan booda argan akka seenaa isaanii beekaniif, dhimma isaanii barreessine.» Yeroo namoonni barreessaa kana dubbisanii dinqisiifatan, Rabbiin mallattoo du’aa ka’uu isaanitti agarsiisuu Isaa faarfatan.

Sagalee isaanii ol kaasanii Rabbiin faarfatan, qulqulleessan. Sana booda gara dargaggoota holqaa seenanii, isaan gidduu taa’anii, fuulli isaanii ifaa fi uffanni isaanii hin manca’in ta’anii argan. Aryuusii fi hiriyoonni isaa sujuudatti kufanii, Rabbiin mallattoo Isaa keessaa tokko isaanitti agarsiisuu Isaa faarfatan. Tokkoon tokkoon isaanii waliin haasa’anii, dargaggoonni waa’ee waan isaan mootummaa Daqiyaanuus irraa argan isaanitti himan.

Ergasii Aryuusii fi hiriyoonni isaa nama ergaa geessu tokko mootii isaanii gaarii Beydruusitti ergan; «Ariifachiisi, mallattoo Rabbii kan mootummaa kee keessatti kaa’e tokko arguu dandeessa. Inni addunyaa hundaaf ifaa fi ibsaa, du’aa ka’uu mirkaneessuuf mallattoo godhe. Dargaggoota Rabbiin olta’aan waggaa dhibba sadii oliif du’aan booda kaase gara ariifadhu» jedhan. Ergaan mootichatti yeroo ga’u, sammuu isaa argatee, gaddis irraa bade.

«Yaa Rabbii, Gooftaa samiiwwanii fi dachii, Si faarfadha; Si waaqeffadha, Si qulqulleessa. Ati naaf tola oolte, na mararfatte; ifa abbootii koo, garbicha gaarii mooticha Asxanxinuus, kaa’e hin dhaamsine» jedhe.

Namoonni magaalattii waa’ee isaa yeroo dhaga’an, gara isaa yaabbatanii deemuu waliin ba’an. Magaalaa Afsoos ga’anii, namoonni magaalattii isaan simatan; mooticha waliin gara holqaa ol ba’an. Dargaggoonni Beydruus arganii isa gammachuun simatan; fuula isaanii irratti sujuudatti kufan. Beydruus dhaabatee isaan hammate; boo’e.

Isaan immoo fuula isaa dura lafatti taa’anii Rabbiin faarfataa fi galateeffataa turan. Dargaggoonni Beydruus akkana jedhan: «Rabbitti si kennine; nagaan si haa jiraatu; rahmanni Rabbii si irra haa jiraatu. Rabbiin si haa eegu, mootummaa kees haa eegu; hammina namaa fi jinnii irraa Rabbitti si maganfanna.» Mootichi yeroo dhaabbatee jirutti, dargaggoonni gara bakka rafanitti deebi’anii rafan; Rabbiin lubbuu isaanii fudhate.

Mootichi isaanitti dhaabee uffata isaanii irra kaa’e; tokkoon tokkoon isaanii saanduqa warqee keessa akka kaa’aman ajaje. Halkan yeroo rafe, dargaggoonni abjuudhaan itti dhufanii akkana jedhan: «Nuti warqee yookaan meetii irraa hin uumamne; biyyoo irraa uumamne, gara biyyoo deebi’na. Rabbiin achii nu kaasutti, akka holqa keessatti biyyoo irra turretti nu dhiisi.» Mootichi yeroo sana saanduqa muka saguu irraa hojjetame akka hojjetamu ajaje; isaanis keessa kaa’aman.

Yeroo mootichi isaan biraa ba’u, Rabbiin sodaa namootatti buuse; namni tokko illee isaanitti dhihaachuu hin dandeenye. Mootichi balbala holqaa irratti masjiida akka ijaaraniif ajaje; keessatti salaata salaatu. Ayyaana guddaa isaaniif taasisee, waggaa waggaadhaan akka kabajamu ajaje.

Akkasumas ni jedhame: Yeroo Tamliikhaan gara mooticha gaarii geeffame, mootichi, «Ati eenyu?» jedhee isa gaafate. Inni, «Ani namoota magaalattii kanaa keessaa tokko» jedhe; kaleessa yookaan guyyoota muraasa dura akka ba’e, mana isaa fi namoota isaa maqaa hin beekamne himate. Mootichi dargaggoonni bara durii dhabamuu isaanii fi maqaan isaanii kuusaa keessatti gabatee irratti barreeffamee akka jiru dhaga’ee ture.

Gabatee sana fidee maqaa isaanii ilaale; Tamliikhaan isaan keessaa tokko ta’e. Inni maqaa dargaggoota hafan dubbate. Tamliikhaan, «Isaan hiriyoota koo ti» jedhe. Mootichi kana dhaga’ee namoota isaa waliin fardeen yaabbatee deeme.

Balbala holqaa ga’anii, Tamliikhaan akkana jedhe: «Hiriyoota koo irratti akka seenu naaf dhiisaa; isin na waliin yoo argan isaan sodaachifta.» Inni keessa seenee isaan gammachiise. Rabbiin lubbuu isaanii fudhate; isaan irraa mallattoo isaanii namoota dhoksee, namoonni isaanitti karaa argachuu hin dandeenye. Kun jecha Rabbii olta’aa keessatti: «Yeroo dargaggoonni gara holqaa baqatan» jedhame dha; jechuun holqa sana dhaqan.

Afaan Arabii keessatti «awaa fulaanun ilaa mawdi’in kaza» jechuun namni tokko bakka akkasiitti baqatee, bakka sana mana jireenyaa godhate jechuudha. Holqichi gaara Bengluus keessa godoo dha; maqaan holqichaa «Khayram» jedhama.

«Gooftaa keenya! Si biraa rahmata nuuf kenni» jechuun rahmanni kun amantii keessatti qajeelummaa dha. Akka yaada biraatti, rizqii jechuu dha. «Nuuf mijeessi» jechuun nuuf salphisi. «Dhimmuma keenya irraas qajeelummaa» jechuun waan ati irraa gammaddutti nu geessu, akkasumas waan qajeelummaa keenya keessa jiru jechuu dha.

Ibn Abbaas akkana jedhe: «Qajeelummaa» jechuun holqa keessaa nagaan ba’uu dha. Isaan adabuu; ajjeechaan isaanitti waadaa gale; isaan itti beeksise; hamma halkanitti asitti akka turan; beelaa fi dheebuun achitti haa du’an jechuun isaan dhiisi; inni kana godhe. Wahb akkana jedhe: Yeroon tokko tokko dabre. Isaan keessa jiran sun soba ta’uun isaanii mul’ate.

Maallaqa isaanii irraa, isaan waliin qabatanii turan, Daqiyaanuus chaappaa itti godhee ture; innis furdina horii xiqqaa tokkoo fakkaata ture. Tamliikhaan gara alaatti ba’ee, namoonni isa hin beekne. Maanguddoonnii fi dargaggoonni isa gaafatan: «Oduun maal?»; Tanxiyuus; ija isaa gadi buuse; amantii tokko, jechuun Islaama, irratti turan; Daqiyaanuus isaan waaqeffannaa sanamootaa fi waaqeffattoota sobaatiif qaluu irratti dirqisiisuun, iimaana isaanii isa irraa dhoksanii gara holqaatti baqachuu isaanii; iimaana kee fi xumura hojii keetii.