Daandii Sirrii Qajeelchuu

Tafsiira Sheekh Abdurrahmaan As-Sa'dii

Ergasii Allaah olta’aan ni jedhe: «Daandii sirrii nu qajeelchi» jechuun nuuf ibsi, nu qajeelchi, daandii sirrii irra deemuu nu milkeessi jechuudha. Innis daandii ifaa gara Allaahii fi Jannata Isaatti geessuudha; dhugaa beekuu fi itti hojjachuu jechuudha. Kanaaf daandii sana gara keenya qajeelchi, daandii sana keessattis nu qajeelchi. Gara daandii sanaatti qajeelchuun amantii Islaamaa irra dhaabbachuu fi amantiiwwan biroo dhiisuudha.

Daandii sana keessatti qajeelchuun immoo, bal’ina dhimma amantii hunda beekumsaa fi hojii keessatti qajeelchuu of keessatti qabata. Kadhannaan kun kadhannaawwan hunda caalaa walitti qabaa fi gabrichaaf faayidaa guddaa qabu keessaa tokko. Kanaaf namni Salaata isaa raka’aa hunda keessatti Allaah irraa kadhachuun isaaf dirqama; sababni isaas inni kana baay’ee barbaada.

Daandiin sirrii kun: «Daandii warra Ati tola irratti oolte» kanneen Nabiyyoota, dhugaa mirkaneessitoota, shahiidota fi gaggaarii ta’anidha. «Kan hin taane» daandii «warra irratti dallantame», isaan dhugaa beekanii dhiisan, akka Yahuudotaa fi kanneen isaan fakkaataniiti. Akkasumas daandii «jallattootaa» kanneen wallaalummaa fi jallinaan dhugaa dhiisan, akka Kiristaanotaa fi kanneen isaan fakkaataniiti.

Suuraan kun gabaabduu taatus wanta suurawwan Qur’aanaa keessaa suuraa biraa tokko keessatti hin argamne of keessatti qabatte. Gosoota Tawhiidaa sadan of keessatti qabatte: Tawhiida Rabbummaa, kan jecha «Gooftaa aalamaa» jedhu irraa hubatamu; Tawhiida ibaadaa, innis Allaah kophaa Isa gabbaruu, jecha «Allaah» fi «Si qofa gabbarra» jedhu irraa hubatamu; akkasumas Tawhiida maqaalee fi sifaataa, innis sifaata guutuu Allaah olta’aaf mirkaneessuu, kan Inni Ofiif mirkaneesse, Ergamaan Isaas Isaaf mirkaneesse; osoo hin haquu, uumama Isaatti hin fakkeessin, hin wal fakkeessin.

Akkuma duraan ibsame, jechi «faaruun hundi» jedhu kana agarsiisa.

Akkasumas jecha «Daandii sirrii nu qajeelchi» jedhu keessatti Nabiyyummaa mirkaneessite; sababiin isaas ergaa malee kun hin danda’amu. Jecha «Abbaa Guyyaa Murtii» jedhu keessatti immoo hojiiwwan irratti mindaa fi adabbiin jiraachuu mirkaneessite; mindaanis haqaan ta’a, sababni isaas «Diin» jechuun haqaan mindeessuu jechuudha. Qadaras mirkaneessite; gabrichi dhugumaan hojii raawwata, kunis Qadariyyaa fi Jabariyyaa faallaa ta’a. Jecha «Daandii sirrii nu qajeelchi» jedhu keessatti warra bid’aa hunda deebiste; sababni isaas inni dhugaa beekuu fi itti hojjachuu jechuudha, bid’aan hundi immoo kana faallessa.

Jecha «Si qofa gabbarra, Si qofa gargaarsas kadhanna» jedhu keessattis amantii Allaah qofaaf qulqulleessuu, ibaadaa fi gargaarsa kadhachuu keessatti, of keessatti qabatte. Faaruun hundi Allaah, Gooftaa aalamaa, kan ta’eef haa ta’u. Jallinni; jallataa.

Tafsiira Imaam Ibn Kasiir

«Daandii sirrii nu qajeelchi.» Qara’aanonni baay’een jecha صراط jedhuun “ṣaad” dubbisu; سراط jedhamuunis, zay’inaanis qara’ameera. Al-Farraa’ akkana jedhe: kun afaan Banii ‘Udhraa, Balqiin fi Banii Kalbiti.

Waan duraan Isa kadhatamu, Allaah olta’aan, faarfannaan erga dhiyaatee booda, kadhannaan itti aansuun haala kanaaf malu ta’e. Akkuma hadith keessatti dhufe: «Ishee walakkaa Koo fi gabricha Koo gidduutti qoodde; gabricha Kootiifis waan inni kadhate ni jira.» Kun haala kadhataa keessaa isa guutuu ta’eedha: inni waan barbaadu gaafachuu isaa dura Isa kadhatu faarfata. Kun fedhii isaa argachuuf, deebiin kadhannaas akka dhufuuf karaa bu’a qabeessa ta’eedha.

Kanaaf Allaah olta’aan karaa guutuu kana nutti qajeelche. Yeroo tokko immoo namni kadhatu haala isaa fi akka inni hiyyeessa ta’e himuudhaan kadhata; akkuma Muusaan (nagaan isa irratti haa jiraatu) jedhe: «Gooftaa kiyya! Ani waan gaarii Ati natti buustu kamiyyuu nan barbaada.» (Al-Qasas 28:24).

Yeroo tokko immoo kanaan dura Isa kadhatu ibsa; akkuma Duun-Nuun jedhe: «Dhugumatti, gabbaramaan haqaa Si malee hin jiru. Ati qulqulloodha! Ani dhugumatti miidhaa raawwattoota keessaa ture.» (Al-Anbiyaa’ 21:87). Yeroo tokko immoo Isa kadhatu faarfachuu qofaan kadhata; akkuma walaloo dubbataa tokkoo: «Fedhii koo siif himuu moo, safuun kee naaf ga’aa?

Amalli kee safuudha. Namni tokko guyyaa tokko si faarfate, faaruun sun gaaffii isaa bakka bu’a.»

As keessatti hidaayaan jechuun qajeelchuu fi milkeessuudha. Akkuma asitti, hidaayaa jechuun kallattiidhaan itti aanuu danda’a: «Daandii sirrii nu qajeelchi», hiikni isaas qalbii keenya keessatti nuuf kaa’i, nuuf milkeessi, rizqii nuuf godhi yookaan nuuf kenni jechuudha. Akkuma jecha Isaa: «Lamaan daandii isaaf ibsine.» (Al-Balad 90:10), jechuun gaarii fi hamtuu isaaf ibsine.

Hidaayaan gara jedhuun itti aanuu danda’a; akkuma jecha Allaah: «Inni isa filatee daandii sirrii gara isaatti isa qajeelche.» (An-Nahl 16:121), akkasumas: «Isaan gara daandii Jahannamitti qajeelchaa.» (As-Saaffaat 37:23). Kun qajeelchuu fi agarsiisuudha.

Akkasumas, jecha Allaah: «Ati dhugumatti gara daandii sirrii qajeelchita.» (Ash-Shuuraa 42:52). Hidaayaan li jedhuunis itti aanuu danda’a; akkuma warri Jannataa jedhan: «Faaruun hundi Allaah kan daandii kana nutti qajeelcheef haa ta’u.» (Al-A’raaf 7:43), jechuun kanaaf nu milkeesse, warra isaaf malan nu taasise jechuudha.

Daandii sirrii irratti Imaam Abuu Ja’far ibn Jariir akkana jedhe: «Ummanni tafsiira irratti walii gale hundi, daandiin sirrii karaa ifaa kan qalloocni isa keessa hin jirre akka ta’e irratti walii gale.» Afaan Arabaa hundattis akkasuma. Fakkeenyaaf, Jariir ibn ‘Atiyya al-Khaṭafii akkana jedhe: «Yaa Amiira mu’minootaa, karaa sirrii irra jirta, Yeroo burqaan qalloocu illee.» Ibn Jariir akkana jedhe: ragaan kanaaf jiran baay’ee hedduudha, lakkaa’uun hin danda’amu.

Araboonni jecha “daandii” jedhu jecha ykn hojii kamiyyuu sirrii yookaan qalloocaa ta’ee ibsameef ni fayyadamu; sirrii ta’e sirrii ta’uu isaatiin, qalloocaan immoo qalloocaa ta’uu isaatiin ibsu.

Salafaa fi khalaf keessaa mufassiroonni hiika daandii irratti jechoota garaagaraa dubbatan; garuu bu’aan isaanii tokko, jechuun Allaahii fi Ergamaa Isaa hordofuudha. Daandiin sun Kitaaba Allaah akka ta’es ni himame. Ibn Abii Haatim akkana jedhe: Al-Hasan ibn ‘Arafah nuuf hime; Yahyaa ibn Yamaan natti hime; Hamaazah az-Zayyaat irraa, Sa’d, inni Abuu al-Mukhtaar aṭ-Ṭaa’ii, irraa, ilma obboleessa Haarith al-A’war irraa, Haarith al-A’war irraa, Ali ibn Abii Taalib (Allaah isa irraa haa jaallatu) irraa: Ergamaan Allaah (nagaa fi rahmanni Allaah isa irratti haa jiraatu) akkana jedhan: «Daandiin sirrii Kitaaba Allaah.»

Ibn Jariiris karaa Hamaazah ibn Habiib az-Zayyaat irraa gabaaseera. Ahmad fi Tirmidhiinis Haarith al-A’war irraa, Ali irraa marfuu’an gabaasaniiru: «Inni funyoo Allaah isa cimaa, yaadannoo ogummaa qabu, daandii sirrii ta’eedha.» Kun Ali irraa mawuquufis gabaafame; innis caalaatti dhugaa fakkaata, Allaahtu beeka.

Ath-Thawrii, Mansuur irraa, Abuu Waa’il irraa, ‘Abdullaah irraa akkana gabaase: «Daandiin sirrii Kitaaba Allaahi.» Akkasumas Islaama jedhameera. Aḍ-Ḍaḥḥaak, Ibn ‘Abbaas irraa, akkana jedhe: Jibriil Muhammaditti (isaan lamaan irratti nagaan haa jiraatu) akkana jedhe: «Yaa Muhammad, ‘Daandii sirrii nu qajeelchi’ jedhi.» Hiikni isaa: daandii qajeelchu nu qajeelchi; innis amantii Allaah kan qalloocni keessa hin jirreedha.

Maymuun ibn Mihraan, jecha Allaah «Daandii sirrii nu qajeelchi» jedhu ilaalchisee Ibn ‘Abbaas irraa: «Inni Islaama» jedhe. Ismaa’iil ibn ‘Abdur-Rahmaan as-Saddii al-Kabiir Abuu Maalik irraa, Abuu Saalih irraa, Ibn ‘Abbaas irraa; akkasumas Murrah al-Hamdaanii irraa, Ibn Mas’uud irraa, sahaabota Nabiyyii keessaa namoota tokko tokko irraa: «Daandii sirrii nu qajeelchi» jechuun Islaama jechuudha jedhan. ‘Abdullaah ibn Muhammad ibn ‘Aqiil Jaabir irraa akkana gabaase: «Daandii sirrii nu qajeelchi» jechuun Islaama; inni samii fi dachii gidduu jiru caalaa bal’aadha.

Ibn al-Hanafiyyah jecha Allaah «Daandii sirrii nu qajeelchi» jedhu irratti: «Inni amantii Allaah kan Inni gabroota irraa kan biraa hin fudhanne» jedhe. ‘Abdur-Rahmaan ibn Zayd ibn Aslamis: «Daandii sirrii nu qajeelchi» jechuun Islaama jechuudha jedhe.

Hadith Imaam Ahmad Musnad isaa keessatti gabaase kana irrattis ragaadha. Ahmad akkana jedhe: Al-Hasan ibn Sawwaar Abuu al-‘Alaa’ nuuf hime; Layth, jechuun ibn Sa’d, nuuf hime; Mu’aawiyah ibn Saalih irraa, ‘Abdur-Rahmaan ibn Jubayr ibn Nufayr abbaan isaa irraa, Nawwaas ibn Sam’aan irraa, Ergamaa Allaah (nagaa fi rahmanni Allaah isa irratti haa jiraatu) akkana jedhan: «Allaah fakkeenya daandii sirrii ta’e kaa’e. Daandii sana cinaacha lama irratti dallaa lama; dallaa san keessa balbaloonni banamoo, balbaloota irratti immoo golgaawwan gad dhiifaman jiru. Afaan daandii sanaa irratti waamtaan tokko, “Yaa namootaa!

Hundi keessan daandii kana seenaa; hin jallatinaa” jedha. Waamtaan biraas daandii sana gubbaa irraa waama. Namni tokko balbala sana keessaa tokko banuu yoo barbaade, “Wayyoo siif! Hin banin; yoo bante, isa keessa seenta” jedha.

Daandiin sun Islaama; dallaan lamaan daangaa Allaah; balbaloonni banamoon wantoota Inni haraama godhe; waamtaan afaan daandii sanaa irratti jiru Kitaaba Allaah; waamtaan daandii gubbaa irraa waamu immoo gorsaa Allaah kan qalbii Muslimoota hunda keessa jiru.» Ibn Abii Haatimii fi Ibn Jariiris hadith kana Layth ibn Sa’d irraa karaa kanaan gabaasaniiru. Tirmidhii fi Nasa’iinis Ali ibn Hajar irraa, Baqiyyah irraa, Bujayr ibn Sa’d irraa, Khaalid ibn Ma’daan irraa, Jubayr ibn Nufayr irraa, Nawwaas ibn Sam’aan irraa gabaasaniiru. Silsilaan isaa sahiiha; Allaahtu beeka.

Mujaahid, jecha «Daandii sirrii nu qajeelchi» jedhu irratti: «Dhugaa» jedhe. Kun hiika caalaatti waliigalaa ta’eedha; kanneen duraan dubbatamanis wal hin faallessu. Ibn Abii Haatimii fi Ibn Jariir hadith Abuu an-Naḍr Haashim ibn al-Qaasim irraa gabaasaniiru: Hamaazah ibn al-Mughiirah nuuf hime; ‘Aasim al-Aḥwal irraa, Abuu al-‘Aaliyah jecha «Daandii sirrii nu qajeelchi» jedhu irratti: «Inni Nabiyyii (nagaa fi rahmanni Allaah isa irratti haa jiraatu) fi namoota isa booda turan lamaan, jechuun Abuu Bakrii fi ‘Umar» jedhe.

‘Aasim akkana jedhe: kana Al-Hasanitti himne; inniis «Abuu al-‘Aaliyah dhugaa dubbate, gorsa gaariis kenne» jedhe. Yaad-rimeewwan kun hundi sirriidha; tokko kan biraa waliin walitti hidhamu. Namni Nabiyyii (nagaa fi rahmanni Allaah isa irratti haa jiraatu) hordofee, namoota isa booda turan lamaan, Abuu Bakrii fi ‘Umar, fakkeenya godhate, dhugaa hordofeera. Namni dhugaa hordofe Islaama hordofeera; namni Islaama hordofe Qur’aana hordofeera.

Innis Kitaaba Allaah, funyoo Isaa isa cimaa fi daandii Isaa isa sirriidha. Kanaaf yaad-rimeewwan hundi sirrii ta’anii, tokko kan biraa ni dhugoomsu. Faaruun Allaah qofaaf haa ta’u.

Aṭ-Ṭabaraaniin akkana jedhe: Muhammad ibn al-Faḍl as-Saqaṭii nuuf hime; Ibraahiim ibn Mahdii al-Miṣiisii nuuf hime; Yaḥyaa ibn Zakariyyaa ibn Abii Zaa’idah nuuf hime; A’mash irraa, Abuu Waa’il irraa, ‘Abdullaah akkana jedhe: «Daandiin sirrii daandii Ergamaan Allaah (nagaa fi rahmanni Allaah isa irratti haa jiraatu) nu irratti dhiiseedha.»

Kanaaf Imaam Abuu Ja’far ibn Jariir, Allaah rahmata isaaf haa godhu, akkana jedhe: «Hiika aayata kanaa irratti yaada ani irra filadhu, jecha “Daandii sirrii nu qajeelchi” jedhu jechuun, wanta Ati gabroota Kee irraa warra irratti tola oolteef dubbii fi hojii keessaa jaallattee, isaanis irratti milkeessite, irra akka dhaabbannuuf nu milkeessi jechuudha. Innis daandii sirrii sana.

Sababiin isaas namni Allaah warra tola irratti oole keessaa Nabiyyoota, dhugaa mirkaneessitoota, shahiidota fi gaggaarii ta’an irratti milkeesse irratti milkaa’e, Islaama irratti milkaa’eera; Ergamoota dhugoomsuu, Kitaaba qabachuu, waan Allaah isa ajaje hojjachuu, waan Inni dhowwe irraa fagaachuu, karaa Nabiyyii (nagaa fi rahmanni Allaah isa irratti haa jiraatu) fi khaliifota afran, akkasumas gabricha gaggaarii hunda hordofuu irratti milkaa’eera. Kun hundi daandii sirrii keessa seena.»

Yoo akkana jedhame: «Mu’minni yeroo hunda, Salaataa fi yeroo biraa keessatti, osoo daandii sirrii irra jiruu maaliif qajeelcha kadhata? Kun waan duraan argame irra deebiin argachuuf kadhachuu mitii?» Deebiin: lakki. Halkanis guyyaas qajeelcha kadhachuun isa barbaachisa waan ta’eef, Allaah kana akka kadhatu isa hin qajeelchu ture.

Gabrichi yeroo fi haala hunda keessatti Allaah irraa qajeelcha irratti isa dhaabu, qajeelcha sana keessa gadi fageenyaan isa dhaabu, hubannoo isaaf kennuu, qajeelcha isaa dabaluufi itti fufsiisuu irratti hiyyummaa qaba. Gabrichi wanta Allaah fedhe malee ofii isaatiif faayidaa yookaan miidhaa homaa hin qabu. Kanaaf Allaah yeroo hunda gargaarsa, dhaabbannaa fi milkaa’ina akka isaaf kennu Isa kadhachuu gabricha qajeelche.

Namni milkaa’e, Allaah Isa kadhachuuf isa milkeesseedha; Allaah namni Isa kadhatu yeroo Isa kadhatu deebisuuf waadaa galeera, keessumaa nama rakkataa, isa barbaadu, halkan keessaa fi xumura guyyaa gara Isaa hirkatu.

Allaah olta’aan akkana jedhe: «Yaa warra amantan! Allaahii fi Ergamaa Isaa, Kitaaba Ergamaa Isaa irratti buusee fi Kitaaba duraan buuse amanaa...» (An-Nisaa’ 4:136). Warra amanan akka amanan ajaje; kun waan duraan argame irra deebi’anii argachuuf ajajuu miti; hiikni isaa qajeelcha irratti dhaabbachuu, itti fufuu fi hojiiwwan kanaaf gargaaraan irratti cichuu jechuudha.

Allaahtu caalaatti beeka. Allaah olta’aan gabroota Mu’minoota Isaa akkana akka jedhan ajaje: «Gooftaa keenya! Erga nu qajeelchitee booda qalbii keenya hin jallisin; rahmata Si biraa nuuf kenni. Dhugumatti Ati kennaa baay’ee kennita.»

(Aali ‘Imraan 3:8). Abuu Bakr aṣ-Ṣiddiiq (Allaah isa irraa haa jaallatu) rak’aa sadaffaa Salaata Maghrib keessatti, Faatihaa booda, aayata kana dhoksaadhaan dubbisa ture. Kanaaf jechi Allaah «Daandii sirrii nu qajeelchi» jedhu, «Daandii sana irra nu dhaabsiisi; gara kan biraatti nu hin geessin» jechuudha. Obboloonni isaa Mu’minoonni isa waliin kadhannaa kana keessatti hirmaachuu isaanii, jecha «nu qajeelchi» jedhuun agarsiisa.

(Al-Qaṣaṣ 28:24; Al-Anbiyaa’ 21:87; Al-Balad 90:10; An-Naḥl 16:121; Aṣ-Ṣaaffaat 37:23; Ash-Shuuraa 42:52; Al-A’raaf 7:43; Faḍaa’il al-Qur’aan keessatti duraan ibsame; hiikni; An-Nisaa’ 4:136).

Gabrichi «Daandii sirrii nu qajeelchi» jedhee hanga dhuma suuraa dubbatu yeroo Allaah akkana jedhu, hadith duraan ibsameera: «Kun gabricha Kooti; gabricha Kootifis waan inni kadhate ni jira.»

Jechi Allaah «Daandii warra Ati tola irratti oolte» jedhu, daandii sirrii ibsa; nahwii keessatti isa bakka bu’a. Akkasumas ibsa isaati ta’uu danda’a, Allaah beeka. «Warra Ati tola irratti oolte» warra Suuraa An-Nisaa’ keessatti ibsaman: «Namni Allaahii fi Ergamaa Isaa ajajame, isaan warra Allaah tola irratti oole, Nabiyyoota, dhugaa mirkaneessitoota, shahiidota fi gaggaarii ta’an waliin ta’u; isaan hiriyoota akkam gaarii!» (An-Nisaa’ 4:69–70).

«Kun tola Allaah irraa ta’e; Allaah beekaa ta’uun ni ga’a.» Aḍ-Ḍaḥḥaak, Ibn ‘Abbaas irraa, «Warra Ati tola irratti oolte» jechuun ajajamuu fi ibaadaa Kee irratti milkeessite, Malaykoota Kee, Nabiyyoota Kee, dhugaa mirkaneessitoota, shahiidota fi gaggaarii jechuudha; kunis jecha Rabbii keenyaa «Isaan warra Allaah tola irratti oole waliin ta’u...» jedhuun wal fakkaata jedhe. Abuu Ja’far, Ar-Rabii’ ibn Anas irraa, «Warra Ati tola irratti oolte» jechuun Nabiyyoota jedhe. Ibn Jurayj, Ibn ‘Abbaas irraa, Mu’minoota jedhe; Mujaahidis akkas jedhe.

Wakii’ Muslimoota jedhe. ‘Abdur-Rahmaan ibn Zayd ibn Aslam Nabiyyii (nagaa fi rahmanni Allaah isa irratti haa jiraatu) fi warra isa waliin jiran jedhe. Hiikni duraan Ibn ‘Abbaas irraa dubbatame garuu caalaatti waliigalaa fi bal’aadha; Allaahtu beeka.

Jechi Allaah «Kan irratti dallantame miti; jallattootas miti» jedhu, hiikni isaa: Daandii sirrii nu qajeelchi, daandii warra duraan ibsine, isaan warra qajeelcha, sirrummaa fi Allaahii fi Ergamoota Isaa ajajamuu qaban, ajaja Isaa raawwachuu fi dhoowwaafi akeekkachiisa Isaa dhiisu. Daandii warra irratti dallantame hin ta’in; isaan fedhii isaanii balleessanii, dhugaa beekanii irraa garagalan. Daandii jallattootaa illee hin ta’in; isaan beekumsa dhabuudhaan jallina keessatti asii fi achi deddeebi’u, dhugaatti hin qajeelan.

Jechi «laa» jedhu akka daandiiwwan badii ta’an lama jiraachuu agarsiisuuf dubbiin jabeesse: karaa Yahuudotaa fi karaa Kiristaanotaa.

Nahwii keessaa namoonni tokko tokko jechi «ghayr» asitti jecha addaan baasuudha jedhan; kana irratti hundaa’uun inni warra tola irratti oolte irraa addaan baasa, isaan warra tola irratti oolte keessaa waan hin taaneef. Garuu hiikni nuti dhiheessine caalaatti filatama; walaloo dubbataa tokkoo kanaaf ragaa ta’a: «Akka gaala Banii Aqiiish keessaa tokkoo fakkaatta, Miila isaa biratti gogaa bishaanii sagalee dhageessisaa.» Hiikni isaa: «Akka gaala Banii Aqiiish keessaa gaala tokkoo fakkaatta»; maqaan ibsamu dhiifamee, ibsi qofti itti fayyadame.

Akkasuma «kan irratti dallantame miti» jechuun «daandii warra irratti dallantame miti» jechuudha; maqaan itti dabalamuu dhiifamee, inni itti dabalame qofti dubbatame. Haala dubbii keessaa, «Daandii sirrii nu qajeelchi, daandii warra Ati tola irratti oolte» jedhuun, maqaan dhiifame ifa ta’a. Ergasii Allaah «Kan irratti dallantame miti» jedhe.

Namoonni tokko tokko «laa» jecha «jallattootas miti» jedhu keessatti dabalata; hiikni isaanii «warra irratti dallantameefi jallattoota miti» jechuudha jedhan. Al-‘Ajjaaj akkana jedhe: «Boolla laa-ḥawrin keessa halkan deeme; garuu hin hubanne.» Hiikni isaanii “Boolla ḥawrin keessa” jechuudha. Garuu hiikni sirriin duraan dhihaate.

Kanaaf Abuu ‘Ubayd al-Qaasim ibn Sallaam kitaaba «Faaḍaa’il al-Qur’aan» keessatti Abuu Mu’aawiyah irraa, A’mash irraa, Ibraahiim irraa, Aswad irraa, ‘Umar ibn al-Khaṭṭaab (Allaah isa irraa haa jaallatu) irraa akka inni «warra irratti dallantame miti, warra jallatanis miti» jedhe gabaaseera. Silsilaan isaa sahiiha. Kun akka inni hiika ibsuuf jedheetti fudhatama; kanaanis jechi «laa» jedhu diddaa jabeessuuf, karaa lamaan addaan baasuuf dhufe; karaa lamaan keessaa tokkoon tokkoon isaa irraa fagaachuu barbaachisa. Karaan warra iimaanaa beekumsa dhugaa fi itti hojjachuu of keessatti qaba.

Yahuudonni hojii dhaban; Kiristaanonni beekumsa dhaban. Kanaaf dallansi Yahuudotaaf, jallinni Kiristaanotaaf ta’e. Namni dhugaa beekee dhiise dallansa argata; namni hin beekne garuu akkas miti. Kiristaanonni garuu waan tokko barbaadanii, karaa isaa hin arganne; sababni isaas dhimma isaa karaa sirrii irraa hin jalqabne, innis Ergamaa dhugaa hordofuu dha.

Kanaaf isaan jallatan. Yahuudonnis Kiristaanonnis jallatoodha, dallansi isaan irratti jira; garuu dallansi Yahuudotaa amala isaanii caalaa addaa ta’e, jallinni Kiristaanotaa immoo amala isaanii caalaa addaa ta’e. Hadithiiwwanii fi aathaaris kanaan dhufan.

Imaam Ahmad akkana jedhe: Muhammad ibn Ja’far nuuf hime; Shu’bah nuuf hime; akkana jedhe: Simaak ibn Ḥarb akkana jedhu dhaga’e: ‘Abbaad ibn Ḥubaysh hadith isaa ‘Adiyy ibn Ḥaatim irraa gabaasuu dhaga’e. ‘Adiyy akkana jedhe: «Fardoonni Ergamaa Allaah dhufanii, haadha koo fi namoota tokko tokko qabatan. Yeroo isaan gara Ergamaa Allaah fidaman, fuula Isaa duratti tarreeffaman. Haati koo akkana jette: “Yaa Ergamaa Allaah, namni imalaaf ka’e as irraa fagaatte; ijoolleenis addaan cite; ani dubartii dulloomte, tajaajila kennuu hin danda’u.

Tola natti ooli; Allaahis siif haa tola oolu.” Ergamaan Allaah, “Namni si fide eenyu?” jedhan. Isheen, “’Adiyy ibn Ḥaatim” jette. Inni, “Inni Allaahii fi Ergamaa Isaa jalaa baqate sana?” jedhan. Isheen, “Tola natti ooli” jette.

Erga inni deebi’ee, namni tokko cina isaa ture; ‘Ali fakkaata ture. Inni, “Geejjiba akka ishiif qopheessitu isa gaafadhu” jedhe. Isheen isa gaafatte; innis ishiif ajaje. Isheen gara koo dhuftee, “Inni gocha abbaan kee hin goone siif godhe.

Namni falan dhufee isa irraa waan tokko argate; namni biraas dhufee waan tokko argate” naan jette. Gara isaa dhaqeen bira Isaa dubartii fi daa’imman lama yookaan daa’ima tokko arge; Nabiyyii irraa dhihoo turan. Kanaaf inni Mootii Kisraa yookaan Qaysar akka hin taane hubadhe.” Ergamaan Allaah akkana naan jedhan: “Yaa ‘Adiyy, ‘La ilaaha illallaah’ jedhama jechuun maaltu si sodaachise?

Allaah malee gabbaramaan biraa jiraa? ‘Allaahu Akbar’ jedhama jechuun maaltu si sodaachise? Wanti Allaah guddaa ol ta’e caalu jiraa?”» ‘Adiyy akkana jedhe: «Islaama gale; fuulli Isaa gammadee ifuu arge.» Ergamaan Allaah itti fufanii: «Warri irratti dallantame Yahuudota; jallattoonni immoo Kiristaanota» jedhan.

Hadithicha ni dheeresse. Tirmidhiinis Simaak ibn Ḥarb irraa gabaase; «Hasaana gariib, isa karaa isaa malee hin beeknu» jedhe. Ani akkana jedha: Ḥammaad ibn Salamah, Simaak irraa, Murri ibn Qaṭarii irraa, ‘Adiyy ibn Ḥaatim akkana jedhe: «Jecha Allaah ‘warra irratti dallantame miti’ jedhu Ergamaa Allaah gaafadhe. Inni, ‘Isaan Yahuudota’ jedhe; ‘jallattoonni miti’ immoo, ‘Isaan Kiristaanota, isaan jallattoota’ jedhe.»

Sufyaan ibn ‘Uyaynahis Ismaa’iil ibn Abii Khaalid irraa, Sha’bii irraa, ‘Adiyy ibn Ḥaatim karaa kanaan gabaase. Hadith ‘Adiyy kana karaa hedduu fi jechoota garaagaraatiin gabaafame; isaan hunda dubbachuun ni dheerata.

‘Abdur-Razzaaq akkana jedhe: Ma’mar nuuf hime; Budayl al-‘Uqayli irraa, ‘Abdullaah ibn Shaqiiq natti hime; namni Nabiyyii (nagaa fi rahmanni Allaah isa irratti haa jiraatu) dhaga’e tokko akkana itti hime: Inni Wadii al-Quraa keessatti, farda isaa irra osoo jiruu, namni Banii Qayn keessaa tokko isa gaafate: «Yaa Ergamaa Allaah, isaan kun eenyufa?» Inni Yahuudota irratti agarsiisee, «Warra irratti dallantame» jedhe; «jallattoonni immoo Kiristaanota» jedhe. Al-Jariirii, ‘Urwah fi Khaalid al-Ḥadhaa’ ‘Abdullaah ibn Shaqiiq irraa gabaasaniiru, garuu isaan Nabiyyii dhaga’e eenyu akka ta’e hin ibsine.

Gabaasa ‘Urwah keessatti ‘Abdullaah ibn ‘Umar jedhamee dhufe; Allaahutu beeka. Ibn Mardawayhis Ibraahiim ibn Ṭahmaan irraa, Budayl ibn Maysarah irraa, ‘Abdullaah ibn Shaqiiq irraa, Abuu Dharr irraa gabaase: «Ergamaa Allaah warri irratti dallantame eenyu akka ta’an gaafadhe; inni, “Yahuudota” jedhe. “Jallattoota” jedheen gaafadhe; “Kiristaanota” jedhe.» As-Saddii, Abuu Maalik irraa, Abuu Saalih irraa, Ibn ‘Abbaas irraa; Murrah al-Hamdaanii irraa, Ibn Mas’uud irraa; akkasumas sahaabota Nabiyyii keessaa namoota tokko tokko irraa, «Warra irratti dallantame Yahuudota; jallattoonni immoo Kiristaanota» jedhan.

Aḍ-Ḍaḥḥaakii fi Ibn Jurayj, Ibn ‘Abbaas irraa, akkasuma jedhan. Ar-Rabii’ ibn Anas, ‘Abdur-Rahmaan ibn Zayd ibn Aslam fi namoonni biroonis akkas jedhan. Ibn Abii Haatim akkana jedhe: «Mufassiroota gidduutti kana irratti garaagarummaa jiru hin beeku.» Imaamota kun waan jedhanitti ragaadha hadith duraan dubbatame, akkasumas jecha Allaah Israa’eloota haasofsiisee Suuraa Al-Baqarah keessatti: «Waan Allaah gabroota Isaa irraa nama fedhe irratti tola Isaa irraa buusuuf hinaafanii, waan Allaah buuseen kafaruudhaan lubbuu isaanii gurguratan.

Kanaaf dallansa irra dallansa argatan; kaafirootaafis adabbiin salphisaa jira.» (Al-Baqarah 2:90). Suuraa Al-Maa’idah keessatti immoo akkana jedhe: «Allaah biratti mindaan kana caalaa hammaataa ta’e maal akka ta’e isinitti himuu? Namoota Allaah abaaree fi irratti dallane, isaan keessaa jaldeessotaa fi booyyee taasisee, Xaaghuut gabbaran.

Isaan iddoo hamaa irra jiru; daandii sirrii irraas caalaatti jallatan.» (Al-Maa’idah 5:60). Akkasumas: «Israa’eloota keessaa warri kafaran afaan Daawudii fi Iisaa ilma Maryam irratti abaamanii turan. Kun waan isaan daddarban, daangaa darban irraa ture.

Hamtuu isaan hojjatan irraa wal hin dhoowwan turan. Wanti isaan hojjatan hamaa ture.» (Al-Maa’idah 5:78–79).

Seeraa keessatti Zayd ibn ‘Amr ibn Nufayl irraa gabaafame: Inni fi hiriyoonni isaa gariin amantii Ibraahiimii barbaaduuf gara Shaam yeroo bahan, Yahuudonni isaaan akkana jedhan: «Dallansa Allaah keessaa qooda kee fudhachuu malee amantii keenya seenuu hin dandeessu.» Innis, «Dallansa Allaah jalaa nan baqa» jedhe. Kiristaanonnis, «Aarii Allaah keessaa qooda kee fudhachuu malee amantii keenya seenuu hin dandeessu» isaan jedhan. Innis, «Isa fudhachuu hin danda’u» jedhe.

Kanaaf uumama isaa uumama jalqabaa irratti itti fufe; waaqeffannaa sanamaatii fi amantii mushrikootaa irraa fagaate; Yahuudota yookaan Kiristaanota keessaa tokko illee hin ta’in. Hiriyoonni isaa garuu Kiristaanota ta’anii amantii Kiristaanaa seene; yeroo sana amantii Yahuudotaa caalaa isa dhihoo ta’ee waan isaanitti mul’ateef. Isaan keessaa Warqah ibn Nawfal ture; Allaah Nabiyyii Isaa erguudhaan isa qajeelche, wahyii argate amane. Allaah isa irraa haa jaallatu.

Mata-duree: Hayyoonni sagalee daad (ض) fi zaa (ظ) gidduu jiru sirriitti addaan baasuu dhiisuun dogoggora dhiifamuu danda’a jechuun walii galan; sababni isaas iddoo isaan ittiin dubbatan walitti dhihoo waan ta’eef. Daad’in jalqaba cinaacha arrabaa fi ilkaan duuba jiru irraa bahu; zaa’in immoo fiixee arrabaa fi fiixee ilkaan fuulduraa ol’aanaa irraa bahu. Akkasumas qubeewwan lamaan sagalee sagalee keessatti cimaan, laafaa fi afaan keessatti cufaman keessaa ta’u. Kana hundaaf, nama isaanii adda baasuu hin dandeenye biratti tokko bakka isa kaanii fayyadamuun ni dhiifama; Allaah caalaatti beeka.

Hadith «Ani namoota daad dubbatan keessaa isa afaan dubbii irra caalaa ifa qabu» jedhu immoo hundee hin qabu; Allaah caalaatti beeka.

Mata-duree: Suuraan kabajamtuun kun aayata torba qabdi. Faayidaa ishiitiin faaruu, Allaah guddisuu fi maqaa Isaa gaggaarii, sifaata Isaa ol’aanaa of keessatti hammatan, dhaan Isa faarsuu of keessatti qabatte. Guyyaa deebii, innis Guyyaa Murtii, yaadachiisti. Gabroota Isaa Isa kadhachuu fi Isa duratti gad of qabuutti, humnaafi dandeettii ofii irraa bilisa of taasisuutti, ibaadaa Isa qofaaf qulqulleessuu fi uluhiyyah keessatti Isa tokkichoomsutti, shariika, fakkaataa yookaan wal fakkaataa qabaachuu irraa Isa qulqulleessutti isaan qajeelchiti.

Akkasumas daandii sirrii, innis amantii qajeelaa, irratti isaan dhaabu akka Isa kadhatan qajeelchiti; hanga kun akka isaan daandii dhugaa kan Aakhiraatti, gara Jannata qananiitti, ollaa Nabiyyootaa, dhugaa mirkaneessitootaa, shahiidotaafi gaggaarii ta’aniitti geessu irra ce’aniitti. Hojiiwwan gaggaarii irratti kakaasuu fi Guyyaa Qiyaamaa warra hojii gaarii hojjatan waliin akka ta’aniif hawwii horachiisuu of keessatti qabatte; karaa sobaa hordofuu irraa sodaachisti, Guyyaa Qiyaamaa warra karaa sana hordofan, warra irratti dallantamee fi jallattoota, waliin akka hin kaafamneef.

Jechi Allaah «Daandii warra Ati tola irratti oolte» jedhu keessatti tola oolchuun Isaaf ramadamuun, jecha «warra irratti dallantame» jedhu keessatti garuu gochi dallansaa eenyu irraa akka ta’e dhoksuun baay’ee gaarii dha; garuu dhugumatti dallansi isaanii irratti dhufe Inni dha, akkuma jecha Isaa: «Warra namoota Allaah isaan irratti dallane waliin michoomatan argitee?» (Al-Mujaadalah 58:14) jedhu. Akkasumas jallinni nama jallateef ramadame, garuu Inni qadara Isaatiin isaan jallise; akkuma jecha Isaa: «Namni Allaah qajeelche, inni qajeelaa dha; namni Inni jallise immoo, nama isa qajeelchu isaaf hin argitu.»

(Al-Kahf 18:17). Akkasumas: «Namni Allaah jallise, isa qajeelchu hin jiru; Innis isaan jallina isaanii keessatti dhama’anii akka turan dhiisa.» (Al-A’raaf 7:186). Aayatawwan biroonis Inni qajeelchuu fi jallisuu keessatti kophaa ta’uu Isaa agarsiisan jiru; kun yaada garee Qadariyyaa fi warra isaan fakkaatanii, gabrootatu filatee hojjata jedhanii, faallaa dha.

Isaan bid’aa isaanii aayata Qur’aanaa keessaa kan hiikni isaa ifa hin taane irratti ragaa godhatu; kan ifatti isaan deebisu immoo dhiisu. Kun haala warra jallinaa fi badaati. Hadith sahiiha keessattis akkana dhufe: «Warra Qur’aana keessaa aayata hiikni isaa ifa hin taane hordofan yeroo argitan, isaan warra Allaah maqaa isaan moggaase; irraa of eeggadhaa.» Jechi kun jecha Allaah: «Warra qalbii isaanii keessatti jallinni jiru, fitnaa barbaaduu fi hiika isaa barbaaduuf, isa keessaa kan hiikni isaa ifa hin taane hordofu» (Aali ‘Imraan 3:7) jedhu keessatti dhufe.

Faaruun Allaah qofaaf haa ta’u; bid’aan Qur’aana keessatti ragaa sirrii hin qabu. Qur’aanni dhugaa soba irraa adda baasuuf, qajeelcha jallina irraa addaan baasuf bu’e; inni wal faallessuu yookaan wal dhabuu hin qabu, sababiin isaas Rabbii Ogeessa, Faarfamaa irraa bu’e.

Mata-duree: Namni Faatihaa dubbise booda «Aamiin» jechuun jaallatama; «Aamiin» gabaabsanii dubbisuunis ni danda’ama. Hiikni isaa: «Yaa Allaah, deebisi» jechuudha. Ragaan isaa hadith Imaam Ahmad, Abuu Daawudii fi Tirmidhii irraa, Waa’il ibn Ḥujr irraa: «Nabiyyii (nagaa fi rahmanni Allaah isa irratti haa jiraatu) “Warra irratti dallantame miti, jallattootas miti” dubbisuu dhaga’e; “Aamiin” jedhan, sagalee isaanii dheeressanii.» Abuu Daawud keessatti, «Sagalee isaanii ol kaasanii» jedha.

Tirmidhiin, «Hadith hasan» jedhe. Alii, Ibn Mas’uudii fi namoota biroo irraas gabaafame. Abuu Hurayrah akkana jedhe: Ergamaan Allaah «warra irratti dallantame miti, jallattootas miti» yeroo dubbisan, «Aamiin» jedhu turan; hamma tarree dura jiruu namni cinaa isaanii jiru dhaga’utti. Abuu Daawudii fi Ibn Maajah gabaasan; Ibn Maajah dabalatee, sagaleen sun masjiida raasuu jedhe.

Ad-Daaraqutniinis gabaasee, «Silsilaan isaa hasan» jedhe. Bilaal irraa, inni «Yaa Ergamaa Allaah, Aamiin jechuu keessatti na hin dursin» jedhe, Abuu Daawud gabaaseera.

Abuu Naṣr al-Qushayrii Hasan fi Ja’far aṣ-Ṣaadiq irraa, isaanis miimii «Aamiin» keessatti tashdiid godhu turan, akkuma «Aamiin al-Bayt al-Ḥaraam» jechuuti, jedhe. Hayyoonni keenyaafi kanneen biroon akkana jedhan: namni Salaata ala jiru Aamiin jechuun ni jaallatama; namni Salaata keessa jiruufis irra caalaa jaallatama; kophaa isaa haa Salaatu, imaama haa ta’u, imaama haa hordofu, haala hundatti. Sababni isaa, Sahiiḥayn keessatti Abuu Hurayrah (Allaah isa irraa haa jaallatu) irraa, Ergamaan Allaah akkana jedhan: «Imaamni Aamiin yeroo jedhu, isinis Aamiin jedhaa.

Namni Aamiin jechuun isaa Aamiin Malaykootaa waliin walitti dhufe, cubbuun isaa duraanii ni dhiifama.» Muslim keessatti immoo Ergamaan Allaah akkana jedhan: «Namni tokko Salaata keessatti Aamiin yeroo jedhu, Malaykoonni samii keessa jiranis Aamiin yeroo jedhan, tokkoon isaanii kan biraa waliin walitti yoo dhufe, cubbuun isaa duraanii ni dhiifama.» Sahiiḥ Muslim keessatti Abuu Muusaa irraa marfuu’an: «Imaamni “Jallattootas miti” yeroo jedhu, “Aamiin” jedhaa; Allaah isiniif deebisa.» Juwaybir, aḍ-Ḍaḥḥaak irraa, Ibn ‘Abbaas akkana jedhe: «Yaa Ergamaa Allaah, “Aamiin” jechuun maal jechuudha?»

Inni, «Yaa Rabbii, hojiirra oolchi» jedhe. Al-Jawhariin hiikni Aamiin, «Akkas haa ta’u» jedhe. Tirmidhiin, «Abdiin keenya nu hin kutin» jedhe. Baay’een isaanii immoo «Yaa Allaah, nuuf deebisi» jechuudha jedhan. Al-Qurṭubii Mujjaahid, Ja’far aṣ-Ṣaadiqii fi Hilaal ibn Kaysaan irraa, Aamiin maqaa Allaah keessaa tokko ta’uu isaa gabaase; Ibn ‘Abbaas irraa marfuu’anis gabaafame, garuu sahiiha miti, Abuu Bakr ibn al-‘Arabii al-Maalikii akkana jedhe.

Hiriyoonni Maalik akkana jedhu: Imaamni Aamiin hin jedhu; imaama hordoftuun immoo ni jedha. Ragaan isaanii hadith Maalik, Sumayy irraa, Abuu Saalih irraa, Abuu Hurayrah irraa: Ergamaan Allaah akkana jedhan: «Imaamni “Jallattootas miti” yeroo jedhu, isinis “Aamiin” jedhaa...» Hadithicha. Hadith Abuu Muusaa kanas ragaa godhatan: «Imaamni “Jallattootas miti” yeroo dubbisu, “Aamiin” jedhaa.»

Garuu hadith Sahiiḥayn duraan dhihaate keessatti: «Imaamni Aamiin yeroo jedhu, isinis Aamiin jedhaa.» Akkasumas Nabiyyichi «warra irratti dallantame miti, jallattootas miti» yeroo dubbisan Aamiin jedhu turan.

Hiriyoonni keenya Salaata sagalee ol kaafamu keessatti imaama hordoftuun Aamiin sagalee ol kaasuun maal akka ta’e irratti garaagarummaa qabu. Walumaagalatti, imaamni Aamiin jechuu yoo irraanfate, imaama hordoftuun sagalee ol kaasuun tokko irratti walii galaniiru. Imaamni sagalee ol kaasuun Aamiin yoo jedhe, yaadni haaraan imaama hordoftuun sagalee ol hin kaasu jedha; kunis yaada Abuu Ḥaniifah fi riwaayaa Maalik irraa tokkoodha; sababni isaas Aamiin zikrii keessaa tokko, zikriiwwan Salaataa biroo akkuma ta’e sagalee ol kaafamu hin qabu.

Yaadni duraanii immoo sagalee ol kaasuu dha; kun yaada Imaam Aḥmad ibn Ḥanbal fi riwaayaa Maalik isa biraati; akkuma duraan dhufe, «Hamma masjiidni raasamutti». Yaadni sadaffaanis jira: masjiidni xiqqaa yoo ta’e, isaan qaraatii imaamaa ni dhaga’u waan ta’eef imaama hordoftuun sagalee ol hin kaasu; masjiidni guddaa yoo ta’e, kutaa masjiidaa hunda keessa jiran Aamiin dhaga’aniif sagalee ol kaasuun ni danda’ama. Allaah caalaatti beeka.

Imaam Ahmad Musnad isaa keessatti A’ishaa (Allaah ishee irraa haa jaallatu) irraa gabaase: Yahuudonni Ergamaa Allaah biratti yeroo dubbataman, Inni akkana jedhan: «Wanta isin hinaafsiisu keessaa, Jum’aan Allaah nu qajeelche, isin irraa jallattan; Qiblaan Allaah nu qajeelche, isin irraa jallattan; akkasumas nuti imaama duuba “Aamiin” jechuu keenya, isaan waan tokkoof nu hin hinaafne.» Ibn Maajaas gabaase; jechi isaa: «Yahuudonni wanta kam irratti isin hinaafan, salaamataa fi Aamiin jechuu irratti isin hinaafuu caalaa hin hinaafan.»

Ibn ‘Abbaas irraa Ibn Maajah gabaase: Ergamaan Allaah akkana jedhan: «Yahuudonni waan tokko irratti isin hinaafan, “Aamiin” jechuu keessan irratti isin hinaafuu caalaa hin hinaafan; kanaaf “Aamiin” baay’isaa.» Silsilaa isaa keessatti Ṭalḥah ibn ‘Amr jira; inni dadhabaadha.

Ibn Mardawayhis Abuu Hurayrah irraa gabaase: Ergamaan Allaah akkana jedhan: «Aamiin gabroota Mu’minoota Isaa irratti chaappaa Gooftaa Aalamaa ti.» Anas irraa, Ergamaan Allaah akkana jedhan: «Salaataa fi yeroo du’aa’ii keessatti Aamiin naaf kenname; na dura namni biraa hin kennamne, Muusaa qofatu ta’uu danda’a. Muusaan du’aa’ii godha, Haaruun immoo Aamiin jedha ture. Kanaaf du’aa’ii keessan Aamiin jechuun xumuraa; Allaah isiniif deebisa.»

Ani akkana jedha: namoonni tokko tokko aayata kabajamtuu kana ragaa godhataniiru: «Muusaanis akkana jedhe: “Gooftaa keenya! Ati Fira’oonii fi qondaaltota isaa jireenya addunyaa keessatti miidhaginaa fi qabeenya kennite. Gooftaa keenya! Isaan karaa Kee irraa akka jallatan.

Gooftaa keenya! Qabeenya isaanii balleessi; qalbii isaanii cufi, hanga adabbii laalessaa arganitti hin amanan.” Inni, “Kadhannaan keessan lamaaniitu dhugumatti deebifameera; kanaaf isin lamaan qajeelaa ta’aa, karaa warra hin beekne hin hordofinaa” jedhe.» (Yuunus 10:88–89).

Kadhannaan Muusaa qofa himame; haala dubbiichaa keessatti Haaruun Aamiin jedheera. Kanaaf Allaah «Kadhannaan keessan lamaan dhugumatti deebifameera» jedhe; kun namni du’aa’ii irratti Aamiin jedhu akka waan du’aa’ii sana godheetti ta’uu agarsiisa. Kanaaf namoonni tokko tokko imaama hordoftuun Faatihaa hin dubbisu jedhan; sababni isaas Aamiin jechuun isaa qaraatii Faatihaa imaamaa hordofuunii wajjin wal fakkaata. Kanaaf hadith keessatti «Namni imaama qabu, qaraatiin imaamaa qaraatii isaati» jedhame; Bilaalis «Aamiin jechuu keessatti na hin dursin» jedha ture.

Yaadni kun imaama hordoftuun Salaata sagalee ol kaafamu keessatti hin qara’u jechuudha; Allaah caalaatti beeka.

Kanaaf Ibn Mardawayhi akkana jedhe: Aḥmad ibn al-Ḥasan nuuf hime; ‘Abdullaah ibn Muhammad ibn Salaam nuuf hime; Isḥaaq ibn Ibraahiim nuuf hime; Jariir nuuf hime; Layth ibn Abii Sulaym irraa, Ka’b irraa, Abuu Hurayrah akkana jedhe: Ergamaan Allaah akkana jedhan: «Imaamni “warra irratti dallantame miti, jallattootas miti” yeroo jedhu, “Aamiin” jedha. Aamiin isaanii fi Aamiin warra lafa irra jiranii fi warra samii keessa jiranii yeroo walitti dhufan, Allaah gabrichaaf cubbuu isaa duraanii ni dhiisa.

Namni Aamiin hin jenne immoo fakkeenyi isaa nama garee tokko waliin waraana deemeeti; xiyya walitti buusuudhaan carraan isaanii bahe, kan isaatii garuu hin baane. Innis, “Xiyyi koo maaliif hin baane?” jedhe. Isaanis, “Ati Aamiin hin jenne” jedhan.»

(An-Nisaa’ 4:69–70; Al-Mumtaḥinah 60:12; Al-Maa’idah 5:60, 77; Sahiiha).

Qara’aanonni baay’een «ghayr» jedhu jarr’aan dubbisu; inni sifaa ta’a. Az-Zamakhsharii akkana jedhe: naṣbiin haal ta’ee qara’ameera; qara’aan Nabiyyii (nagaa fi rahmanni Allaah isa irratti haa jiraatu), ‘Umar ibn al-Khaṭṭaab irraa, Ibn Kathiir irraas gabaafame. Haal sun dhamira «isaan irratti» jedhu keessaa; wanti isa hojii irra oolchu «Ati tola oolte» dha; hiikni isaa, «isaan osoo...» jechuudha. Ubayy ibn Ka’b irraa qara’aan akkasumas himame; akka «warra Ati tola irratti oolte»tti dabalata ta’uu hin shakkisiifneef.

Akkuma isaan irratti «namoota Allaah abaaree, irratti dallanes» jedhe. (Al-Maa’idah 5:60). Akkasumas: «Duraan dhugumatti jallatanii, namoota baay’ee jallisanii fi karaa sirrii irraa jallataniiru» (Al-Maa’idah 5:77). Kun ifaadha.

Asitti “isaan” jechuudha. Al-Baqarah 2:90; Al-Maa’idah 5:60; Al-Maa’idah 5:78–79; Al-Mujaadalah 58:14; Al-Kahf 18:17; Al-A’raaf 7:186; Aali ‘Imraan 3:7; fakkeenya: Yaasiin; fakkeenya: yamiin; Al-Maa’idah 5:2. «Namni Aamiin jechuun isaa Aamiin Malaykootaa waliin walitti dhufe» jechuun yeroo keessatti walitti dhufuu, deebii argachuu, yookaan qulqullina niyyaa keessatti walitti dhufuu jechuudha jedhame. Yuunus 10:88–89.

Tafsiira Al-Baghawii

Jechi Allaah «Daandii sirrii nu qajeelchi» jedhu: «Qajeelchi» jechuun karaa nu agarsiisi jechuudha. Alii fi Ubayy ibn Ka’b akkana jedhan: «Nu dhaabi»; akkuma nama dhaabatee jiruun, «Hanga gara kee deebi’utti akkuma jirtu tur» jedhama. Mu’minoonni osoo duraan qajeelcha irra jiranii kadhannaan kana kadhachuun, hiika qajeelcha irratti dhaabuu fi qajeelcha dabalataa gaafachuu qaba; akka yaada Ahlu-s-Sunnah, kunis tola addaa fi qajeelchi Allaah olta’aa biraa dhufu dhuma hin qabu.

«Ṣiraat» akkasumas «siraat» seeniin qara’amuun, Uways Ya’quub irraa gabaase; inni jalqabaati. Sababni inni «siraat» jedhameef, daandii irra deemtoota liqimsa, jechuun daandichi isaan keessa dabarsa. Zaay’inaanis qara’ama; Ḥamzah immoo zaay’itti dhiyeessanii dubbisa. Kun hundi afaan sirrii dha.

Qaraatii filatamaan, qara’aanota baay’een biratti, ṣaadidha; sababiin isaas mushafa waliin wal sima. «Daandii sirrii» ilaalchisee Ibn ‘Abbaasii fi Jaabir (Allaah isaan irraa haa jaallatu) «Islaama» jedhan; kunis yaada Muqaatiliti. Ibn Mas’uud (Allaah isa irraa haa jaallatu) «Qur’aana» jedhe. Alii irraa marfuu’anis, «Daandiin sirrii Kitaaba Allaah» jedhamee gabaafame.

Sa’iid ibn Jubayr (Allaah isa irraa haa jaallatu) «Daandii Jannataa» jedhe. Sahl ibn ‘Abdullaah «Daandii Sunnah fi Jamaa’aa» jedhe. Bakr ibn ‘Abdullaah al-Muzanii «Daandii Ergamaa Allaah» jedhe. Abuu al-‘Aaliyahii fi Al-Hasan «Ergamaa Allaah, maatii Isaa fi sahaabota Isaa lamaan» jedhan. Afaan keessatti bu’uurri isaa daandii ifaa jechuudha.

Jechi Allaah «Daandii warra Ati tola irratti oolte» jedhu, qajeelchaa fi milkaa’ina isaanitti kennee tola isaan irratti oolte jechuudha. ‘Ikrimah akkana jedhe: «Iimaana irratti dhaabuu fi sirrummaa irratti dhaabuu isaanitti tola oolte; isaan Nabiyyoota (nagaan isaan irratti haa jiraatu) ti.» Warri kaan immoo warra Allaah iimaana irratti isaan dhaabe hunda, Nabiyyootaa fi Mu’minoota, kanneen Allaah jecha Isaa «Isaan warra Allaah tola irratti oole, Nabiyyoota irraa...» keessatti ibse jechuudha jedhan.

Ibn ‘Abbaas, «Isaan ummata Muusaa fi Iisaa (nagaan isaan lamaan irratti haa jiraatu), osoo amantii isaanii hin jijjiirin dura» jedhe. ‘Abdur-Rahmaan ibn Zayd, «Isaan Nabiyyii (nagaa fi rahmanni Allaah isa irratti haa jiraatu) fi warra Isa waliin turan» jedhe. Abuu al-‘Aaliyah, «Isaan maatii Ergamaa Allaah, Abuu Bakrii fi ‘Umar (Allaah isaan irraa haa jaallatu) fi maatii Isaa» jedhe. Shahr ibn Ḥawshab, «Isaan sahaabota Ergamaa Allaah fi maatii Isaa» jedhe.

Ḥamzah jechoota «isaan irratti», «isaan bira» fi «gara isaanii» keessatti ha’oota isaanii dhammaadhaan qara’a; Ya’quubis ha’ota hunda dura yaa’ii sukuun qabu, lamaa fi baay’ee keessatti, jecha «harka isaanii duraa fi miila isaanii» jedhu malee, dhammaadhaan qara’a. Qara’aanonni biroon ha’oota lamaan kasraan qara’u; dhammaadhaan dubbisaan ha’aan adda ba’ee yeroo dhaabbatu dhamma’aa waan taateef gara aslitti deebisa; kasraan dubbisaan immoo yaa’ii sukuun qabuuf, kasraan yaa’ii waliin wal fakkaata.

Ibn Kathiirii fi Abuu Ja’far miimoota baay’ee keessatti, itti fufiinsaan dubbisuun dheereessanii qara’u; yoo itti aansuun sukuun dhufe garuu hin dheeressan. Naafi’ filannoo qaba. Warsh yeroo hamzatu-l-qaṭ’iin dura dhufu miimicha dhammaata; alif waṣliin yoo itti aanuu, ha’aan dura kasraa yookaan yaa’ii sukuun qabu yoo jiraate, Ḥamzahii fi Kisaan ha’aa fi miimii dhammaatu; Abuu ‘Amr lamaan isaanii kasraa godha; Ya’quubis waan dura jiru kasraa yoo ta’e akkasuma.

Qara’aanonni biroon hundatti miimii dhammaataa fi ha’aa kasraa qabu qara’u; sababiin isaa yaa’ii yookaan wanta dura jiru kasraa qaba, miimiin immoo aslitti dhamma’aa dha.

Jechi Allaah «Warra irratti dallantame miti» jechuun, daandii warra Ati irratti dallante hin ta’in jechuudha. Dallansi fedhii namoota finciltoota irratti haaloo ba’uuf qabaachuudha. Dallansi Allaah immoo Mu’minoota cubbuu hojjatan irratti hin bu’u; kaafiroota qofa irratti bu’a. «Jallattootas miti» jechuun, warra qajeelcha irraa jallatan hin ta’in jechuudha.

Jallinni guddaan baduudhaa fi dhabamuudha; «bishaan aannani keessatti jallate» jechuun badee isa keessa dhokate jedhama. Asitti «ghayr» hiikaan «miti» jechuudha; «laa» immoo hiikaan «ghayr» jechuudha; kanaaf isaan walitti hidhuun ni danda’ama, akkuma «Namni sun nama gaarii miti, bareedaas miti» jedhama. «Ghayr» hiikaan «kan biraa» taanaan, «laa» waliin walitti hidhuun hin danda’amu; jecha «Ani ‘Abdullaah malee Zayd hin qabu» jedhuun dubbachuun hin danda’amu.

‘Umar ibn al-Khaṭṭaab (Allaah isa irraa haa jaallatu) «Daandii nama Ati tola irratti oolte, daandii warra irratti dallantame hin ta’in, daandii warra jallatanis hin ta’in» jedhee qara’e.

Warri irratti dallantame Yahuudota; jallattoonni immoo Kiristaanota jedhaman; sababni isaas Allaah Yahuudota irratti dallansaan murteesse: «Namni Allaah isa abaaree fi irratti dallane...» (Al-Maa’idah 5:60). Kiristaanota immoo jallina irratti murteesse: «Fedhii namoota duraan jallatan hin hordofinaa» (Al-Maa’idah 5:77). Sahl ibn ‘Abdullaah akkana jedhe: «Warra bid’aan irratti dallantame; warra Sunnah irraa jallatan immoo jallattoota.»

Faatihaa qara’ee xumuruun booda, qara’aan Aamiin jedhuun Sunnah dha; Faatihaa irraa boqonnaa xiqqoo adda ta’een jechuudha. Inni salphifamee qara’ama; hayyoota nahwii biratti dheereessuunis gabaabsuunis ni danda’ama. Hiikni isaa: «Yaa Allaah, dhaga’iitii deebisi.» Ibn ‘Abbaasii fi Qataadah, «Hiikni isaa: akkas haa ta’u» jedhan.

Mujaahid, «Maqaa Allaah keessaa tokko» jedhe. Akkasumas chaappaa du’aa’ii ti jedhame. «Chaappaa Allaah gabroota Isaa irratti; ittiin balaawwan isaan irraa deebisa, akkuma chaappaan xalayaa balleessuu fi wanta keessa jiru mul’achuu irraa eegu» jedhame.

Imaam Abuu ‘Alii al-Ḥusayn ibn Muhammad al-Qaaḍii fi Abuu Ḥaamid Aḥmad ibn ‘Abdullaah aṣ-Ṣaaliḥii akkana nuuf himan: Abuu Bakr Aḥmad ibn Ḥasan al-Ḥayrii nuuf himan; Abuu ‘Alii Muhammad ibn Aḥmad ibn Muhammad ibn Ma’qil al-Maydanii nuuf hime; Muhammad ibn Yaḥyaa nuuf hime; ‘Abdur-Razzaaq nuuf hime; Ma’mar, az-Zuhrii irraa, Sa’iid ibn al-Musayyib irraa, Abuu Hurayrah (Allaah isa irraa haa jaallatu) irraa, Nabiyyichi (nagaa fi rahmanni Allaah isa irratti haa jiraatu) akkana jedhan: «Imaamni “warra irratti dallantame miti, jallattootas miti” yeroo jedhu, “Aamiin” jedhaa; Malaykoonnis Aamiin jedhu, imaamnis Aamiin jedha.

Namni Aamiin jechuun isaa Aamiin Malaykootaa waliin walitti dhufe, cubbuun isaa duraanii ni dhiifama.» (An-Nisaa’ 4:69; Al-Mumtaḥinah 60:12; Al-Maa’idah 5:60; 5:77; Sahiiha).