ఋజుమార్గం కోసం ప్రార్థన
اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ، صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ، غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ، وَلَا الضَّالِّينَ.
اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ
ఆడియోను లోడ్ చేయలేకపోయాం. మళ్లీ ప్రయత్నించండి.
మాకు ఋజుమార్గం వైపునకు మార్గదర్శకత్వం చేయి నీవు అనుగ్రహించిన వారి మార్గం మాత్రమే (చూపు) నీ ఆగ్రహానికి గురి అయిన వారి (మార్గం కానీ) లేక మార్గభ్రష్టులైన వారి (మార్గం కానీ) కాదు
రూపరీతి: ఇది వినయపూర్వకమైన అభ్యర్థన అర్థంలో వచ్చిన ఆజ్ఞారూప క్రియ (الأَمْرِ فِعْلُ). ఇస్లాంలో అత్యంత ప్రధానమైనదీ, అత్యధికంగా పునరావృతమయ్యేదీ అయిన ప్రార్థన (الدعَاءِ جَامِعُ). ఇందులో సత్యమార్గాన్ని చూపమని (الإِرْشَادِ) కోరడమూ, ఆ మార్గంలో విజయవంతంగా నడిచే భాగ్యాన్ని ప్రసాదించమని (التوْفِيقِ هِدَايَةُ) వేడుకోవడమూ కలిసివున్నాయి.
షేఖ్ అబ్దుర్రహ్మాన్ అస్సాదీ తఫ్సీర్
ఆ తరువాత అల్లాహ్ ఇలా అన్నాడు: “మాకు ఋజుమార్గం వైపు మార్గదర్శకత్వం చేయి.” అంటే, మాకు దారి చూపి, మమ్మల్ని సన్మార్గంలో నడిపించి, ఋజుమార్గంపై స్థిరంగా ఉండే భాగ్యాన్ని ప్రసాదించు. అది అల్లాహ్ వద్దకు, ఆయన స్వర్గం వద్దకు చేర్చే స్పష్టమైన మార్గం. సత్యాన్ని తెలుసుకొని దాని ప్రకారం ఆచరించడమే ఆ మార్గం.
కాబట్టి మమ్మల్ని ఆ మార్గం వైపు నడిపించు; ఆ మార్గంలో కూడా మాకు మార్గదర్శకత్వం ప్రసాదించు. ఆ మార్గం వైపు మార్గదర్శకత్వం అంటే ఇస్లాం ధర్మాన్ని గట్టిగా అనుసరించి, దానిని తప్ప ఇతర ధర్మాలను విడిచిపెట్టడం. ఆ మార్గంలో మార్గదర్శకత్వం అనేది ధార్మిక విషయాలన్నింటినీ జ్ఞానపరంగానూ ఆచరణపరంగానూ సరిగ్గా తెలుసుకొని అనుసరించడాన్ని కలిగి ఉంటుంది. ఈ ప్రార్థన అత్యంత సమగ్రమైనదీ, దాసునికి అత్యంత ప్రయోజనకరమైనదీ.
అందుకే ప్రతి నమాజు రకాతులో అల్లాహ్ను ఈ ప్రార్థనతో వేడుకోవడం మనిషికి విధిగా చేయబడింది; ఎందుకంటే అతనికి ఇది ఎంతో అవసరం.
ఈ ఋజుమార్గం అంటే: “నీవు అనుగ్రహించిన వారి మార్గం” — ప్రవక్తలు, సత్యనిష్ఠులు, అమరవీరులు, సజ్జనుల మార్గం. “కాని” అంటే, “నీ ఆగ్రహానికి గురైన వారి” మార్గం కాదు; వారు సత్యాన్ని తెలుసుకొని దానిని విడిచిపెట్టినవారు, యూదులూ వారి వంటి వారూ. అలాగే “మార్గభ్రష్టుల” మార్గమూ కాదు; వారు అజ్ఞానం, మార్గభ్రష్టత్వం వల్ల సత్యాన్ని విడిచిపెట్టినవారు, క్రైస్తవులూ వారి వంటి వారూ.
ఈ సూరా సంక్షిప్తమైనదైనా, ఖుర్ఆన్లోని మరే ఇతర సూరాలోనూ ఇంతగా సమాహరించని విషయాలను ఇందులో కలిగి ఉంది. ఇందులో ఏకదైవారాధనకు సంబంధించిన మూడు రకాలు ఉన్నాయి: “సర్వలోకాల ప్రభువు” అనే వాక్యం ద్వారా ప్రభువు ఏకత్వం (తౌహీదుర్ రుబూబియ్యా) అర్థమవుతుంది. అల్లాహ్ను మాత్రమే ఆరాధించడం అనే దైవత్వ ఏకత్వం (తౌహీదుల్ ఉలూహియ్యా), “అల్లాహ్” అనే పదం నుంచీ, “మేము నిన్నే ఆరాధిస్తున్నాము” అనే వాక్యం నుంచీ అర్థమవుతుంది. అల్లాహ్కు ఆయనకు తగిన పరిపూర్ణ గుణాలను స్థిరపరచే నామాలు, గుణాల ఏకత్వం (తౌహీదుల్ అస్మా వస్-సిఫాత్) “సర్వ స్తోత్రాలూ అల్లాహ్కే” అనే పదం ద్వారా సూచించబడింది; దీని వివరణ ముందుగా వచ్చింది.
“మాకు ఋజుమార్గం వైపు మార్గదర్శకత్వం చేయి” అనే వాక్యంలో ప్రవక్తత్వాన్ని నిరూపించడం కూడా ఉంది; ఎందుకంటే దైవసందేశం లేకుండా అది సాధ్యం కాదు. “ప్రతిఫల దినానికి అధిపతి” అనే వాక్యంలో కార్యాలకు ప్రతిఫలం లభిస్తుందని నిరూపించబడింది. “దీన్” అంటే న్యాయంగా ప్రతిఫలం ఇవ్వడం; కనుక ప్రతిఫలం న్యాయబద్ధంగా ఉంటుందని కూడా ఇది సూచిస్తుంది. ఇందులో విధివ్రాత (ఖదర్) నిరూపణ ఉంది; దాసుడు నిజంగా తన చర్యలను చేసే వాడని ఇది తెలియజేస్తుంది.
ఇది విధివ్రాతను తిరస్కరించేవారికీ, మనిషికి స్వేచ్ఛ లేదని చెప్పేవారికీ విరుద్ధం. “మాకు ఋజుమార్గం వైపు మార్గదర్శకత్వం చేయి” అనే వాక్యంలో సత్యాన్ని తెలుసుకొని దాని ప్రకారం ఆచరించడం ఉన్నందున, అన్ని బిద్అత్వాదుల వాదనలకు సమాధానం కూడా ఇందులో ఉంది; ఎందుకంటే ప్రతి బిద్అత్వాది దీనికి విరుద్ధంగా ఉంటాడు. “మేము నిన్నే ఆరాధిస్తున్నాము; నీ సహాయాన్నే కోరుతున్నాము” అనే వాక్యంలో ఆరాధనలోనూ సహాయం కోరడంలోనూ ధర్మాన్ని అల్లాహ్కే ప్రత్యేకించడం ఉంది. సర్వ స్తోత్రాలూ సర్వలోకాల ప్రభువైన అల్లాహ్కే. మార్గభ్రష్టత్వం అంటే దారి తప్పిపోవడం.
ఇమామ్ ఇబ్న్ కసీర్ తఫ్సీర్
“మాకు ఋజుమార్గం వైపు మార్గదర్శకత్వం చేయి.” ఎక్కువమంది ఖుర్ఆన్ పఠకులు దీనిని ‘సాద్’ (ص) అక్షరంతో చదివారు. ‘సీన్’ (س)తో, ‘జాయ్’ (ز)తో చదివిన పఠనాలూ ఉన్నాయి. అల్-ఫర్రా అన్నారు: ఇది బనూ ఉధ్రా, బల్కయిన్, బనూ కల్బ్ తెగల భాషా ప్రయోగం.
అల్లాహ్కు స్తోత్రాలు సమర్పించిన తరువాత ఆయనను వేడుకోవడం సహజం. అల్లాహ్ ఇలా అన్నాడు: “దానిలో సగం నాకూ, సగం నా దాసునికీ; నా దాసుడు అడిగింది అతనికి లభిస్తుంది.” వేడుకునే వ్యక్తి తన అవసరాన్ని అడిగే ముందు తాను వేడుకునే ప్రభువును స్తుతించడం ప్రార్థనలో అత్యుత్తమమైన పద్ధతి; అది తన అవసరం నెరవేరేందుకు, సమాధానం లభించేందుకు మరింత అనుకూలం. అందుకే అల్లాహ్ ఈ సంపూర్ణమైన పద్ధతిని బోధించాడు.
కొన్నిసార్లు అడిగేవాడు తన స్థితినీ అవసరాన్నీ తెలియజేస్తూ వేడుకుంటాడు; ఉదాహరణకు మూసా (అలైహిస్సలాం) ఇలా అన్నారు: “నా ప్రభూ! నీవు నాకు ఏ మేలును పంపినా, దానికి నేను తప్పక అవసరపడేవాడిని” (అల్-ఖసస్ 28:24). కొన్నిసార్లు వేడుకునే ముందు ప్రభువును వర్ణిస్తాడు; ధున్నూన్ [యూనుస్ (అలైహిస్సలాం)] ఇలా అన్నట్లు: “నీవు తప్ప ఆరాధ్యుడు ఎవరూ లేరు. నీవు పవిత్రుడవు.
నిశ్చయంగా, నేను దుర్మార్గులలో చేరిపోయాను” (అల్-అంబియా 21:87). కొన్నిసార్లు ప్రభువును కేవలం స్తుతించడమే ఉంటుంది. కవి ఇలా అన్నాడు: “నా అవసరాన్ని చెప్పనా? లేక నీ ఔదార్యం చాలు, నీకు సిగ్గు అనే గుణం సహజం. ఒకరోజు నిన్ను ఎవరైనా స్తుతిస్తే, ఆ స్తుతియే వారి విన్నపానికి సరిపోతుంది.”
ఇక్కడ “మార్గదర్శకత్వం” అంటే దారిచూపడం, భాగ్యాన్ని ప్రసాదించడం. ఈ వాక్యంలో ఉన్నట్లుగా, “మార్గదర్శకత్వం చేయి” అని దాని తరువాత కర్మను నేరుగా ఉపయోగించవచ్చు; అప్పుడు దాని అర్థం “మాకు ప్రేరణనివ్వు”, “మాకు భాగ్యం ప్రసాదించు”, “మాకు అనుగ్రహించు” లేదా “మాకు ఇవ్వు” అని అవుతుంది. “మేము అతనికి రెండు మార్గాలను చూపాము” (అల్-బలద్ 90:10) అని కూడా ఉంది; అంటే మేలూ చెడూ అతనికి స్పష్టంచేశాము. “వారిని నరకమార్గం వైపు నడిపించండి” అనే వాక్యంలో ఉన్నట్లుగా ‘వైపు’ అనే అర్థమిచ్చే అవ్యయంతోనూ ఇది వస్తుంది.
అది దారిచూపడం, మార్గాన్ని తెలియజేయడం అనే అర్థంలో ఉంటుంది. “నిశ్చయంగా, నీవు ఋజుమార్గం వైపు మార్గదర్శకత్వం చేస్తావు” (అష్-షూరా 42:52) అన్నదీ ఇదే. అలాగే ‘కొరకు’ అనే అర్థమిచ్చే అవ్యయంతోనూ వాడబడుతుంది. స్వర్గవాసులు ఇలా అంటారు: “మమ్మల్ని దీనివైపు మార్గదర్శకత్వం చేసిన అల్లాహ్కే సర్వస్తోత్రాలు” (అల్-అఅ్రాఫ్ 7:43); అంటే, దీనిని అనుసరించే భాగ్యాన్ని మాకు ఇచ్చి, దీనికి అర్హులుగా చేశాడు.
“ఋజుమార్గం” గురించి ఇమామ్ అబూ జఅ్ఫర్ ఇబ్ను జరీర్ ఇలా అన్నారు: వ్యాఖ్యాతలందరూ ఏకగ్రీవంగా, ఋజుమార్గం అంటే వంకరలేని స్పష్టమైన మార్గమని అంగీకరించారు. అరబ్బుల భాషలోనూ దాని అర్థం ఇదే. జరీర్ ఇబ్ను అతియ్య అల్-ఖతఫీ ఇలా అన్నాడు: “అమీరుల్ ముఅ్మినీన్ ఋజుమార్గంలో ఉన్నాడు; దారులు వంకరైనప్పటికీ ఆయన మార్గం సూటిగా ఉంది.” ఈ విషయంలో ఉదాహరణలు లెక్కకు మిక్కిలిగా ఉన్నాయని ఇబ్ను జరీర్ పేర్కొన్నారు.
తరువాత అరబ్బులు ‘సిరాత్’ అనే పదాన్ని, సూటితనం లేదా వంకరతనం కలిగిన ప్రతి మాట, పనికీ రూపకంగా ఉపయోగించారు; సూటిదాన్ని సూటిగా, వంకరదాన్ని వంకరగా వర్ణించారు.
సలఫులూ, తరువాతి కాలపు వ్యాఖ్యాతలూ ‘సిరాత్’ను వివరిస్తూ వేర్వేరు పదాలు వాడినప్పటికీ, వాటి సారాంశం ఒక్కటే: అల్లాహ్నూ ఆయన ప్రవక్తనూ అనుసరించడం. అది అల్లాహ్ గ్రంథమే అని కూడా చెప్పబడింది. ఇబ్ను అబీ హాతిమ్ ఇలా పేర్కొన్నారు: అల్-హసన్ ఇబ్ను అరఫా మాకు ఇలా చెప్పారు: యహ్యా ఇబ్ను యమాన్, హమ్జా అజ్-జయ్యాత్ ద్వారా, సఅద్ — ఇతనే అబూ అల్-ముఖ్తార్ అత్తాఈ — ద్వారా, హారిస్ అల్-అఅ్వర్ మేనల్లుడి ద్వారా, హారిస్ అల్-అఅ్వర్ ద్వారా, అలీ ఇబ్ను అబీ తాలిబ్ (అల్లాహ్ ఆయన పట్ల సంతోషించుగాక) ఇలా చెప్పారు: ప్రవక్త (సల్లల్లాహు అలైహి వసల్లం) అన్నారు: “ఋజుమార్గం అల్లాహ్ గ్రంథమే.”
హమ్జా ఇబ్ను హబీబ్ అజ్-జయ్యాత్ హదీస్ ద్వారా ఇబ్ను జరీర్ కూడా దీనిని ఉల్లేఖించారు. అహ్మద్, తిర్మిధీ కూడా హారిస్ అల్-అఅ్వర్ ద్వారా అలీ నుంచి ప్రవక్తకు ఆపాదించి ఇలా ఉల్లేఖించారు: “అది అల్లాహ్ యొక్క బలమైన తాడు, వివేకవంతమైన సందేశం, ఋజుమార్గం.” ఇది అలీ నుంచి ప్రవక్తకు ఆపాదించకుండా కూడా ఉల్లేఖించబడింది; ఆ రూపమే బలమైనదిగా కనిపిస్తుంది. అల్లాహ్కు బాగా తెలుసు.
సౌరీ, మన్సూర్ ద్వారా, అబూ వాయిల్ ద్వారా, అబ్దుల్లా ఇలా చెప్పారని ఉల్లేఖించారు: “ఋజుమార్గం అల్లాహ్ గ్రంథం.” అది ఇస్లాం అని కూడా చెప్పబడింది. దహ్హాక్, ఇబ్ను అబ్బాస్ ద్వారా ఇలా ఉల్లేఖించారు: జిబ్రీల్ (అలైహిమస్సలాం) ముహమ్మద్ (సల్లల్లాహు అలైహి వసల్లం)తో ఇలా అన్నారు: “ఓ ముహమ్మద్! ‘మాకు ఋజుమార్గం వైపు మార్గదర్శకత్వం చేయి’ అని చెప్పండి.”
దాని అర్థం: “వంకరలేని అల్లాహ్ ధర్మమైన మార్గం వైపు మాకు దారిచూపు.” మైమూన్ ఇబ్ను మిహ్రాన్, ఇబ్ను అబ్బాస్ ద్వారా “మాకు ఋజుమార్గం వైపు మార్గదర్శకత్వం చేయి” అంటే “అది ఇస్లాం” అని ఉల్లేఖించారు. ఇస్మాయీల్ ఇబ్ను అబ్దుర్రహ్మాన్ అస్సుద్దీ అల్-కబీర్, అబూ మాలిక్, అబూ సాలిహ్ ద్వారా ఇబ్ను అబ్బాస్ నుంచి; ముర్రా అల్-హమ్దానీ ద్వారా ఇబ్ను మస్ఊద్ నుంచి; అలాగే ప్రవక్త సహచరులలోని కొందరి నుంచి ఉల్లేఖిస్తూ, అది ఇస్లాం అని చెప్పారు. అబ్దుల్లా ఇబ్ను ముహమ్మద్ ఇబ్ను ఉఖైల్, జాబిర్ ద్వారా “అది ఇస్లాం; అది ఆకాశానికీ భూమికీ మధ్యనున్న దానికంటే విశాలమైనది” అని ఉల్లేఖించారు.
ఇబ్ను అల్-హనఫియ్యా, “అది అల్లాహ్ ధర్మం; దాసుల నుంచి ఆయన అంగీకరించేది అది తప్ప మరొకటి కాదు” అని చెప్పారు. అబ్దుర్రహ్మాన్ ఇబ్ను జైద్ ఇబ్ను అస్లమ్ కూడా “అది ఇస్లాం” అని అన్నారు.
ఇమామ్ అహ్మద్ తన ముస్నద్లో ఈ హదీసును ఉల్లేఖించారు: అల్-హసన్ ఇబ్ను సవ్వార్ అబూ అల్-అలా మాకు చెప్పారు; లైస్ — అంటే ఇబ్ను సఅద్ — మాకు చెప్పారు; ముఆవియా ఇబ్ను సాలిహ్ ద్వారా అబ్దుర్రహ్మాన్ ఇబ్ను జుబైర్ ఇబ్ను నుఫైర్, తన తండ్రి ద్వారా, నౌవాస్ ఇబ్ను సమ్ఆన్ ద్వారా, ప్రవక్త (సల్లల్లాహు అలైహి వసల్లం) ఇలా అన్నారని ఉల్లేఖించారు: “అల్లాహ్ ఒక ఉపమానాన్ని వివరించాడు: ఒక ఋజుమార్గం ఉంది; దాని ఇరువైపులా రెండు గోడలు ఉన్నాయి. ఆ గోడల్లో తెరిచి ఉన్న తలుపులున్నాయి; ఆ తలుపులపై తెరలు వేలాడుతున్నాయి. మార్గం ప్రారంభంలో ఒక పిలిచేవాడు, ‘ఓ ప్రజలారా! అందరూ ఈ మార్గంలో ప్రవేశించండి; వంకరగా నడవకండి’ అని పిలుస్తాడు.
మార్గం పైనుంచి మరో పిలిచేవాడు పిలుస్తాడు. ఎవరైనా ఆ తలుపుల్లో ఒకదాన్ని తెరవాలని అనుకున్నప్పుడు, ‘అయ్యో, దాన్ని తెరవకు! తెరిస్తే అందులోకి ప్రవేశిస్తావు’ అని చెబుతాడు.” తరువాత ఆయన వివరించారు: “ఆ మార్గం ఇస్లాం; ఆ రెండు గోడలు అల్లాహ్ విధించిన హద్దులు; తెరిచి ఉన్న తలుపులు అల్లాహ్ నిషేధించినవి.
మార్గం ప్రారంభంలోని పిలిచేవాడు అల్లాహ్ గ్రంథం; మార్గం పైనుంచి పిలిచేవాడు ప్రతి ముస్లిం హృదయంలోని అల్లాహ్ ఉపదేశకుడు.” ఇబ్ను అబీ హాతిమ్, ఇబ్ను జరీర్ కూడా లైస్ ఇబ్ను సఅద్ మార్గం ద్వారా ఈ హదీసును ఉల్లేఖించారు. తిర్మిధీ, నసాయీ ఇద్దరూ అలీ ఇబ్ను హిజ్ర్ ద్వారా, బఖియ్యా ద్వారా, బుజైర్ ఇబ్ను సఅద్ ద్వారా, ఖాలిద్ ఇబ్ను మఅదాన్ ద్వారా, జుబైర్ ఇబ్ను నుఫైర్ ద్వారా, నౌవాస్ ఇబ్ను సమ్ఆన్ ద్వారా దీనిని ఉల్లేఖించారు. దీని సనదు ప్రామాణికమైనది. అల్లాహ్కు బాగా తెలుసు.
ముజాహిద్ “మాకు ఋజుమార్గం వైపు మార్గదర్శకత్వం చేయి” అంటే “సత్యం” అని అన్నారు. ఇది మరింత విస్తృతమైన వివరణ; ముందుగా చెప్పిన వాటితో దీనికి విరోధం లేదు. అబూ అల్-ఆలియా ఇలా అన్నారు: “అది ప్రవక్త (సల్లల్లాహు అలైహి వసల్లం), ఆయన తరువాత వచ్చిన ఆయన ఇద్దరు సహచరులు.” ఆసిమ్ అల్-అహ్వల్ ఈ మాటను అల్-హసన్కు చెప్పగా, “అబూ అల్-ఆలియా సరిగ్గా చెప్పారు; ఆయన మంచి సలహా ఇచ్చారు” అని అల్-హసన్ అన్నారు.
ఈ అభిప్రాయాలన్నీ సరైనవే; ఒకదానితో మరొకటి అనుసంధానమై ఉన్నాయి. ప్రవక్తను అనుసరించి, ఆయన తరువాత వచ్చిన అబూ బక్ర్, ఉమర్లను ఆదర్శంగా తీసుకున్నవాడు సత్యాన్ని అనుసరించినవాడే. సత్యాన్ని అనుసరించినవాడు ఇస్లాంను అనుసరించినవాడే; ఇస్లాంను అనుసరించినవాడు అల్లాహ్ గ్రంథమైన ఖుర్ఆన్నూ, ఆయన బలమైన తాడునూ, ఆయన ఋజుమార్గాన్నీ అనుసరించినవాడే. ఇవన్నీ ఒకదానిని మరొకటి ధృవీకరించే సరైన వివరణలు. సర్వస్తోత్రాలూ అల్లాహ్కే.
తబరానీ ఇలా ఉల్లేఖించారు: ముహమ్మద్ ఇబ్ను అల్-ఫద్ల్ అస్సక్తీ మాకు చెప్పారు; ఇబ్రాహీం ఇబ్ను మహ్దీ అల్-మిసీసీ మాకు చెప్పారు; యహ్యా ఇబ్ను జకరియ్యా ఇబ్ను అబీ జాయిదా, అఅ్మష్ ద్వారా, అబూ వాయిల్ ద్వారా, అబ్దుల్లా ఇలా చెప్పారని ఉల్లేఖించారు: “ప్రవక్త (సల్లల్లాహు అలైహి వసల్లం) మమ్మల్ని విడిచివెళ్లినప్పుడు మేము అనుసరిస్తూ ఉన్న మార్గమే ఋజుమార్గం.”
అందుకే ఇమామ్ అబూ జఅ్ఫర్ ఇబ్ను జరీర్ ఇలా అన్నారు: నా అభిప్రాయంలో ఈ వాక్యానికి అత్యంత సరైన వివరణ — “మాకు ఋజుమార్గం వైపు మార్గదర్శకత్వం చేయి” — అల్లాహ్ తన దాసులలో అనుగ్రహించినవారికి నచ్చజెప్పి, అనుసరించే భాగ్యం కల్పించిన మాటలూ పనులూ ఏవైతే ఉన్నాయో, వాటిపై స్థిరంగా ఉండే భాగ్యాన్ని మాకు ప్రసాదించు అని అర్థం. అదే ఋజుమార్గం.
అల్లాహ్ అనుగ్రహించిన ప్రవక్తలు, సత్యనిష్ఠులు, అమరవీరులు, సజ్జనులు ఏ మార్గంలో నడవడానికి భాగ్యం పొందారో, ఆ మార్గంలో నడిచే భాగ్యం పొందినవాడు ఇస్లాంను అనుసరించినవాడే; ప్రవక్తలను సత్యంగా అంగీకరించినవాడే; గ్రంథాన్ని గట్టిగా పట్టుకున్నవాడే; అల్లాహ్ ఆజ్ఞాపించినది ఆచరించి, ఆయన నిషేధించినదానికి దూరంగా ఉండేవాడే; ప్రవక్త (సల్లల్లాహు అలైహి వసల్లం) చూపిన మార్గాన్నీ నలుగురు ఖలీఫాల మార్గాన్నీ, ప్రతి సజ్జనుడి మార్గాన్నీ అనుసరించినవాడే. ఇవన్నీ ఋజుమార్గంలో భాగాలే.
“విశ్వాసి ఇప్పటికే ఈ మార్గంలో ఉన్నప్పటికీ, ప్రతి నమాజులోనూ, ఇతర సమయాల్లోనూ ఎందుకు మార్గదర్శకత్వం కోరుతాడు? ఇది ఇప్పటికే ఉన్నదాన్ని మళ్లీ పొందాలని అడగడమా?” అని అడిగితే, సమాధానం: కాదు. రాత్రింబగళ్లు అల్లాహ్ను మార్గదర్శకత్వం కోసం వేడుకోవాల్సిన అవసరం లేకపోతే, అల్లాహ్ అతనికి అలా వేడుకోమని సూచించేవాడు కాదు.
దాసుడు ప్రతి క్షణంలోనూ, ప్రతి స్థితిలోనూ అల్లాహ్పై ఆధారపడతాడు: మార్గదర్శకత్వంపై నిలకడగా ఉండటానికి, అందులో పాతుకుపోవడానికి, దాన్ని స్పష్టంగా గ్రహించడానికి, మరింతగా పొందడానికి, దానిపై కొనసాగడానికి అతనికి అల్లాహ్ అవసరం. అల్లాహ్ కోరినదే తప్ప దాసుడు తనకు తాను మేలు గానీ కీడు గానీ చేసుకోలేడు. అందుకే ప్రతి వేళా తనకు సహాయం, స్థిరత్వం, సాఫల్యం ప్రసాదించమని అల్లాహ్ను అడగాలని ఆయన దాసునికి మార్గం చూపాడు. అల్లాహ్ను వేడుకోవడానికి భాగ్యం పొందినవాడే నిజమైన సౌభాగ్యవంతుడు.
అల్లాహ్ తనను వేడుకునే ప్రార్థకుడికి, ముఖ్యంగా இரவு பகல் நேரాల్లో தன்னிடம் தேவைப்பட்டு, தாழ்மையுடன் முறையிடுபவருக்கு, பதிலளிப்பதாக உறுதியளித்துள்ளார்.
“విశ్వసించినవారలారా! అల్లాహ్ను, ఆయన ప్రవక్తను, ఆయన తన ప్రవక్తపై అవతరింపజేసిన గ్రంథాన్నీ, అంతకుముందు అవతరింపజేసిన గ్రంథాన్నీ విశ్వసించండి...” అనే వాక్యంలో కూడా అల్లాహ్ విశ్వాసులను విశ్వసించమని ఆజ్ఞాపించాడు. ఇది ఇప్పటికే ఉన్నదాన్ని మళ్లీ పొందాలని కోరడమేమీ కాదు.
దీని ఉద్దేశం విశ్వాసంలో స్థిరత్వం, కొనసాగింపు, దానికి తోడ్పడే ఆచరణలను నిరంతరం కొనసాగించడం. అల్లాహ్కు బాగా తెలుసు.
అల్లాహ్ విశ్వాసులైన తన దాసులకు ఇలా ప్రార్థించమని ఆజ్ఞాపించాడు: “మా ప్రభూ! మాకు మార్గదర్శకత్వం చేసిన తరువాత మా హృదయాలను వంకరపరచకు; నీ దగ్గర నుంచి మాకు కారుణ్యం ప్రసాదించు. నిశ్చయంగా, నీవే అపారంగా ప్రసాదించేవాడవు.” అబూ బక్ర్ (అల్లాహ్ ఆయన పట్ల సంతోషించుగాక) మగ్రిబ్ నమాజులో మూడవ రకాతులో, ఫాతిహా తరువాత, ఈ ఆయతును రహస్యంగా పఠించేవారు.
కాబట్టి “మాకు ఋజుమార్గం వైపు మార్గదర్శకత్వం చేయి” అనే వాక్యానికి అర్థం: “మమ్మల్ని దానిపై కొనసాగించు; దాని నుంచి మరొక మార్గం వైపు మళ్లించకు.”
ఈ విషయానికి సంబంధించిన హదీసు ముందుగా ప్రస్తావించబడింది: దాసుడు “మాకు ఋజుమార్గం వైపు మార్గదర్శకత్వం చేయి” అని చివరివరకు చదివినప్పుడు అల్లాహ్, “ఇది నా దాసుని కోసం; నా దాసుడు అడిగింది అతనికి లభిస్తుంది” అని అంటాడు.
“నీవు అనుగ్రహించిన వారి మార్గం” అనే వాక్యం “ఋజుమార్గం”ను వివరిస్తుంది. వ్యాకరణవేత్తల దృష్టిలో ఇది దానికి బదలుగా వచ్చిందని; లేదా వివరణార్థక పదబంధమని చెప్పవచ్చు. “నీవు అనుగ్రహించినవారు” అన్-నిసా సూరాలో ఇలా పేర్కొనబడినవారు: “ఎవరైతే అల్లాహ్నూ ప్రవక్తనూ అనుసరిస్తారో, వారు అల్లాహ్ అనుగ్రహించిన ప్రవక్తలు, సత్యనిష్ఠులు, అమరవీరులు, సజ్జనులతో ఉంటారు. వీరు ఎంత మంచి సహచరులు!
ఇది అల్లాహ్ ప్రసాదించిన అనుగ్రహం. అల్లాహ్కు అన్నీ తెలిసి ఉన్నాయి” (అన్-నిసా 4:69–70). దహ్హాక్, ఇబ్ను అబ్బాస్ ద్వారా, “వారు నీకు విధేయత చూపి, నిన్ను ఆరాధించడంలో నిలకడగా ఉండే నీ అనుగ్రహం పొందినవారు: నీ దూతలు, ప్రవక్తలు, సత్యనిష్ఠులు, అమరవీరులు, సజ్జనులు” అని చెప్పారు. ఇది “ఎవరైతే అల్లాహ్నూ ప్రవక్తనూ అనుసరిస్తారో, వారు అల్లాహ్ అనుగ్రహించినవారితో ఉంటారు...”
అనే ఆయతుతో సమానమైన భావం. అబూ జఅ్ఫర్, అర్-రబీ ఇబ్ను అనస్ ద్వారా, “వారు ప్రవక్తలు” అని చెప్పారు. ఇబ్ను జురైజ్, ఇబ్ను అబ్బాస్ ద్వారా, “వారు విశ్వాసులు” అని ఉల్లేఖించారు. ముజాహిద్ కూడా అలాగే అన్నారు. వకీఅ్, “వారు ముస్లింలు” అని అన్నారు.
అబ్దుర్రహ్మాన్ ఇబ్ను జైద్ ఇబ్ను అస్లమ్, “వారు ప్రవక్త (సల్లల్లాహు అలైహి వసల్లం), ఆయనతో ఉన్నవారు” అని చెప్పారు. ఇబ్ను అబ్బాస్ నుంచి ముందుగా పేర్కొన్న వివరణ మరింత విస్తృతమైనది, సమగ్రమైనది. అల్లాహ్కు బాగా తెలుసు.
“నీ ఆగ్రహానికి గురైన వారి మార్గం కాదు; మార్గభ్రష్టుల మార్గమూ కాదు” అంటే: మాకు ఋజుమార్గంలో, నీవు అనుగ్రహించిన వారి మార్గంలో నడిపించు. వారు మార్గదర్శకత్వం, సూటితనం, అల్లాహ్కూ ఆయన ప్రవక్తలకూ విధేయత, ఆజ్ఞలను ఆచరించడం, నిషేధాలకూ హెచ్చరికలకూ దూరంగా ఉండడం అనే లక్షణాలు కలవారు. ఆ తరువాత “నీ ఆగ్రహానికి గురైనవారి మార్గం కాదు” అని ఉంది. వారి సంకల్పాలు చెడిపోయాయి: వారు సత్యాన్ని తెలుసుకున్నా దాని నుంచి పక్కకు మళ్లారు.
“మార్గభ్రష్టుల మార్గమూ కాదు” అంటే, జ్ఞానం లేని వారు; మార్గభ్రష్టత్వంలో అల్లాడుతూ సత్యాన్ని కనుగొనలేకపోయినవారు. ఇక్కడ “لا”ను చేర్చి, చెడిపోయిన మార్గాలు రెండని స్పష్టం చేశారు: యూదుల మార్గం, క్రైస్తవుల మార్గం.
కొంతమంది వ్యాకరణవేత్తలు ఇక్కడ “غير”ను మినహాయింపు పదంగా భావించారు. అలా తీసుకుంటే, అనుగ్రహం పొందినవారిలో వారు లేరు కనుక మినహాయింపు అసంపూర్ణంగా ఉంటుంది. అయితే మేము చెప్పిన వివరణే మరింత సముచితం. కవి ఇలా అన్నాడు: “నీవు బనూ అఖీష్ ఒంటెలలోని ఒంటెలా ఉన్నావు; నీ కాళ్ల దగ్గర తోలు చప్పుడు చేస్తోంది.”
అంటే, “నీవు బనూ అఖీష్ ఒంటెలలోని ఒక ఒంటెవు”; వర్ణించబడిన పేరును వదిలి, దాని విశేషణంతోనే సరిపెట్టాడు. అలాగే “ఆగ్రహానికి గురైనవారి” అంటే “ఆగ్రహానికి గురైనవారి మార్గం”; వాక్య సందర్భం సూచిస్తున్నందున “మార్గం” అనే పదాన్ని వదిలి, దానికి సంబంధించిన పదాన్ని మాత్రమే ఉపయోగించారు. తరువాతి ఆయతులో “వారి మార్గం కాదు” అని రావడం, ముందున్న “ఋజుమార్గం, నీవు అనుగ్రహించిన వారి మార్గం” అనే సందర్భం దీనిని స్పష్టం చేస్తుంది.
“మార్గభ్రష్టులూ కాదు” అనే చోటున్న “لا” అదనపు పదమని, దాని ఉద్దేశిత వాక్యం “ఆగ్రహానికి గురైనవారి, మార్గభ్రష్టుల మార్గం కాదు” అని కొందరు భావించారు. దీనికి අൽ-അജ്ജാജിന്റെ കവിതയിൽ നിന്നൊരു വരി തെളിവായി അവർ ഉദ്ധരിച്ചു. అయితే ശരിയായത് ഞങ്ങൾ മുമ്പ് പറഞ്ഞതുതന്നെയാണ്. അബൂ ഉബൈദ് അൽ-ഖാസിം ഇബ്നു സല്ലാം “ഫദാഇലുൽ ഖുർആൻ” എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിൽ അബൂ മുആവിയയിലൂടെ, അഅ്മഷ് വഴി, ഇബ്രാഹീം വഴി, അൽ-അസ്വദ് വഴി, ഉമർ ഇബ്നുൽ ഖത്താബ് (അല്ലാഹ് അദ്ദേഹത്തിൽ പ്രസന്നനാകട്ടെ) ഇങ്ങനെ വായിച്ചെന്ന് ഉദ്ധരിക്കുന്നു: “ആഗ്രഹിക്കപ്പെട്ടവരുടേതല്ലാത്ത, മാർഗഭ്രഷ്ടരുടേതുമല്ലാത്ത...”
(അവിടെ “غير” ആവർത്തിച്ചു വായിച്ചു.) ഈ സനദ് പ്രാമാണികമാണ്. ഇത് അദ്ദേഹം വിശദീകരണാർത്ഥം വായിച്ചതായി മനസ്സിലാക്കണം. ഇതിലൂടെ “لا” നിഷേധത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്താനും, രണ്ടുവഴികൾ തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം വ്യക്തമാക്കാനുമാണ് ഉപയോഗിച്ചതെന്ന് തെളിയുന്നു; അവയിൽ ഓരോന്നും ഒഴിവാക്കേണ്ടതാണ്.
വിശ്വാസികളുടെ മാർഗം സത്യം അറിയുകയും അതനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണ്. യഹൂദർ പ്രവർത്തനം കൈവിട്ടു; ക്രൈസ്തവർ അറിവ് കൈവിട്ടു. അതുകൊണ്ടാണ് യഹൂദർക്കു ദൈവകോപവും ക്രൈസ്തവർക്കു വഴിതെറ്റലും വിശേഷമായി പറയപ്പെട്ടത്. അറിഞ്ഞിട്ടും ഉപേക്ഷിക്കുന്നവൻ ദൈവകോപത്തിന് അർഹനാകുന്നു; അറിയാത്തവൻ അങ്ങനെ അല്ല.
ക്രൈസ്തവർ ഒരു ലക്ഷ്യം ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നെങ്കിലും, അതിലേക്കുള്ള വഴി അവർക്കു കണ്ടെത്താനായില്ല; കാരണം സത്യപ്രവാചകനെ പിന്തുടരുക എന്ന ശരിയായ മാർഗത്തിലൂടെയല്ല അവർ വന്നത്. അതിനാൽ അവർ വഴിതെറ്റി. യഹൂദരും ക്രൈസ്തവരും വഴിതെറ്റിയവരും ദൈവകോപത്തിന് ഇരയായവരുമാണ്; എന്നാൽ യഹൂദരിൽ കോപം എന്ന സ്വഭാവവും ക്രൈസ്തവരിൽ വഴിതെറ്റൽ എന്ന സ്വഭാവവുമാണ് കൂടുതൽ സവിശേഷമായി കാണുന്നത്. ഹദീസുകളും റിപ്പോർട്ടുകളും ഇതുതന്നെയാണ് വ്യക്തമാക്കുന്നത്.
ഇമാം അഹ്മദ് ഉദ്ധരിക്കുന്നു: മുഹമ്മദ് ഇബ്നു ജഅ്ഫർ ഞങ്ങളോട് പറഞ്ഞു; ശുഅ്ബ പറഞ്ഞു: “സിമാക് ഇബ്നു ഹർബിൽ നിന്ന് ഞാൻ കേട്ടു. അദ്ദേഹം ഇബാദ് ഇബ്നു ഹുബൈശ് അദിയ്യ് ഇബ്നു ഹാതിമിൽ നിന്ന് പറയുന്നത് ഞാൻ കേട്ടു.” അദിയ്യ് പറഞ്ഞു: “അല്ലാഹുവിന്റെ ദൂതന്റെ കുതിരപ്പട വന്നു; അവർ എന്റെ അമ്മായിയെയും മറ്റുചിലരെയും പിടികൂടി. അവരെ പ്രവാചകന്റെ അടുത്ത് കൊണ്ടുവന്നപ്പോൾ അവർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുന്നിൽ നിരത്തി.
അപ്പോൾ അവൾ പറഞ്ഞു: ‘അല്ലാഹുവിന്റെ ദൂതരേ, യാത്രക്കാരൻ അകന്നുപോയി; മക്കളുമായുള്ള ബന്ധം നഷ്ടപ്പെട്ടു. ഞാൻ വൃദ്ധയായ സ്ത്രീയാണ്; സേവനം ചെയ്യാൻ എനിക്കാരുമില്ല. എന്നോട് ദയ കാണിക്കൂ; അല്ലാഹ് നിങ്ങളോട് ദയ കാണിക്കട്ടെ.’ അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: ‘നിന്റെ സന്ദർശകൻ ആരാണ്?’
അവൾ പറഞ്ഞു: ‘അദിയ്യ് ഇബ്നു ഹാതിം.’ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ‘അല്ലാഹുവിൽ നിന്നും അവന്റെ ദൂതനിൽ നിന്നും ഓടിപ്പോയ ആൾ!’ പിന്നെയും അവൾ ദയ ചോദിച്ചു. അവൾ മടങ്ങിയപ്പോൾ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ അരികിൽ ഒരാൾ ഉണ്ടായിരുന്നു; അത് അലിയായിരിക്കാമെന്ന് തോന്നി.
അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ‘അവനോട് യാത്രയ്ക്കുള്ള വാഹനസഹായം ചോദിക്കൂ.’ അവൾ ചോദിച്ചപ്പോൾ അദ്ദേഹം അതിന് ഉത്തരവിട്ടു. അവൾ എന്നെ സമീപിച്ച് പറഞ്ഞു: ‘നിന്റെ പിതാവ് ഒരിക്കലും ചെയ്യാത്ത കാര്യമാണ് അദ്ദേഹം ചെയ്തത്! ഒരാൾ അദ്ദേഹത്തെ സമീപിച്ചാൽ അദ്ദേഹം സഹായിച്ചിരുന്നു; മറ്റൊരാൾ വന്നാലും സഹായിച്ചിരുന്നു.’
ഞാൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അടുത്തേക്ക് ചെന്നപ്പോൾ ഒരു സ്ത്രീയും കുട്ടികളോ ഒരു കുട്ടിയോ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അരികിലുണ്ടായിരുന്നു. അവർ പ്രവാചകനോട് എത്ര അടുത്തിരുന്നുവെന്ന് അദ്ദേഹം വിവരിച്ചു. അപ്പോൾ അദ്ദേഹം കിസ്റയുടെയോ കൈസറിന്റെയോ രാജാവല്ലെന്ന് എനിക്ക് മനസ്സിലായി. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ‘അദിയ്യ്, “അല്ലാഹുവല്ലാതെ ആരാധ്യനില്ല” എന്നു പറയുന്നതിൽ നിന്ന് നിന്നെ തടയുന്നതെന്താണ്?
അല്ലാഹുവല്ലാതെ മറ്റൊരു ആരാധ്യനുണ്ടോ?’ ഞാൻ പറഞ്ഞു: ‘അല്ലാഹു ഏറ്റവും മഹാനാണ് എന്നു പറയുന്നതിൽ നിന്ന് എന്നെ തടയുന്നതെന്താണ്? അല്ലാഹുവിനേക്കാൾ മഹത്തായ എന്തെങ്കിലും ഉണ്ടോ?’ അപ്പോൾ ഞാൻ ഇസ്ലാം സ്വീകരിച്ചു. എന്റെ മുഖത്ത് സന്തോഷം തെളിയുന്നത് അദ്ദേഹം കണ്ടു.
പിന്നെ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ‘ദൈവകോപത്തിന് ഇരയായവർ യഹൂദരാണ്; വഴിതെറ്റിയവർ ക്രൈസ്തവരാണ്.’” അദ്ദേഹം ഹദീസ് മുഴുവനും ഉദ്ധരിച്ചു. തിര്മിദിയും സിമാക് ഇബ്നു ഹർബ് വഴിയായി ഇത് ഉദ്ധരിച്ചു; “ഹസൻ, ഗരീബ് ഹദീസ്; ഈ വഴിയിലൂടെയല്ലാതെ നമുക്കിത് അറിയില്ല” എന്ന് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു.
ഞാൻ പറയുന്നു: ഹമ്മാദ് ഇബ്നു സലമ സിമാക് വഴി, മുരയ്യ് ഇബ്നു ഖത്വ്രി വഴി, അദിയ്യ് ഇബ്നു ഹാതിം വഴി ഇതേ ഹദീസ് ഉദ്ധരിച്ചിട്ടുണ്ട്. അദിയ്യ് പറഞ്ഞു: “അല്ലാഹുവിന്റെ വചനം ‘ദൈവകോപത്തിന് ഇരയായവരുടേതല്ലാത്ത’ എന്നതിനെക്കുറിച്ച് ഞാൻ അല്ലാഹുവിന്റെ ദൂതനോട് ചോദിച്ചു. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ‘അവർ യഹൂദരാണ്.’ ‘മാർഗഭ്രഷ്ടരായവരല്ലാത്ത’ എന്നതിനെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചപ്പോൾ, ‘അവർ ക്രൈസ്തവരാണ്; അവരാണ് വഴിതെറ്റിയവർ’ എന്നു പറഞ്ഞു.”
സുഫ്യാൻ ഇബ്നു ഉയൈനയും ഇസ്മാഈൽ ഇബ്നു അබീ ഖാലിദ് വഴി, അശ്-ശഅ്ബി വഴി, അദിയ്യ് ഇബ്നു ഹാതിം വഴി ഇതേ ഹദീസ് ഉദ്ധരിച്ചു. ഈ ഹദീസ് പല വഴികളിലൂടെയും പല വാക്കുകളോടെയും റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്; അവയെല്ലാം ഇവിടെ പറയുന്നത് ദീർഘമാകും.
അബ്ദുർറസാഖ് ഉദ്ധരിക്കുന്നു: മഅ്മർ, ബദീൽ അൽ-ഉഖൈലി വഴി, അബ്ദുല്ലാഹ് ഇബ്നു ശഖീഖ് മുഖേന, നബി (സല്ലല്ലാഹു അലൈഹി വസല്ലം) വാദിൽ ഖുറായിൽ കുതിരപ്പുറത്തിരിക്കെ, ബനൂ ഖൈൻ ഗോത്രത്തിൽപ്പെട്ട ഒരാൾ അദ്ദേഹത്തോട് ചോദിച്ചതായി അറിയിച്ചു: “അല്ലാഹുവിന്റെ ദൂതരേ, ഇവർ ആരാണ്?” അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: “ദൈവകോപത്തിന് ഇരയായവർ” — യഹൂദരെ ചൂണ്ടിക്കാട്ടി — “മാർഗഭ്രഷ്ടർ ക്രൈസ്തവരാണ്.” ജുറൈരി, ഉർവ, ഖാലിദ് അൽ-ഹദ്ദാഅ് എന്നിവർ അബ്ദുല്ലാഹ് ഇബ്നു ശഖീഖ് വഴി ഇതേ റിപ്പോർട്ട് ഉദ്ധരിച്ചു; എന്നാൽ അവർ നബിയിൽ നിന്ന് കേട്ട വ്യക്തിയെ പരാമർശിച്ചില്ല. ഉർവയുടെ റിപ്പോർട്ടിൽ അബ്ദുല്ലാഹ് ഇബ്നു ഉമറിന്റെ പേര് പറയുന്നുണ്ട്; അല്ലാഹുവിനാണ് കൂടുതൽ അറിയുക.
ഇബ്നു മർദവൈഹ് ഇബ്രാഹീം ഇബ്നു ത്വഹ്മാൻ വഴി, ബദീൽ ഇബ്നു മൈസറ വഴി, അബ്ദുല്ലാഹ് ഇബ്നു ശഖീഖ് വഴി, അബൂ ദർറ് വഴി ഉദ്ധരിക്കുന്നു: “ദൈവകോപത്തിന് ഇരയായവർ ആരാണെന്ന് ഞാൻ നബി (സല്ലല്ലാഹു അലൈഹി വസല്ലം)യോട് ചോദിച്ചു. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ‘യഹൂദരാണ്.’ ‘മാർഗഭ്രഷ്ടർ ആരാണ്?’ എന്ന് ചോദിച്ചപ്പോൾ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ‘ക്രൈസ്തവരാണ്.’”
അസ്സുദ്ദി, അബൂ മാലിക്, അബൂ സ്വാലിഹ് എന്നിവരിലൂടെ ഇബ്നു അബ്ബാസിൽ നിന്നും; മുര്ര അൽ-ഹമ്ദാനി വഴി ഇബ്നു മസ്ഊദിൽ നിന്നും; പ്രവാചകന്റെ ചില സഹചാരികളിൽ നിന്നും ഉദ്ധരിച്ച്, “ദൈവകോപത്തിന് ഇരയായവർ യഹൂദരാണ്; വഴിതെറ്റിയവർ ക്രൈസ്തവരാണ്” എന്നു പറഞ്ഞു. ദഹ്ഹാക്കും ഇബ്നു ജുറൈജും ഇബ്നു അബ്ബാസിലൂടെ ഇതേ അർത്ഥം ഉദ്ധരിച്ചു. അർ-റബീ ഇബ്നു അനസ്, അബ്ദുർറഹ്മാൻ ഇബ്നു സൈദ് ഇബ്നു അസ്ലം തുടങ്ങി പലരും ഇതുതന്നെ പറഞ്ഞു. ഇബ്നു അബീ ഹാതിം പറഞ്ഞു: “വ്യാഖ്യാതാക്കൾക്കിടയിൽ ഇതിൽ അഭിപ്രായവ്യത്യാസമുണ്ടെന്ന് എനിക്കറിയില്ല.”
യഹൂദർ ദൈവകോപത്തിന് ഇരയായവരും ക്രൈസ്തവർ വഴിതെറ്റിയവരുമാണെന്ന ഈ മഹാന്മാരുടെ വാക്കുകൾക്ക് മുമ്പ് പറഞ്ഞ ഹദീസ് തെളിവാണ്. അൽ-ബഖറ സൂറയിൽ ബനൂ ഇസ്രായീലിനോട് അല്ലാഹ് പറഞ്ഞതും ഇതിനെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നു: “അല്ലാഹ് തന്റെ ദാസന്മാരിൽ താൻ ഇച്ഛിക്കുന്നവർക്കു തന്റെ ഔദാര്യം ഇറക്കിയതിലുള്ള അസൂയകൊണ്ട്, അല്ലാഹ് അവതരിപ്പിച്ച സന്ദേശം നിഷേധിച്ചുകൊണ്ട് അവർ തങ്ങളെത്തന്നെ വിറ്റുകളഞ്ഞത് എത്ര ചീത്തയാണ്! അങ്ങനെ അവർ കോപത്തിനുമേൽ കോപം വരുത്തിക്കൂട്ടി. നിഷേധികൾക്ക് അപമാനകരമായ ശിക്ഷയുണ്ട്” (അൽ-ബഖറ 2:90).
അൽ-മാഇദയിൽ അല്ലാഹ് പറയുന്നു: “അല്ലാഹുവിന്റെ അടുക്കൽ പ്രതിഫലത്തിൽ അതിലും മോശമായവരെക്കുറിച്ച് ഞാൻ നിങ്ങളെ അറിയിക്കട്ടെയോ? അല്ലാഹ് ശപിക്കുകയും കോപിക്കുകയും ചെയ്തവരും, അവരിൽ ചിലരെ കുരങ്ങുകളും പന്നികളും ആക്കുകയും, ത്വാഗൂത്തിനെ ആരാധിക്കുകയും ചെയ്തവരുമാണവർ. അവർക്കാണ് ഏറ്റവും മോശമായ സ്ഥാനമുള്ളത്; അവർ നേരായ വഴിയിൽ നിന്ന് ഏറെ വഴിതെറ്റിയവരുമാണ്” (അൽ-മാഇദ 5:60). അല്ലാഹ് പറയുന്നു: “ഇസ്രായീല്യരിൽ നിന്ന് നിഷേധിച്ചവർ ദാവൂദിന്റെയും മർയമിന്റെ മകൻ ഈസായുടെയും നാവിലൂടെ ശപിക്കപ്പെട്ടു.
അത് അവർ ധിക്കരിക്കുകയും അതിക്രമിക്കുകയും ചെയ്തതിനാലാണ്. അവർ ചെയ്തിരുന്ന തിന്മകൾ പരസ്പരം തടയാറുണ്ടായിരുന്നില്ല. അവർ ചെയ്തിരുന്നത് എത്ര ചീത്ത!” (അൽ-മാഇദ 5:78–79).
സീറയിൽ സൈദ് ഇബ്നു അംറ് ഇബ്നു നുഫൈലിനെക്കുറിച്ച് ഇങ്ങനെ റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യുന്നു: അദ്ദേഹം ചില സഹചാരികളോടൊപ്പം സത്യധർമ്മം അന്വേഷിച്ച് ശാമിലേക്ക് പോയപ്പോൾ യഹൂദർ അദ്ദേഹത്തോട് പറഞ്ഞു: “ഞങ്ങളുടെ മതത്തിൽ ചേരാൻ, അല്ലാഹുവിന്റെ കോപത്തിൽ നിന്നുള്ള നിന്റെ പങ്ക് നീ ഏറ്റെടുക്കണം.” അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: “ഞാൻ അല്ലാഹുവിന്റെ കോപത്തിൽ നിന്ന് ഓടുകയാണ്.” ക്രൈസ്തവരും അദ്ദേഹത്തോട്, “ഞങ്ങളുടെ മതത്തിൽ ചേരാൻ, അല്ലാഹുവിന്റെ അസംതൃപ്തിയിൽ നിന്നുള്ള നിന്റെ പങ്ക് നീ ഏറ്റെടുക്കണം” എന്നു പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹം മറുപടി പറഞ്ഞു: “എനിക്കത് സഹിക്കാനാവില്ല.”
അദ്ദേഹം സ്വാഭാവികമായ ശുദ്ധിയിൽ തുടർന്നു; വിഗ്രഹാരാധനയും ബഹുദൈവവിശ്വാസികളുടെ മതവും ഒഴിവാക്കി. യഹൂദരുടെയോ ക്രൈസ്തവരുടെയോ മതത്തിൽ ചേർന്നില്ല. എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചില സഹചാരികൾ ക്രൈസ്തവരായി; അന്നത്തെ സാഹചര്യത്തിൽ യഹൂദമതത്തേക്കാൾ ക്രൈസ്തവമതം സത്യത്തോട് അടുത്തതായി അവർക്ക് തോന്നിയതിനാലായിരുന്നു അത്. അവരിൽ വരഖ ഇബ്നു നൗഫലും ഉണ്ടായിരുന്നു.
അല്ലാഹ് തന്റെ പ്രവാചകനെ നിയോഗിച്ചപ്പോൾ, വെളിപ്പാടിൽ നിന്ന് അദ്ദേഹം അറിഞ്ഞതിനെ വരഖ വിശ്വസിച്ചു. അല്ലാഹ് അദ്ദേഹത്തോട് കരുണ കാണിക്കട്ടെ.
**ഒരു വിഷയത്തിൽ:** ദാദ് (ض), ളാ (ظ) എന്നീ അക്ഷരങ്ങളുടെ ഉച്ചാരണവ്യത്യാസം കൃത്യമായി പാലിക്കാത്തത് മാപ്പാക്കാവുന്നതാണെന്നതാണ് പണ്ഡിതന്മാരുടെ ശരിയായ അഭിപ്രായം; കാരണം അവയുടെ ഉച്ചാരണസ്ഥാനങ്ങൾ അടുത്തടുത്താണ്. ദാദ് അക്ഷരം നാവിന്റെ വശത്തിന്റെ തുടക്കഭാഗത്തുനിന്നും അതിനോട് ചേർന്നുള്ള പല്ലുകളിൽനിന്നുമാണ് ഉച്ചരിക്കുന്നത്; ളാ അക്ഷരം നാവിന്റെ അഗ്രവും മുകളിലെ മുൻപല്ലുകളുടെ അറ്റങ്ങളും ചേർന്നാണ് ഉച്ചരിക്കുന്നത്. കൂടാതെ ഈ രണ്ട് അക്ഷരങ്ങളും ശബ്ദത്തോടെ ഉച്ചരിക്കുന്നവയും മൃദുവായവയും നാവിന്റെ മൂടൽ ഭാഗം ഉപയോഗിച്ച് ഉച്ചരിക്കുന്നവയുമാണ്.
അതിനാൽ അവ തമ്മിൽ വേർതിരിച്ചറിയാൻ കഴിയാത്തവർക്ക് ഒന്നിന് പകരം മറ്റൊന്ന് ഉപയോഗിക്കുന്നത് മാപ്പാക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അല്ലാഹുവിനാണ് കൂടുതൽ അറിയുക. “ദാദ് അക്ഷരം ഉച്ചരിച്ചവരിൽ ഏറ്റവും വാഗ്മിയായവൻ ഞാനാണ്” എന്ന ഹദീസിന് യാതൊരു അടിസ്ഥാനവുമില്ല. അല്ലാഹുവിനാണ് കൂടുതൽ അറിയുക.
**അധ്യായം:** ഏഴ് ആയത്തുകളുള്ള ഈ മഹത്തായ സൂറയിൽ അല്ലാഹുവിനെ സ്തുതിക്കുകയും മഹത്വപ്പെടുത്തുകയും, അവന്റെ ഉന്നത ഗുണങ്ങളെ അനിവാര്യമായി സൂചിപ്പിക്കുന്ന അവന്റെ മനോഹര നാമങ്ങളെ പരാമർശിക്കുകയും ചെയ്തിരിക്കുന്നു. പുനരുത്ഥാനമായ പ്രതിഫലദിനവും ഇതിൽ പരാമർശിക്കുന്നു. അല്ലാഹുവിനോട് അപേക്ഷിക്കാനും വിനയത്തോടെ പ്രാർത്ഥിക്കാനും, തങ്ങൾക്ക് സ്വതന്ത്രമായ ശക്തിയോ കഴിവോ ഇല്ലെന്ന് അംഗീകരിക്കാനും, ആരാധനയെ അവനു മാത്രം നിഷ്കളങ്കമാക്കാനും, അവന്റെ ദൈവികതയിൽ അവനെ ഏകനാക്കാനും, അവന് പങ്കാളിയോ തുല്യനോ സമാനനോ ഇല്ലെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കാനും ദാസന്മാർക്ക് ഇതിൽ മാർഗം കാണിച്ചിരിക്കുന്നു.
അത് നേരായ മതമായ ഋജുമാർഗത്തിലേക്ക് നയിക്കാനും, അന്ത്യദിനത്തിൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങളാൽ അനുഭവപ്പെടുന്ന സിറാത്ത് പാലം കടന്ന്, പ്രവാചകന്മാരുടെയും സത്യനിഷ്ഠരുടെയും അമരന്മാരുടെയും സജ്ജനങ്ങളുടെയും സാന്നിധ്യത്തിലുള്ള അനുഗ്രഹങ്ങളുടെ സ്വർഗങ്ങളിൽ എത്തുന്നതുവരെ അതിൽ ഉറച്ചുനിർത്താനും അള്ളാഹുവിനോട് ചോദിക്കാൻ ഇത് പഠിപ്പിക്കുന്നു. നന്മ ചെയ്യുന്നവരുടെ കൂടെ അന്ത്യദിനത്തിൽ ആയിരിക്കാനായി സൽപ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യാൻ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുകയും, അസത്യത്തിന്റെ വഴികളിലൂടെ നടക്കുന്നവരോടൊപ്പം അന്ത്യദിനത്തിൽ ഉയിർത്തെഴുന്നേൽക്കാതിരിക്കാനായി അവയിൽ നിന്ന് മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. അവർ ദൈവകോപത്തിന് ഇരയായവരും വഴിതെറ്റിയവരുമാണ്.
“നീ അനുഗ്രഹിച്ചവരുടെ മാർഗം” എന്ന വാക്യത്തിൽ അനുഗ്രഹം അല്ലാഹുവിലേക്കു ചേർത്തുപറഞ്ഞതും, “ആഗ്രഹിക്കപ്പെട്ടവരുടെ മാർഗമല്ല” എന്ന വാക്യത്തിൽ കോപത്തിന്റെ പ്രവർത്തകനെ പരാമർശിക്കാതിരുന്നതും എത്ര മനോഹരം! യഥാർത്ഥത്തിൽ കോപിക്കുന്നതും അവൻ തന്നെയാണ്; “അല്ലാഹ് കോപിച്ച ഒരു ജനതയോട് കൂട്ടുകൂടിയവരെ നീ കണ്ടില്ലേ?” എന്ന വാക്യത്തിൽ അല്ലാഹ് പറയുന്നു (അൽ-മുജാദില 58:14). അതുപോലെ വഴിതെറ്റൽ അതിൽപ്പെട്ടവരിലേക്കാണ് ചേർത്തുപറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്; എന്നാൽ തന്റെ വിധിനിർണയപ്രകാരം അവരെ വഴിതെറ്റിച്ചതും അവൻ തന്നെയാണ്.
അല്ലാഹ് പറയുന്നു: “അല്ലാഹ് ആരെ നേർവഴിയിലാക്കുന്നുവോ അവനാണ് നേർവഴിയിലുള്ളവൻ; ആരെ അവൻ വഴിതെറ്റിക്കുന്നുവോ അവന് വഴികാട്ടുന്ന രക്ഷാധികാരിയെ നീ കണ്ടെത്തുകയില്ല” (അൽ-കഹ്ഫ് 18:17). “അല്ലാഹ് ആരെ വഴിതെറ്റിക്കുന്നുവോ അവന് വഴികാട്ടിയില്ല; അവൻ അവരെ അവരുടെ അതിക്രമത്തിൽ അലഞ്ഞുനടക്കാൻ വിട്ടേക്കുന്നു” (അൽ-അഅ്റാഫ് 7:186). ഇതുപോലുള്ള മറ്റു ആയത്തുകളും മാർഗദർശനവും വഴിതെറ്റിക്കലും അവൻ മാത്രമാണ് നിയന്ത്രിക്കുന്നതെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. ദാസന്മാരാണ് ഇത് തിരഞ്ഞെടുക്കുകയും പ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതെന്ന് പറയുന്ന ഖദരിയ്യ വിഭാഗക്കാരുടെയും അവരുടെ പാത പിന്തുടരുന്നവരുടെയും വാദം ഇതല്ല.
അവർ തങ്ങളുടെ ബിദ്അത്തിന് തെളിവായി ഖുർആനിലെ സംശയാസ്പദമായ വാക്യങ്ങളെ ആശ്രയിക്കുകയും, അവർക്കുള്ള മറുപടി വ്യക്തമായി നൽകുന്ന വാക്യങ്ങളെ ഉപേക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. വഴികേടിലും അതിക്രമത്തിലും ഉള്ളവരുടെ സ്വഭാവം ഇതാണ്. പ്രാമാണിക ഹദീസിൽ ഇങ്ങനെ വന്നിട്ടുണ്ട്: “ഖുർആനിലെ സംശയാസ്പദമായ ഭാഗങ്ങളെ പിന്തുടരുന്നവരെ കണ്ടാൽ, അല്ലാഹ് പേരെടുത്ത് പറഞ്ഞിട്ടുള്ളവരായി അവരെ തിരിച്ചറിയുക; അവരിൽ നിന്ന് ജാഗ്രത പാലിക്കുക.” ഇത് “ഹൃദയങ്ങളിൽ വക്രതയുള്ളവർ അതിലെ സംശയാസ്പദമായ ഭാഗങ്ങളെ പിന്തുടരുന്നു” എന്ന ആയത്തെക്കുറിച്ചാണ് (ആലു ഇംറാൻ 3:7).
അല്ലാഹുവിന് സ്തുതി; ബിദ്അത്തുകാരന് ഖുർആനിൽ ശരിയായ തെളിവൊന്നുമില്ല. കാരണം, സത്യത്തെയും അസത്യത്തെയും വേർതിരിക്കാനും സന്മാർഗത്തെയും വഴികേടിനെയും വ്യക്തമാക്കാനുമാണ് ഖുർആൻ അവതരിച്ചത്. അതിൽ വൈരുധ്യമോ ഭിന്നതയോ ഇല്ല; കാരണം അത് സ്തുത്യർഹനും സർവജ്ഞനുമായ അല്ലാഹുവിൽ നിന്നുള്ള അവതരണമാണ്.
**അധ്യായം:** ഫാതിഹ പാരായണം ചെയ്തശേഷം “ആമീൻ” എന്നു പറയുന്നത് ഇഷ്ടപ്പെട്ടതാണ്. “അമീൻ” എന്നും നീട്ടാതെ പറയാം. അതിന്റെ അർത്ഥം: “അല്ലാഹുവേ, സ്വീകരിക്കണമേ” എന്നാണ്. ഇതിന് തെളിവായി ഇമാം അഹ്മദ്, അബൂ ദാവൂദ്, തിര്മിദി എന്നിവർ വാഇൽ ഇബ്നു ഹുജ്റിൽ നിന്ന് ഉദ്ധരിക്കുന്നു: നബി (സല്ലല്ലാഹു അലൈഹി വസല്ലം) “ആഗ്രഹിക്കപ്പെട്ടവരുടേതല്ലാത്ത, മാർഗഭ്രഷ്ടരുടേതുമല്ലാത്ത” എന്ന് പാരായണം ചെയ്തശേഷം “ആമീൻ” എന്നു പറഞ്ഞു; ശബ്ദം നീട്ടുകയും ചെയ്തു.
അബൂ ദാവൂദിന്റെ റിപ്പോർട്ടിൽ അദ്ദേഹം ശബ്ദമുയർത്തിയതായി പറയുന്നു. “ഈ ഹദീസ് ഹസനാണ്” എന്ന് തിര്മിദി പറഞ്ഞു. അലിയും ഇബ്നു മസ്ഊദും മറ്റുള്ളവരും ഇതുപോലെ റിപ്പോർട്ട് ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.
അബൂ ഹുറൈറയിൽ നിന്ന്: അല്ലാഹുവിന്റെ ദൂതൻ “ആഗ്രഹിക്കപ്പെട്ടവരുടേതല്ലാത്ത, മാർഗഭ്രഷ്ടരുടേതുമല്ലാത്ത” എന്നു പാരായണം ചെയ്താൽ “ആമീൻ” പറയുമായിരുന്നു; മുൻനിരയിൽ അദ്ദേഹത്തോട് അടുത്തുനിൽക്കുന്നവർക്ക് അത് കേൾക്കുമായിരുന്നു. അബൂ ദാവൂദ്, ഇബ്നു മാജ, ദാരഖുത്നി എന്നിവർ ഇത് ഉദ്ധരിച്ചു. അബൂ ദാവൂദ്, ഇബ്നു മാജ എന്നിവരുടെ അധിക റിപ്പോർട്ടിൽ “പള്ളിയിൽ പ്രതിധ്വനിക്കുന്ന തരത്തിൽ” എന്നു പറയുന്നു. ദാരഖുത്നി ഈ സനദിനെ ഹസൻ എന്നു പറഞ്ഞു.
ബിലാൽ (റളിയല്ലാഹു അൻഹു) നബിയോട്, “ആമീൻ പറയുന്നതിൽ എന്നെക്കാൾ മുമ്പാകരുതേ” എന്ന് പറഞ്ഞതായി അബൂ ദാവൂദ് ഉദ്ധരിക്കുന്നു.
അബൂ നസ്റ് അൽ-ഖുശൈരി, അൽ-ഹസനും ജഅ്ഫർ അസ്സാദിഖും “ആമീൻ” എന്നതിലെ മീമിന് ഇരട്ടശബ്ദം നൽകി, “ആമീൻ അൽ-ബൈത്തിൽ ഹറാം” എന്നതുപോലെ വായിച്ചിരുന്നുവെന്ന് ഉദ്ധരിച്ചു. ഞങ്ങളുടെ പണ്ഡിതന്മാരും മറ്റുള്ളവരും പറഞ്ഞു: നമസ്കാരത്തിന് പുറത്തുള്ളവർക്കും ഇത് ഇഷ്ടപ്പെട്ടതാണ്; നമസ്കരിക്കുന്നവർക്കു പ്രത്യേകിച്ച് കൂടുതൽ ഊന്നൽ നൽകപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഒറ്റയ്ക്ക് നമസ്കരിക്കുന്നവനായാലും, ഇമാമായാലും, മഅ്മൂമായാലും, എല്ലാ സാഹചര്യങ്ങളിലും ഇത് പറയാം. സ്വഹീഹൈനിൽ അബൂ ഹുറൈറ (റളിയല്ലാഹു അൻഹു) വഴി, അല്ലാഹുവിന്റെ ദൂതൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതായി വന്നിരിക്കുന്നു: “ഇമാം ‘ആമീൻ’ പറയുമ്പോൾ നിങ്ങളും ‘ആമീൻ’ പറയുക.
ആരുടെ ‘ആമീൻ’ മലക്കുകളുടെ ‘ആമീൻ’ പറയുന്നതിനോട് ഒത്തുപോകുന്നുവോ, അവന്റെ കഴിഞ്ഞ പാപങ്ങൾ പൊറുക്കപ്പെടും.” മുസ്ലിമിന്റെ റിപ്പോർട്ടിൽ നബി (സല്ലല്ലാഹു അലൈഹി വസല്ലം) പറഞ്ഞു: “നിങ്ങളിൽ ഒരാൾ നമസ്കാരത്തിൽ ‘ആമീൻ’ പറയുകയും ആകാശത്തുള്ള മലക്കുകൾ ‘ആമീൻ’ പറയുകയും, അവയിൽ ഒന്ന് മറ്റൊന്നിനോട് ഒത്തുപോകുകയും ചെയ്താൽ, അവന്റെ കഴിഞ്ഞ പാപങ്ങൾ പൊറുക്കപ്പെടും.”
സ്വഹീഹ് മുസ്ലിമിൽ അബൂ മൂസാ അൽ-അശ്അരിയിൽ നിന്ന് നബിയിലേക്ക് ആപാദിച്ച് ഇങ്ങനെ വന്നിരിക്കുന്നു: “ഇമാം ‘മാർഗഭ്രഷ്ടരായവരല്ല’ എന്നു പറയുമ്പോൾ നിങ്ങൾ ‘ആമീൻ’ പറയുക; അല്ലാഹ് നിങ്ങൾക്ക് ഉത്തരം നൽകും.” ജുവൈബർ, ദഹ്ഹാക്ക് വഴി, ഇബ്നു അബ്ബാസ് പറഞ്ഞതായി ഉദ്ധരിക്കുന്നു: “ഞാൻ ചോദിച്ചു: ‘അല്ലാഹുവിന്റെ ദൂതരേ, ആമീൻ എന്നതിന്റെ അർത്ഥമെന്താണ്?’ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ‘പ്രഭോ, അങ്ങനെ ചെയ്യണമേ.’” അൽ-ജൗഹരി പറഞ്ഞു: “ആമീൻ എന്നതിന്റെ അർത്ഥം: ‘അങ്ങനെ സംഭവിക്കട്ടെ’ എന്നാണ്.”
തിര്മിദി പറഞ്ഞു: “അതിന്റെ അർത്ഥം: ‘ഞങ്ങളുടെ പ്രതീക്ഷ നിരാശപ്പെടുത്തരുതേ’ എന്നാണ്.” ഭൂരിപക്ഷം പണ്ഡിതന്മാരും പറഞ്ഞത്: “അല്ലാഹുവേ, ഞങ്ങൾക്ക് ഉത്തരം നൽകണമേ” എന്നാണ്. മുജാഹിദ്, ജഅ്ഫർ അസ്സാദിഖ്, ഹിലാൽ ഇബ്നു കൈസാൻ എന്നിവർ “ആമീൻ” അല്ലാഹുവിന്റെ നാമങ്ങളിൽ ഒന്നാണെന്ന് പറഞ്ഞതായി ഖുർതുബി ഉദ്ധരിച്ചു. ഇബ്നു അബ്ബാസിൽ നിന്ന് ഇത് നബിയിലേക്ക് ആപാദിച്ച് റിപ്പോർട്ട് ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിലും അത് പ്രാമാണികമല്ലെന്ന് മാലികി പണ്ഡിതനായ അബൂ ബക്ര് ഇബ്നുൽ അറബി പറഞ്ഞു.
മാലിക് പണ്ഡിതന്മാർ പറഞ്ഞു: ഇമാം “ആമീൻ” പറയേണ്ടതില്ല; മഅ്മൂം പറയണം. മാലിക്, സുമയ്യിൽ നിന്ന്, അബൂ സ്വാലിഹ് വഴി, അബൂ ഹുറൈറയിൽ നിന്ന് ഉദ്ധരിക്കുന്ന ഹദീസ് അവർ തെളിവാക്കി: അല്ലാഹുവിന്റെ ദൂതൻ പറഞ്ഞു: “ഇമാം ‘മാർഗഭ്രഷ്ടരായവരല്ല’ എന്നു പറയുമ്പോൾ നിങ്ങൾ ‘ആമീൻ’ പറയുക...” അബൂ മൂസായുടെ ഹദീസിനെയും അവർ തെളിവായി സ്വീകരിച്ചു: “ഇമാം ‘മാർഗഭ്രഷ്ടരായവരല്ല’ എന്നു പാരായണം ചെയ്യുമ്പോൾ നിങ്ങൾ ‘ആമീൻ’ പറയുക.”
എന്നാൽ പരസ്പരം അംഗീകരിച്ച സ്വഹീഹ് റിപ്പോർട്ടിൽ “ഇമാം ‘ആമീൻ’ പറയുമ്പോൾ നിങ്ങളും പറയുക” എന്നും, “ആഗ്രഹിക്കപ്പെട്ടവരുടേതല്ലാത്ത, മാർഗഭ്രഷ്ടരുടേതുമല്ലാത്ത” പാരായണത്തിനുശേഷം നബി (സല്ലല്ലാഹു അലൈഹി വസല്ലം) ‘ആമീൻ’ പറയുമായിരുന്നു എന്നും നേരത്തെ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്.
ഉച്ചത്തിൽ പാരായണം ചെയ്യുന്ന നമസ്കാരങ്ങളിൽ മഅ്മൂം “ആമീൻ” ശബ്ദമുയർത്തി പറയണമോ എന്ന കാര്യത്തിൽ ഞങ്ങളുടെ പണ്ഡിതന്മാർക്കിടയിൽ അഭിപ്രായവ്യത്യാസമുണ്ട്. ഇമാം “ആമീൻ” പറയാൻ മറന്നാൽ മഅ്മൂം ശബ്ദമുയർത്തി പറയും എന്നതിൽ അഭിപ്രായവ്യത്യാസമില്ല. ഇമാം ശബ്ദമുയർത്തി “ആമീൻ” പറഞ്ഞാൽ, പുതിയ അഭിപ്രായപ്രകാരം മഅ്മൂം ശബ്ദമുയർത്തേണ്ടതില്ല; അബൂ ഹനീഫയുടെയും മാലിക്കിൽ നിന്നുള്ള ഒരു റിപ്പോർട്ടിന്റെയും അഭിപ്രായവും അതുതന്നെ. കാരണം “ആമീൻ” ദിക്റുകളിൽ ഒന്നാണ്; നമസ്കാരത്തിലെ മറ്റു ദിക്റുകൾ പോലെ ഇത് ശബ്ദമുയർത്തി പറയേണ്ടതില്ല.
പഴയ അഭിപ്രായപ്രകാരം മഅ്മൂം ശബ്ദമുയർത്തി പറയും; ഇമാം അഹ്മദ് ഇബ്നു ഹൻബലിന്റെയും മാലിക്കിൽ നിന്നുള്ള മറ്റൊരു റിപ്പോർട്ടിന്റെയും അഭിപ്രായം അതാണ്. “പള്ളി പ്രതിധ്വനിക്കത്തക്കവിധം” എന്നു വന്ന റിപ്പോർട്ടും ഇതിനെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നു. ഞങ്ങൾക്ക് മൂന്നാമതൊരു അഭിപ്രായവുമുണ്ട്: പള്ളി ചെറുതാണെങ്കിൽ മഅ്മൂം ശബ്ദമുയർത്തേണ്ടതില്ല; കാരണം ഇമാമിന്റെ പാരായണം അവർ കേൾക്കും. പള്ളി വലുതാണെങ്കിൽ, അതിന്റെ എല്ലാ ഭാഗങ്ങളിലുമുള്ളവർക്ക് “ആമീൻ” കേൾക്കാനായി ശബ്ദമുയർത്തണം. അല്ലാഹുവിനാണ് കൂടുതൽ അറിയുക.
ആഇശ (റളിയല്ലാഹു അൻഹാ) വഴി ഇമാം അഹ്മദ് തന്റെ മുസ്നദിൽ ഉദ്ധരിക്കുന്നു: നബിയുടെ സന്നിധിയിൽ യഹൂദരെക്കുറിച്ച് പരാമർശിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: “അല്ലാഹ് നമ്മെ നേർവഴിയിലാക്കിയ വെള്ളിയാഴ്ചയെക്കുറിച്ചും അവർ വഴിതെറ്റിയതിനെക്കുറിച്ചും; അല്ലാഹ് നമ്മെ നേർവഴിയിലാക്കിയ ഖിബ്ലത്തെക്കുറിച്ചും അവർ വഴിതെറ്റിയതിനെക്കുറിച്ചും; ഇമാമിന്റെ പിന്നിൽ നിന്ന് നമ്മൾ പറയുന്ന ‘ആമീൻ’ എന്ന വാക്കിനെക്കുറിച്ചും അവർ നമ്മെ അസൂയപ്പെടുന്നതുപോലെ മറ്റൊന്നിനെക്കുറിച്ചും നമ്മെ അസൂയപ്പെടുകയില്ല.”
ഇബ്നു മാജയും ഇതേ ഹദീസ് ഉദ്ധരിക്കുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ റിപ്പോർട്ടിൽ “സലാമിനെയും ‘ആമീൻ’ പറയുന്നതിനെയും കുറിച്ച് നിങ്ങളെപ്പോലെ മറ്റൊന്നിനെയും യഹൂദർ അസൂയപ്പെടുന്നില്ല” എന്നാണ്. ഇബ്നു അബ്ബാസ് വഴി, നബി (സല്ലല്ലാഹു അലൈഹി വസല്ലം) പറഞ്ഞു: “‘ആമീൻ’ പറയുന്നതിനെക്കുറിച്ച് യഹൂദർ നിങ്ങളെപ്പോലെ മറ്റൊന്നിനെയും അസൂയപ്പെടുന്നില്ല. അതിനാൽ നിങ്ങൾ ധാരാളമായി ‘ആമീൻ’ പറയുക.” ഈ റിപ്പോർട്ടിന്റെ സനദിലുള്ള ത്വൽഹ ഇബ്നു അംറ് ദുർബലനാണ്.
ഇബ്നു മർദവൈഹ് അബൂ ഹുറൈറ വഴി നബി (സല്ലല്ലാഹു അലൈഹി വസല്ലം) പറഞ്ഞതായി ഉദ്ധരിക്കുന്നു: “‘ആമീൻ’ എന്നത് വിശ്വാസികളായ ദാസന്മാരുടെമേൽ ലോകങ്ങളുടെ നാഥൻ പതിപ്പിക്കുന്ന മുദ്രയാണ്.” അനസ് പറഞ്ഞു: അല്ലാഹുവിന്റെ ദൂതൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: “നമസ്കാരത്തിലും പ്രാർത്ഥനയിലും ‘ആമീൻ’ പറയാനുള്ള അവസരം എനിക്ക് നൽകപ്പെട്ടു; എനിക്ക് മുമ്പ് മറ്റാർക്കും അത് നൽകിയിട്ടില്ല — മൂസായെ ഒഴികെ. മൂസാ പ്രാർത്ഥിക്കുമായിരുന്നു; ഹാറൂൻ ‘ആമീൻ’ പറയുമായിരുന്നു. അതിനാൽ നിങ്ങളുടെ പ്രാർത്ഥന ‘ആമീൻ’ കൊണ്ട് സമാപിപ്പിക്കുക; അപ്പോൾ അല്ലാഹ് നിങ്ങൾക്ക് ഉത്തരം നൽകും.”
മൂസാ (അലൈഹിസ്സലാം) മാത്രം പ്രാർത്ഥിച്ചതായി പറയുകയും, ഹാറൂൻ (അലൈഹിസ്സലാം) “ആമീൻ” പറഞ്ഞതായി വാക്യത്തിന്റെ സന്ദർഭം സൂചിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഈ ആയത്തിൽ നിന്ന് ചിലർ തെളിവെടുത്തു: “മൂസാ പറഞ്ഞു: ‘ഞങ്ങളുടെ രക്ഷിതാവേ! ഫിർഔനും അവന്റെ പ്രമുഖരും ഐഹികജീവിതത്തിൽ അലങ്കാരങ്ങളും സമ്പത്തും നൽകിയിരിക്കുന്നു. ഞങ്ങളുടെ രക്ഷിതാവേ, അവർ നിന്റെ മാർഗത്തിൽ നിന്ന് ജനങ്ങളെ തെറ്റിക്കാനാണിത്. ഞങ്ങളുടെ രക്ഷിതാവേ, അവരുടെ സമ്പത്തുകൾ നശിപ്പിക്കുകയും അവരുടെ ഹൃദയങ്ങളെ കടുപ്പിക്കുകയും ചെയ്യണമേ; വേദനയേറിയ ശിക്ഷ കാണുന്നതുവരെ അവർ വിശ്വസിക്കാതിരിക്കട്ടെ.’
അവൻ പറഞ്ഞു: ‘നിങ്ങളുടെ ഇരുവരുടെയും പ്രാർത്ഥന സ്വീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ നിങ്ങൾ രണ്ടുപേരും നേരായ നിലയിൽ തുടരുക; അറിവില്ലാത്തവരുടെ വഴി പിന്തുടരരുത്’” (യൂനുസ് 10:88–89). ഇവിടെ പ്രാർത്ഥന മൂസായ്ക്കു മാത്രമാണ് ചേർത്തുപറഞ്ഞത്; എന്നാൽ സന്ദർഭം ഹാറൂൻ “ആമീൻ” പറഞ്ഞതായി കാണിക്കുന്നു. അതിനാൽ “നിങ്ങൾ രണ്ടുപേരുടെയും പ്രാർത്ഥന സ്വീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു” എന്നു പറഞ്ഞത്, പ്രാർത്ഥനയ്ക്ക് “ആമീൻ” പറയുന്നവൻ തന്നെ അത് പ്രാർത്ഥിച്ചതുപോലെയാണെന്ന് തെളിയിക്കുന്നു.
ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ചിലർ, മഅ്മൂം ഫാതിഹ പാരായണം ചെയ്യേണ്ടതില്ല; അവന്റെ “ആമീൻ” പറയൽ ഫാതിഹ പാരായണം ചെയ്തതിനു തുല്യമാണെന്ന് പറഞ്ഞു. “ഇമാമുള്ളവന് ഇമാമിന്റെ പാരായണം മതി” എന്ന ഹദീസും ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ബിലാൽ “ആമീൻ പറയുന്നതിൽ എന്നെക്കാൾ മുമ്പാകരുതേ” എന്നു പറഞ്ഞതും ഇതിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഉച്ചത്തിൽ പാരായണം ചെയ്യുന്ന നമസ്കാരത്തിൽ മഅ്മൂമിന് പാരായണമില്ലെന്ന നിഗമനത്തിന് ഈ വാദം ആധാരമാകുന്നു. അല്ലാഹുവിനാണ് കൂടുതൽ അറിയുക.
ഇബ്നു മർദവൈഹ് ഉദ്ധരിക്കുന്നു: അഹ്മദ് ഇബ്നുൽ ഹസൻ ഞങ്ങളോട് പറഞ്ഞു; അബ്ദുല്ലാഹ് ഇബ്നു മുഹമ്മദ് ഇബ്നു സല്ലാം ഞങ്ങളോട് പറഞ്ഞു; ഇസ്ഹാഖ് ഇബ്നു ഇബ്രാഹീം ഞങ്ങളോട് പറഞ്ഞു; ജരീർ, ലൈസ് ഇബ്നു അബീ സുലൈം വഴി, കഅബ് വഴി, അബൂ ഹുറൈറയിൽ നിന്ന്, നബി (സല്ലല്ലാഹു അലൈഹി വസല്ലം) ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതായി ഉദ്ധരിച്ചു: “ഇമാം ‘ആഗ്രഹിക്കപ്പെട്ടവരുടേതല്ലാത്ത, മാർഗഭ്രഷ്ടരുടേതുമല്ലാത്ത’ എന്നു പറഞ്ഞശേഷം ‘ആമീൻ’ പറയുമ്പോൾ, ഭൂമിയിലുള്ളവരുടെ ‘ആമീൻ’ ആകാശത്തുള്ളവരുടെ ‘ആമീൻ’നോട് ഒത്തുപോകുന്നുവെങ്കിൽ, ആ ദാസന്റെ കഴിഞ്ഞ പാപങ്ങൾ അല്ലാഹ് പൊറുക്കും. ‘ആമീൻ’ പറയാത്തവന്റെ ഉദാഹരണം, ഒരു കൂട്ടത്തോടൊപ്പം യുദ്ധത്തിന് പോയ ഒരാളുടേതുപോലെയാണ്.
അവർ നറുക്കിട്ടപ്പോൾ എല്ലാവർക്കും ഓഹരി ലഭിച്ചു; അവന് മാത്രം ലഭിച്ചില്ല. അവൻ ചോദിച്ചു: ‘എന്റെ ഓഹരി എന്തുകൊണ്ട് ലഭിച്ചില്ല?’ അവനോട് പറയപ്പെടും: ‘നീ “ആമീൻ” പറഞ്ഞില്ല.’”
അന്നിസാ 4:69–70. ഭൂരിഭാഗം പാരായണക്കാർ “غير” എന്നത് അതിന് മുമ്പുള്ളതിന്റെ വിശേഷണമായി ജർർ ചിഹ്നത്തോടെ വായിച്ചു. സമഖ്ശരി പറഞ്ഞു: നബി (സല്ലല്ലാഹു അലൈഹി വസല്ലം)യും ഉമർ ഇബ്നുൽ ഖത്താബും നിവർത്തിയ അവസ്ഥയിൽ വായിച്ചതായി ഒരു പാരായണമുണ്ട്; ഇബ്നു കസീറിൽ നിന്നും അത് റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. ആ വായനയിൽ “അവരിൽ” എന്നതിലെ സർവനാമമാണ് വിശേഷിക്കപ്പെടുന്നത്; “നീ അനുഗ്രഹിച്ചു” എന്നതാണ് അതിന്റെ ബന്ധം.
അർത്ഥം: “അവർ അങ്ങനെയുള്ളവരല്ല...” എന്ന്. ഉബയ്യ് ഇബ്നു കഅ്ബും അതുപോലെ വായിച്ചതായി പറയപ്പെടുന്നു; “നീ അനുഗ്രഹിച്ചവരുടെ കൂട്ടത്തിൽ” അതും ഉൾപ്പെട്ടതായി തെറ്റിദ്ധരിക്കാതിരിക്കാനാണ് അങ്ങനെ വായിച്ചത്. “അല്ലാഹ് ശപിക്കുകയും അവനോട് കോപിക്കുകയും ചെയ്തവരിൽ...”
(അൽ-മാഇദ 5:60), “അവർ മുമ്പ് വഴിതെറ്റുകയും അനേകരെ വഴിതെറ്റിക്കുകയും നേരായ വഴിയിൽ നിന്ന് തെറ്റിപ്പോകുകയും ചെയ്തു” (അൽ-മാഇദ 5:77) എന്നീ വാക്യങ്ങൾ ഇതിന്റെ വ്യക്തമായ തെളിവുകളാണ്.
అల్-బగవీ తఫ్సీర్
“മాకు ఋజుమార్గం వైపు మార్గదర్శకత్వం చేయి.” ‘మార్గదర్శకత్వం చేయి’ అంటే “మాకు దారిచూపు” అని అర్థం. అలీ, ఉబయ్య్ ఇబ్ను కఅ్బ్లు, “మమ్మల్ని స్థిరపరచు” అని చెప్పారు. నిలుచున్న వ్యక్తికి “నేను నీ దగ్గరకు తిరిగి వచ్చే వరకు నువ్వు నిలబడే ఉండు” అని చెప్పినట్లుగా, “నువ్వున్న స్థితిలోనే కొనసాగు” అనే అర్థంలోనూ ఈ మాట వాడబడుతుంది.
విశ్వాసులు ఇప్పటికే మార్గదర్శకత్వం పొందినప్పటికీ ఈ ప్రార్థన చేయడం, వారిని స్థిరంగా ఉంచమని వేడుకోవడానికీ, మరింత మార్గదర్శకత్వం కోరడానికీ. అహ్లుస్సున్నా సిద్ధాంతం ప్రకారం, అల్లాహ్ ప్రసాదించే అనుగ్రహసూక్ష్మతలూ మార్గదర్శకత్వాలూ అంతులేనివి.
‘సిరాత్’ అనే పదాన్ని ‘సీన్’తో “సిరాత్” అని చదివే పఠనం యఅ్ఖూబ్ నుంచి ఉవైస్ ఉల్లేఖించారు; అదే మూలరూపం. దారిలో నడిచేవారిని అది తనలోకి తీసుకుపోయే [సునుపుగా మింగే] మార్గంలా ఉన్నందున దానికి ఆ పేరు వచ్చిందని చెబుతారు. ‘జాయ్’తో చదివే పఠనమూ ఉంది; హమ్జా ‘జాయ్’ ధ్వనిని కలిపి చదివారు. ఇవన్నీ సరైన భాషారూపాలే.
అయితే చాలా మంది పఠకుల వద్ద, ముష్హఫ్ లిఖితరూపానికి అనుగుణంగా ఉండటంతో ‘సాద్’తో చదవడమే ప్రాధాన్యమైనది.
“ఋజుమార్గం” అంటే ఇబ్ను అబ్బాస్, జాబిర్ (అల్లాహ్ వారిద్దరిపట్ల సంతోషించుగాక) చెప్పిన ప్రకారం “ఇస్లాం”; ముకాతిల్ అభిప్రాయమూ ఇదే. ఇబ్ను మస్ఊద్ (అల్లాహ్ ఆయన పట్ల సంతోషించుగాక) “అది ఖుర్ఆన్” అని చెప్పారు. అలీ (అల్లాహ్ ఆయన పట్ల సంతోషించుగాక) నుంచి ప్రవక్తకు ఆపాదించి, “ఋజుమార్గం అల్లాహ్ గ్రంథమే” అని ఉల్లేఖించబడింది. సఈద్ ఇబ్ను జుబైర్ (అల్లాహ్ ఆయన పట్ల సంతోషించుగాక) “అది స్వర్గానికి దారితీసే మార్గం” అని అన్నారు.
సహ్ల్ ఇబ్ను అబ్దుల్లాహ్ “సున్నత్, జమాఅత్ మార్గం” అని చెప్పారు. బక్ర్ ఇబ్ను అబ్దుల్లాహ్ అల్-ముజనీ “అది అల్లాహ్ ప్రవక్త (సల్లల్లాహు అలైహి వసల్లం) మార్గం” అని అన్నారు. అబూ అల్-ఆలియా, అల్-హసన్ “అది అల్లాహ్ ప్రవక్త, ఆయన కుటుంబం, ఆయన ఇద్దరు సహచరుల మార్గం” అని చెప్పారు. భాషాపరంగా దాని మూలార్థం స్పష్టమైన మార్గం.
“నీవు అనుగ్రహించిన వారి మార్గం” అంటే, వారికి మార్గదర్శకత్వం, సాఫల్యం ప్రసాదించి అనుగ్రహించినవారి మార్గం. ఇక్రమా ఇలా అన్నారు: “వారిని విశ్వాసంలో స్థిరంగా, సూటిమార్గంలో నిలిపి అనుగ్రహించాడు; వారు ప్రవక్తలు (వారిపై శాంతి కలుగుగాక).” అల్లాహ్ విశ్వాసంలో స్థిరపరిచిన ప్రవక్తలూ, విశ్వాసులూ అందరూ ఈ అనుగ్రహం పొందినవారేనని కూడా చెప్పబడింది. అల్లాహ్ ఇలా అన్నాడు: “వారు అల్లాహ్ అనుగ్రహించిన ప్రవక్తలతో ఉంటారు...”
అనే ఆయతు (అన్-నిసా 4:69). ఇబ్ను అబ్బాస్ అన్నారు: “వారు తమ ధర్మాన్ని మార్చడానికి ముందు మూసా, ఈసా (వారిద్దరిపై శాంతి కలుగుగాక)ల అనుచరులు.” అబ్దుర్రహ్మాన్ ఇబ్ను జైద్ అన్నారు: “వారు ప్రవక్త (సల్లల్లాహు అలైహి వసల్లం), ఆయనతో ఉన్నవారు.” అబూ అల్-ఆలియా అన్నారు: “వారు ప్రవక్త కుటుంబం, అబూ బక్ర్, ఉమర్ (అల్లాహ్ వారిద్దరిపట్ల సంతోషించుగాక), ఆయన కుటుంబసభ్యులు.”
షహ్ర్ ఇబ్ను హౌషబ్ అన్నారు: “వారు ప్రవక్త సహచరులూ, ఆయన కుటుంబసభ్యులూ.”
హమ్జా “వారి మీద”, “వారి వద్ద”, “వారి వైపు” అనే పదాల్లోని ‘హా’లను ‘ఉమ్మా’తో చదివారు. యఅ్ఖూబ్, ముందు సుకూన్తో ‘యా’ వచ్చేటటువంటి ద్వివచన, బహువచన రూపాల్లోని ప్రతి ‘హా’ను ‘ఉమ్మా’తో చదువుతారు; “వారి చేతుల మధ్య, వారి పాదాల మధ్య” అనే చోట మాత్రం అలా కాదు. ఇతర పఠకులు వాటిని ‘ఇస్రా’తో చదువుతారు. ‘హా’ ఒంటరిగా ఉన్నప్పుడు ‘ఉమ్మా’తో ఉండటమే మూలరూపం కాబట్టి, ‘ఉమ్మా’తో చదివేవారు దానిని మూలానికి తిరిగి చేర్చినవారవుతారు.
సుకూన్తో ఉన్న ‘యా’ తరువాత రావడం, ‘ఇస్రా’కు ‘యా’తో సారూప్యం ఉండటం వల్ల ‘ఇస్రా’తో చదివేవారు అలా చదువుతారు. ఇబ్ను కసీర్, అబూ జఅ్ఫర్ వస్ల్లో ఎదురుగా సుకూన్ ఉన్నప్పుడు తప్ప, బహువచనంలోని ప్రతి ‘మీమ్’ను పొడిగించి చదువుతారు. నాఫిఅ్కు రెండు పద్ధతులూ అనుమతించబడ్డాయి. వర్ష్, హమ్జా, కిసాయీ — ‘హా’కు ముందు ‘ఇస్రా’ లేదా సుకూన్తో ‘యా’ ఉన్నప్పుడు, తర్వాత హమ్జతుల్-ఖత్అ్ వచ్చినా, హమ్జతుల్-వస్ల్ వచ్చినా — ‘హా’, ‘మీమ్’లను ‘ఉమ్మా’తో చదువుతారు.
అబూ అంర్ కూడా ముందున్నది ‘ఇస్రా’లో ఉన్నప్పుడు అలాగే చదువుతారు; యఅ్ఖూబ్ కూడా ముందున్నది ‘ఇస్రా’లో ఉంటే అలా చదువుతారు. ఇతరులు ‘యా’ లేదా దానికి ముందున్న ‘ఇస్రా’ కారణంగా ‘హా’ను ‘ఇస్రా’తోనూ, మూలరూపం ప్రకారం ‘మీమ్’ను ‘ఉమ్మా’తోనూ చదువుతారు.
“ఆగ్రహానికి గురైనవారి మార్గం కాదు” అంటే, నీవు కోపించినవారి మార్గం కాదు. ‘కోపం’ అంటే అవిధేయులపై ప్రతీకారం తీర్చుకోవాలనే సంకల్పం. విశ్వాసులైన అవిధేయులపై అల్లాహ్ కోపం వర్తించదు; అది అవిశ్వాసులకే వర్తిస్తుంది. “మార్గభ్రష్టుల మార్గమూ కాదు” అంటే సన్మార్గం నుంచి తప్పిపోయినవారి మార్గం కాదు.
మార్గభ్రష్టత్వం యొక్క అత్యంత తీవ్రరూపం నాశనం కావడం, కనుమరుగవడం. పాలు కలిసిన నీరు కనుమరుగైనప్పుడు “పాలలో నీరు కలిసిపోయి కనుమరుగైంది” అని అంటారు. ఇక్కడ “غير” అనే పదం “కాదు” అనే అర్థంలో ఉంది; “వేరే” అనే అర్థంలో లేదు. అందుకే దానికి “ولا”తో అనుసంధానం చేయడం సరైనదవుతుంది.
“అతడు మంచివాడూ కాదు, అందమైనవాడూ కాదు” అని చెప్పినట్లుగా. “غير” అనేది “వేరైన” లేదా “తప్ప” అనే అర్థంలో ఉంటే, దానికి “ولا”తో అనుసంధానం చేయడం సాధ్యం కాదు; “నా దగ్గర അബ്ദുല്ലായെத் தவிர മറ്റാരുമില്ല, സൈദുമില്ല” എന്ന വാക്യം പറയാനാവില്ല.
ഉമർ ഇബ്നുൽ ഖത്താബ് (അല്ലാഹ് അദ്ദേഹത്തിൽ പ്രസന്നനാകട്ടെ) ഇങ്ങനെ വായിച്ചു: “നീ അനുഗ്രഹിച്ചവരുടെ മാർഗം; ദൈവകോപത്തിന് ഇരയായവരുടെ മാർഗമല്ല, വഴിതെറ്റിയവരുടെ മാർഗവുമല്ല.”
ദൈവകോപത്തിന് ഇരയായവർ യഹൂദരാണ്; വഴിതെറ്റിയവർ ക്രൈസ്തവരാണ് എന്നും പറയപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. യഹൂദരെക്കുറിച്ച് അല്ലാഹ് “അല്ലാഹ് ശപിക്കുകയും കോപിക്കുകയും ചെയ്തവർ” (അൽ-മാഇദ 5:60) എന്നു വിധിച്ചു. ക്രൈസ്തവരെക്കുറിച്ച് “മുമ്പ് വഴിതെറ്റിയ ഒരു ജനതയുടെ മോഹങ്ങളെ പിന്തുടരരുത്” (അൽ-മാഇദ 5:77) എന്നു പറഞ്ഞു. സഹ്ല് ഇബ്നു അബ്ദുല്ലാഹ് പറഞ്ഞു: “ബിദ്അത്തിന്റെ വഴിയിലല്ലാത്ത ദൈവകോപത്തിന് ഇരയായവരുടെ വഴിയും, സുന്നത്തിൽ നിന്ന് വഴിതെറ്റിയവരുടെ വഴിയുമല്ലാത്തതുമായ മാർഗം.”
ഫാതിഹ പാരായണം പൂർത്തിയാക്കിയശേഷം, അതിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ച ഒരു ഇടവേളയ്ക്കുശേഷം, പാരായണം ചെയ്യുന്നയാൾ “ആമീൻ” എന്ന് പറയുന്നത് സുന്നത്താണ്. ഇത് ചുരുക്കമായും പറയാം; നുഹാത്ത് പണ്ഡിതന്മാരുടെ അഭിപ്രായപ്രകാരം നീട്ടിയും ചുരുക്കിയും പറയാം. അതിന്റെ അർത്ഥം: “അല്ലാഹുവേ, കേൾക്കണമേ; ഉത്തരം നൽകണമേ” എന്നാണ്.
ഇമാം അബൂ അലി അൽ-ഹുസൈൻ ഇബ്നു മുഹമ്മദ് അൽ-ഖാളിയും അബൂ ഹാമിദ് അഹ്മദ് ഇബ്നു അബ്ദുല്ലാഹ് അസ്സാലിഹിയും ഞങ്ങളോട് അറിയിച്ചു: അബൂ ബക്ര് അഹ്മദ് ഇബ്നു ഹസൻ അൽ-ഹൈരി ഞങ്ങളെ അറിയിച്ചു: അബൂ അലി മുഹമ്മദ് ഇബ്നു അഹ്മദ് ഇബ്നു മുഹമ്മദ് ഇബ്നു മഅ്ഖിൽ അൽ-മൈദാനി ഞങ്ങളോട് പറഞ്ഞു: മുഹമ്മദ് ഇബ്നു യഹ്യ ഞങ്ങളോട് പറഞ്ഞു: അബ്ദുർറസാഖ് ഞങ്ങളോട് പറഞ്ഞു: മഅ്മർ, അസ്-സുഹ്രി വഴി, സഈദ് ഇബ്നുൽ മുസയ്യിബ് വഴി, അബൂ ഹുറൈറ (അല്ലാഹ് അദ്ദേഹത്തിൽ പ്രസന്നനാകട്ടെ) വഴി, നബി (സല്ലല്ലാഹു അലൈഹി വസല്ലം) ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: “ഇമാം ‘ആഗ്രഹിക്കപ്പെട്ടവരുടേതല്ലാത്ത, മാർഗഭ്രഷ്ടരുടേതുമല്ലാത്ത’ എന്നു പറയുമ്പോൾ നിങ്ങൾ ‘ആമീൻ’ പറയുക. മലക്കുകൾ ‘ആമീൻ’ പറയുന്നു; ഇമാമും ‘ആമീൻ’ പറയുന്നു.
ആരുടെ ‘ആമീൻ’ മലക്കുകളുടെ ‘ആമീൻ’ പറയുന്നതിനോട് ഒത്തുപോകുന്നുവോ, അവന്റെ കഴിഞ്ഞ പാപങ്ങൾ പൊറുക്കപ്പെടും.” 69–70 — അന്നിസാ; 12 — അൽ-മുംതഹിന; 60 — അൽ-മാഇദ; 77 — അൽ-മാഇദ. ഹദീസ് സ്വഹീഹാണ്.
«സахих Муслим» хадис № 395-లో అబూ హురైరా ద్వారా ఇలా నివేదించబడింది: అల్లాహ్ ఇలా అన్నాడు: “నేను నమాజును నాకూ నా దాసునికీ రెండు భాగాలుగా విభజించాను… దాసుడు ‘మాకు ఋజుమార్గం వైపు మార్గదర్శకత్వం చేయి…’ అని పలికినప్పుడు, అల్లాహ్ ఇలా అంటాడు: ‘ఇది నా దాసుని కోసం; నా దాసుడు అడిగింది అతనికి లభిస్తుంది!’”