To‘g‘ri yo‘lga hidoyat so‘rash

Shayx Abdurahmon as-Sa’diy tafsiri

So‘ng Alloh taolo: «Bizni to‘g‘ri yo‘lga hidoyat qilgin», dedi. Ya’ni, bizga ko‘rsatgin, yo‘l-yo‘riq bergin va to‘g‘ri yo‘lga muvaffaq qilgin. U Allohga va Uning jannatiga eltuvchi ravshan yo‘ldir. Bu — haqni tanish va unga amal qilishdir.

Bas, bizni yo‘lga hidoyat qilgin va shu yo‘lda ham hidoyat qilgin. Yo‘lga hidoyat qilish — Islom dinini mahkam tutish va undan boshqa dinlarni tark etishdir. Yo‘lning ichida hidoyat qilish esa dinning barcha tafsilotlariga ilm va amal jihatidan hidoyat etishni qamrab oladi. Bu duo bandaga eng ko‘p narsani jamlagan va eng foydali duolardandir.

Shu bois inson namozining har bir rak’atida Allohdan bu duoni so‘rashi vojibdir, chunki u bunga muhtojdir.

Bu to‘g‘ri yo‘l — «O‘zing ne’mat berganlarning yo‘li», ya’ni payg‘ambarlar, siddiqlar, shahidlar va solihlarning yo‘lidir. «G‘azabga qolganlarning» yo‘li emas: ular yahudiylar va ularga o‘xshashlar kabi haqni bilib turib tark etganlardir. «Adashganlarning» yo‘li ham emas: ular nasroniylar va ularga o‘xshashlar singari, jaholat va zalolat sababli haqni tark etganlardir.

Bu sura qisqa bo‘lsa-da, Qur’on suralaridan hech biri qamramagan ma’nolarni o‘z ichiga olgan. U tavhidning uch turini jamlaydi: rububiyat tavhidi «Olamlarning Robbi» degan so‘zdan anglashiladi; ilohiyat tavhidi — Allohga ibodatni xos qilish — «Alloh» lafzidan va «Faqat Sengagina ibodat qilamiz» degan so‘zdan anglashiladi; ism va sifatlar tavhidi esa Alloh taoloning O‘zi uchun sobit qilgan va Rasuli Unga nisbat bergan kamol sifatlarini, inkor qilmasdan, o‘xshatmasdan va tashbeh bermasdan tasdiqlashdir. Bunga avval aytilganidek, «hamd» lafzi dalolat qiladi.

Sura «Bizni to‘g‘ri yo‘lga hidoyat qilgin» degan oyatda payg‘ambarlikni ham tasdiqlaydi, chunki rasul yuborilmay turib bunga erishib bo‘lmaydi. «Jazo kuni egasi» degan oyatda amallarga yarasha mukofot va jazo bo‘lishini, u adolat bilan bo‘lishini ham tasdiqlaydi, chunki «din» so‘zi adolat bilan jazolash ma’nosini anglatadi. Sura qadarni ham, banda amallarini haqiqatda o‘zi bajarishini ham tasdiqlaydi; bu qadarni inkor qiluvchilar va bandani majbur qilingan deb biluvchilarning qarashlariga ziddir.

«Bizni to‘g‘ri yo‘lga hidoyat qilgin» degan so‘zida barcha bid’at ahliga raddiya ham bor, chunki bu haqni tanish va unga amal qilishdir. Har bir bid’atchi esa bunga xilof qiladi. «Faqat Sengagina ibodat qilamiz va faqat Sendangina yordam so‘raymiz» degan oyatda dinni ibodat va yordam so‘rashda Allohga xolis qilish ham jamlangan. Olamlarning Robbi Allohga hamd bo‘lsin. Zalolat va adashganlik.

Imom Ibn Kasir tafsiri

«Bizni to‘g‘ri yo‘lga hidoyat qilgin» oyati haqida: qori’larning ko‘pchiligi «sod» harfi bilan o‘qigan. «Sin» bilan «sirot» deb ham, «zoy» bilan ham o‘qilgan. Al-Farro’: «Bu Uzra, Balqayn va Banu Kilob qabilalarining lahjasidir», degan.

So‘ralayotgan Zotga hamd aytish avval kelgani uchun, undan keyin so‘rash kelishi munosib bo‘ldi. Xuddi: «Uning yarmi Men uchun, yarmi bandam uchun, bandam so‘ragan narsa uniki», deyilgani kabi. Bu so‘rovchining eng komil holatidir: u ehtiyojini so‘rashdan avval so‘ralayotgan Zotni madh etadi. Chunki bu ehtiyojning ravo bo‘lishiga va duoning ijobatiga ko‘proq sabab bo‘ladi.

Shu bois Alloh taolo bandalarini eng komil yo‘lga yo‘lladi. Ba’zan so‘rashdan avval so‘rovchining holati va muhtojligi bayon qilinadi. Muso alayhissalom aytganidek: «Robbim, menga tushiradigan har qanday yaxshiligingga muhtojman» (Qasas, 24). Ba’zan esa buning oldidan so‘ralayotgan Zot vasf qilinadi.

Zul-Nun aytganidek: «Sendan o‘zga iloh yo‘q. Sen poksan. Albatta, men zolimlardan bo‘ldim» (Anbiyo, 87). Ba’zan so‘ralayotgan Zotni shunchaki madh etish bilan kifoyalaniladi. Shoir aytadi: «Hojatimni aytaymi, yo hayoing kifoyami?

Axir sening tabiating hayo-ku. Kishi seni bir kuni madh etsa, o‘z maqsadini aytishga hojat qolmaydi: madhning o‘zi kifoyadir».

Bu yerda hidoyat — yo‘l ko‘rsatish va muvaffaq qilishdir. Hidoyat fe’li bu oyatdagidek to‘g‘ridan-to‘g‘ri to‘ldiruvchini olishi mumkin: «Bizni to‘g‘ri yo‘lga hidoyat qilgin». Bunda «bizga ilhom qilgin», «muvaffaq qilgin», «rizq etgin» yoki «ato qilgin» ma’nolari ham bor. «Unga ikki yo‘lni ko‘rsatdik» (Balad, 10), ya’ni unga yaxshilik va yomonlikni bayon qildik.

Hidoyat fe’li «ila» bilan ham keladi. Alloh taoloning: «Uni tanlab oldi va to‘g‘ri yo‘lga hidoyat qildi» (Nahl, 121), «Ularni do‘zax yo‘liga boshlang» (Soffot, 23) degan oyatlarida bo‘lgani kabi. Bu yo‘l ko‘rsatish va dalolat etish ma’nosidadir. Alloh taoloning: «Albatta, sen to‘g‘ri yo‘lga hidoyat qilasan» (Sho‘ro, 52) degan oyatida esa «li» bilan kelgan.

Jannat ahli: «Bizni bunga hidoyat qilgan Allohga hamd bo‘lsin» (A’rof, 43), deganlarida ham shu ma’no bor, ya’ni U bizni bunga muvaffaq qildi va bunga munosib qildi.

«To‘g‘ri yo‘l» haqida Imom Abu Ja’far ibn Jarir shunday degan: «Tafsir ahli bo‘lgan ummatning barchasi to‘g‘ri yo‘l — egri bo‘lmagan ravshan yo‘l ekaniga ittifoq qilgan. Barcha arablar tilida ham bu shundaydir. Jumladan, Jarir ibn Atiyya al-Xatfiy shunday degan: “Mo‘minlar amiri, yo‘llar egri bo‘lsa ham, to‘g‘ri yo‘ldadir”.» U: «Bu ma’noga dalil bo‘ladigan misollar sanab tugatib bo‘lmaydigan darajada ko‘p», degan.

So‘ng arablar «sirot» so‘zini isti’ora qilib, to‘g‘ri yoki egri deb sifatlangan har qanday so‘z va amalga nisbatan ham ishlatganlar: to‘g‘rini to‘g‘riligi bilan, egrini egriligi bilan sifatlaydilar.

Ilk va keyingi mufassirlar «sirot»ni sharhlashda turli iboralarni ishlatgan bo‘lsalar-da, ularning barchasi bir ma’noga borib taqaladi: Alloh va Rasuliga ergashish. U Kitobulloh, ya’ni Allohning Kitobi, deb rivoyat qilingan. Ibn Abu Hotim aytadi: «Hasan ibn Arafah bizga rivoyat qildi: Yahyo ibn Yamon menga Hamza az-Zayyotdan, u Sa’ddan — u Abu al-Muxtor at-Toiydir — u Horis al-A’varning jiyanidan, u Horis al-A’vardan, u esa Ali ibn Abu Tolib roziyallohu anhudan rivoyat qilib, Ali: “Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: ‘To‘g‘ri yo‘l — Allohning Kitobidir’, dedilar”, deb aytgan».

Ibn Jarir ham buni Hamza ibn Habib az-Zayyotdan shu sanad bilan rivoyat qilgan. Ahmad va Termiziy ham Horis al-A’varning Alidan rivoyati orqali marfu’ shaklda keltirganlar: «U Allohning mahkam arqoni, hikmatli zikr va to‘g‘ri yo‘ldir». Bu rivoyat Alidan mavquf holda ham rivoyat qilingan va, Alloh bilguvchiroq, mavquf shakli to‘g‘riroqdir.

Sufyon Mansurdan, u Abu Voildan, u Abdullohdan rivoyat qiladi: «To‘g‘ri yo‘l — Allohning Kitobidir». «U Islomdir», deb ham aytilgan. Dahhok Ibn Abbosdan rivoyat qiladi: Jabroil Muhammad alayhissalomga: «Ey Muhammad, “Bizni to‘g‘ri yo‘lga hidoyat qilgin”, deb ayt», dedi. Ya’ni, bizni hidoyat qiluvchi yo‘lga — egri bo‘lmagan Alloh diniga hidoyat qilgin.

Maymun ibn Mihron Ibn Abbosdan «Bizni to‘g‘ri yo‘lga hidoyat qilgin» oyati haqida rivoyat qilib: «Bu Islomdir», degan. Ismoil ibn Abdurahmon as-Suddiy al-Kabir Abu Molikdan va Abu Solihdan, ular Ibn Abbosdan; Murra al-Hamdaniy Ibn Mas’uddan, shuningdek, Nabiy sollallohu alayhi vasallamning bir guruh sahobalaridan rivoyat qilib, ular: «Bizni to‘g‘ri yo‘lga hidoyat qilgin» — bu Islom, deganlar. Abdulloh ibn Muhammad ibn Aqil Jobirdan rivoyat qilib: «Bu Islomdir, u osmon bilan yer orasidagi hamma narsadan kengroqdir», degan.

Ibn al-Hanafiyya Alloh taoloning «Bizni to‘g‘ri yo‘lga hidoyat qilgin» degan oyati haqida: «Bu Allohning bandalardan faqat shuni qabul qiladigan dinidir», degan. Abdurahmon ibn Zayd ibn Aslam ham: «Bu Islomdir», degan.

Imom Ahmad o‘zining «Musnad»ida rivoyat qilgan hadisda shunday deyiladi: Hasan ibn Savvor Abu Alo bizga rivoyat qildi; Lays ibn Sa’d — Muoviya ibn Solihdan — Abdurahmon ibn Jubayr ibn Nufayrga rivoyat qildi, u otasidan, u esa Navvos ibn Sam’ondan, u Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan rivoyat qildi. U zot aytdilar: «Alloh to‘g‘ri yo‘lni misol qilib keltirdi. Yo‘lning ikki chetida devorlar, devorlarda ochiq eshiklar, eshiklar ustida tushirib qo‘yilgan pardalar bor. Yo‘l boshida bir da’vat qiluvchi: “Ey odamlar, barchangiz yo‘lga kiring va undan og‘mang”, deb chaqiradi.

Yo‘lning tepasidan yana bir da’vat qiluvchi chaqiradi. Kishi o‘sha eshiklardan birini ochmoqchi bo‘lsa, u: “Holingga voy, uni ochma! Agar ochsang, ichiga kirib ketasan”, deydi. To‘g‘ri yo‘l — Islomdir; ikki devor — Allohning chegaralaridir; ochiq eshiklar — Alloh harom qilgan narsalardir.

Yo‘l boshidagi da’vat qiluvchi — Allohning Kitobidir; yo‘l tepasidan chaqiruvchi esa har bir musulmonning qalbidagi Allohning nasihatgo‘yidir». Ibn Abu Hotim va Ibn Jarir ham Lays ibn Sa’ddan shu hadisni rivoyat qilganlar. Termiziy va Nasoiy esa Ali ibn Hujrdan, u Baqiyyadan, u Bujayr ibn Sa’ddan, u Xolid ibn Ma’dondan, u Jubayr ibn Nufayrdan, u esa Navvos ibn Sam’ondan shu hadisni rivoyat qilganlar. Bu sahih sanadli hadisdir, Alloh bilguvchiroq.

Mujohid «Bizni to‘g‘ri yo‘lga hidoyat qilgin» oyati haqida: «Haq», degan. Bu sharh kengroqdir va avvalgi sharhlarga zid emas. Ibn Abu Hotim va Ibn Jarir Abu an-Nazr Hoshim ibn al-Qosimdan, u Hamza ibn al-Mug‘iradan, u Osim al-Ahvaldan, u Abu al-Oliyadan rivoyat qilganlar. Abu al-Oliya: «“Bizni to‘g‘ri yo‘lga hidoyat qilgin” — bu Nabiy sollallohu alayhi vasallam va undan keyingi ikki zot», degan.

Osim: «Bu gapni Hasanga aytganimizda, u: “Abu al-Oliya rost aytdi va nasihat qildi”, dedi», deb rivoyat qiladi.

Bu so‘zlarning barchasi to‘g‘ri va bir-birini to‘ldiradi. Kim Nabiy sollallohu alayhi vasallamga ergashib, undan keyingi ikki zot — Abu Bakr va Umar roziyallohu anhumo yo‘lidan borsa, haqga ergashgan bo‘ladi. Kim haqga ergashsa, Islomga ergashgan bo‘ladi; kim Islomga ergashsa, Qur’onga — Allohning Kitobi, mahkam arqoni va to‘g‘ri yo‘liga ergashgan bo‘ladi. Bularning bari to‘g‘ri va bir-birini tasdiqlaydi. Hamd Allohgadir.

Tabaroniy aytadi: Muhammad ibn al-Fazl as-Saqatiy bizga rivoyat qildi; Ibrohim ibn Mahdiy al-Misiybiy bizga rivoyat qildi; Yahyo ibn Zakariyya ibn Abu Zoida A’mashdan, u Abu Voildan, u esa Abdullohdan rivoyat qildi. Abdulloh: «To‘g‘ri yo‘l — Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bizni tark etgan yo‘ldir», degan.

Shu sababli Imom Abu Ja’far ibn Jarir rahimahulloh: «Mening nazdimda “Bizni to‘g‘ri yo‘lga hidoyat qilgin” oyatining eng munosib tafsiri shuki, bu bilan bizni O‘zing rozi bo‘lgan va bandalaringdan ne’mat bergan kishilarga — so‘z va amalda — muvaffaq qilgan yo‘lda sobit qilishing so‘ralmoqda. Ana shu to‘g‘ri yo‘ldir.

Kim Alloh ne’mat bergan payg‘ambarlar, siddiqlar, shahidlar va solihlarga berilgan narsaga muvaffaq qilinsa, Islomga, rasullarni tasdiqlashga, Kitobni mahkam tutishga, Alloh buyurgan narsalarga amal qilishga, qaytargan narsalaridan tiyilishga, Nabiy sollallohu alayhi vasallamning yo‘liga hamda to‘rt xalifa va har bir solih bandaning yo‘liga ergashishga muvaffaq qilingan bo‘ladi. Bularning bari to‘g‘ri yo‘ldandir», degan.

Agar: «Mo‘min kishi o‘zi hidoyatda bo‘la turib, nima uchun har namozda va boshqa paytlarda hidoyat so‘raydi? Bu hosil bo‘lgan narsani yana so‘rash emasmi?» deyilsa, javob shuki: yo‘q. Banda kecha-kunduz, har soatda va har holatda Allohga muhtojdir: hidoyatda sobit turish, unda mustahkam bo‘lish, uni teran anglash, hidoyatini ziyoda qilish va unda davom etish uchun Allohga muhtoj.

Banda o‘ziga Alloh xohlaganidan boshqa foyda ham, zarar ham yetkaza olmaydi. Shu bois Alloh taolo unga har bir vaqtda madad, sobitlik va muvaffaqiyat berishini so‘rashga yo‘l ko‘rsatdi. Baxtli kishi — Alloh unga O‘zidan so‘rashni muvaffaq qilgan kishidir. Zero, Alloh O‘ziga duo qilgan duogo‘yning duosini ijobat qilishni zimmasiga olgan, xususan, kecha-kunduz Unga muhtoj, ehtiyojmand va nochor bo‘lgan kishining duosini.

Alloh taolo: «Ey iymon keltirganlar, Allohga, Uning Rasuliga, Rasuliga nozil qilgan Kitobga va bundan avval nozil qilgan Kitobga iymon keltiringlar...» (Niso, 136), deb buyurgan. U iymon keltirganlarga iymon keltirishni buyurdi, lekin bu hosil bo‘lgan narsani qayta hosil qilish emas; bundan maqsad — sobit turish, davom etish va shunga yordam beradigan amallarni muntazam bajarishdir. Alloh bilguvchiroq.

Alloh taolo mo‘min bandalariga: «Robbimiz, bizni hidoyat qilganingdan keyin qalblarimizni og‘dirma va huzuringdan bizga rahmat ato et. Albatta, Sen ko‘p ato etuvchisan», deb aytishni buyurgan. Siddiq roziyallohu anhu Shom namozining uchinchi rak’atida Fotihadan keyin bu oyatni ichida o‘qir edi. Demak, Alloh taoloning «Bizni to‘g‘ri yo‘lga hidoyat qilgin» degan so‘zining ma’nosi: «Bizni shu yo‘lda davom ettirgin va undan boshqa tomonga burib yubormagin», deganidir.

«Bizni» so‘zi va «Qasas: 24; Anbiyo: 87; Balad: 10; Nahl: 121; Saffot: 23; Sho‘ro: 52; A’rof: 43; Qur’on fazilatlari haqidagi bobda avval zikr qilingan; ma’nosi...» degan oyat havolalari tafsir matnida keltirilgan.

Banda «Bizni to‘g‘ri yo‘lga hidoyat qilgin» oyatini oxirigacha o‘qiganda, Alloh: «Bu bandam uchundir va bandam so‘ragan narsaga ega bo‘ladi», deyishi haqidagi hadis avval zikr qilingan.

«O‘zing ne’mat berganlarning yo‘li» — «to‘g‘ri yo‘l»ni sharhlaydi. Nahv olimlari nazarida bu uning badali bo‘lib kelgan; izohlovchi atf bo‘lishi ham mumkin. Alloh bilguvchiroq. «O‘zing ne’mat berganlar» Niso surasidagi: «Kim Allohga va Rasulga itoat etsa, ana o‘shalar Alloh ne’mat bergan payg‘ambarlar, siddiqlar, shahidlar va solihlar bilan birga bo‘lurlar.

Ular naqadar go‘zal hamrohlardir. Bu Allohning fazlidir va Alloh biluvchi sifatida kifoyadir» (Niso, 69–70), degan oyatda zikr qilingan kishilardir.

Dahhok Ibn Abbosdan rivoyat qilib, «O‘zing itoat va ibodating bilan ne’mat bergan farishtalaring, payg‘ambarlaring, siddiqlaring, shahidlaring va solihlaringning yo‘li» degan. Bu Robbimizning «Kim Allohga va Rasulga itoat etsa, ana o‘shalar Alloh ne’mat berganlar bilan birga bo‘lurlar...» (Niso, 69) degan so‘ziga o‘xshaydi. Abu Ja’far ar-Rabiy’ ibn Anasdan rivoyat qilib: «Ular payg‘ambarlardir», degan.

Ibn Jurayj Ibn Abbosdan: «Ular mo‘minlardir», degan. Mujohid ham shunday degan. Vakiy’: «Ular musulmonlardir», degan. Abdurahmon ibn Zayd ibn Aslam: «Ular Nabiy sollallohu alayhi vasallam va u zot bilan birga bo‘lganlardir», degan.

Ibn Abbosdan keltirilgan avvalgi tafsir umumiyroq va qamrovliroqdir. Alloh bilguvchiroq.

«G‘azabga qolganlarning ham emas, adashganlarning ham emas» degan so‘zning ma’nosi: «Bizni to‘g‘ri yo‘lga — yuqorida sifati aytilgan, hidoyat, to‘g‘rilik va Alloh hamda Rasuliga itoat ahli bo‘lgan, Uning buyruqlarini bajarib, qaytariq va man’laridan tiyilgan kishilar yo‘liga hidoyat qilgin. G‘azabga qolganlarning yo‘liga emas». Ular irodalari buzilgan, haqni bilib, undan yuz o‘girganlardir. «Adashganlarning» yo‘liga ham emas.

Ular ilmni yo‘qotgan, zalolatda sarson bo‘lib, haqni topa olmaydiganlardir. «La» so‘zi bu yerda kalomni ta’kidlash, ikki buzuq yo‘l borligini ko‘rsatish uchun keltirilgan. Bular yahudiylar va nasroniylarning yo‘llaridir.

Ba’zi nahv olimlari bu o‘rindagi «g‘ayr» istisno ma’nosidadir, deganlar. U holda istisno uzilgan bo‘ladi, chunki ular ne’mat berilganlardan emas. Biz aytgan izoh esa yaxshiroqdir. Shoirning quyidagi so‘zi bunga dalil bo‘ladi: «Go‘yo sen Banu Uqayshning tuyalaridan bir tuyasan, oyog‘i ostida eski mesh shitirlaydi».

Ya’ni, «go‘yo sen Banu Uqaysh tuyalaridan bir tuyasan» demoqchi; sifat bilan kifoyalanib, tavsiflangan ismni tushirib qoldirgan. Xuddi shunday, «g‘azabga qolganlarning yo‘li emas» ma’nosidagi «g‘azabga qolganlardan boshqa» iborasida ham qo‘shilgan so‘z tushirib qoldirilib, izofa qilingan so‘z bilan kifoyalanilgan. Bunga gapning mazmuni dalolat qiladi: «Bizni to‘g‘ri yo‘lga, O‘zing ne’mat berganlarning yo‘liga hidoyat qilgin», so‘ngra «g‘azabga qolganlarning emas», deyiladi.

Ba’zilar «Adashganlarning ham emas» oyatidagi «la» ortiqcha, mazmuni esa «g‘azabga qolganlardan va adashganlardan boshqa» deb hisoblaganlar. Ular al-A’jjojning «Hovuzsiz quduqda u tunab qoldi, o‘zi sezmay» degan baytini dalil keltirganlar; baytdagi «la»ni ortiqcha, ma’noni esa «hovuzli quduqda» deb tushunganlar. To‘g‘ri fikr esa biz avval bayon qilganimizdir.

Shu sababli Abu Ubayd al-Qosim ibn Sallom «Qur’on fazilatlari» kitobida Abu Muoviya orqali, A’mashdan, u Ibrohimdan, u Asvaddan rivoyat qilib, Umar ibn Xattob roziyallohu anhuning «g‘azabga qolganlardan boshqa va adashganlardan boshqa» deb o‘qiganini keltirgan. Bu sanad sahihdir. Bu o‘qish tafsir sifatida aytilgan deb tushuniladi va «la» so‘zi ikki yo‘lni ajratib, har ikkisini tark etish kerakligini ta’kidlash uchun kelganini ko‘rsatadi. Iymon ahli yo‘li haqni bilish va unga amal qilishni o‘z ichiga oladi.

Yahudiylar amalni yo‘qotganlar, nasroniylar esa ilmni yo‘qotganlar. Shu sababli g‘azab yahudiylarga, zalolat esa nasroniylarga nisbat berilgan: bilib turib tark etgan kishi g‘azabga loyiq bo‘ladi, bilmagan kishi esa bunday emas. Nasroniylar bir narsani ko‘zlagan bo‘lsalar-da, uning yo‘lini topolmadilar, chunki ishga to‘g‘ri tomonidan — haq Rasulga ergashishdan — kirishmadilar, shu sababli adashdilar. Yahudiylar ham, nasroniylar ham zalolatdagi va g‘azabga qolgan kishilardir, ammo g‘azab yahudiylarga, adashish esa nasroniylarga ko‘proq xos. Hadis va asarlar ham shu ma’noni bildiradi.

Imom Ahmad aytadi: Muhammad ibn Ja’far bizga rivoyat qildi; Shu’ba aytdi: Samok ibn Harbning Ibod ibn Hubayshdan rivoyat qilayotganini eshitdim. Ibod Adiy ibn Hotimdan rivoyat qilib, u shunday dedi: «Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning otliqlari kelib, xolamni va bir qancha kishini asir oldilar. Ularni Rasululloh sollallohu alayhi vasallam huzurlariga olib kelib, qator qilib qo‘yishdi. Xolam: “Ey Allohning Rasuli, vakilimiz kelmay qoldi, farzandlarimdan uzildim.

Men qari ayolman, xizmat qila olmayman. Menga Alloh sizga ato etgan yaxshilikdan ehson qiling”, dedi. U zot: “Vakiling kim?” deb so‘radilar. U: “Adiy ibn Hotim”, dedi. U zot: “Alloh va Rasulidan qochgan o‘sha kishimi?” dedilar.

Xolam: “Menga yaxshilik qiling”, dedi. U qaytib ketganida yonida bir kishi bor edi, men uni Ali deb o‘yladim. U: “Undan yo‘l xarajati uchun ulov so‘ra”, dedi. Xolam so‘radi, u zot unga berdi. Xolam oldimga kelib: “U sening otang qilmagan ishni qildi.

Falonchi uning huzuriga kelib, undan yaxshilik oldi, falonchi ham kelib undan yaxshilik oldi”, dedi. Men u zot huzurlariga bordim. U zotning yonlarida bir ayol va bolalar — yoki bir bola — bor edi; ularning Nabiy sollallohu alayhi vasallamga yaqinligini eslatdi. Shunda u zot Kisro yoki Qaysar podshohiga o‘xshamasligini bildim.

U zot: “Ey Adiy, ‘Allohdan o‘zga iloh yo‘q’, deyilishidan seni nima qaytaradi? Allohdan o‘zga iloh bormi?” dedilar. U: “Allohu akbar”, deyilishidan meni nima qaytaradi? Alloh azza va jalladan ulug‘roq narsa bormi?” dedi.

Shunda u Islomga kirdi. Men u zotning yuzlari quvonchdan yorishganini ko‘rdim. U zot: “G‘azabga qolganlar — yahudiylar, adashganlar esa nasroniylardir”, dedilar». So‘ng hadisni zikr qildi. Termiziy ham bu hadisni Samok ibn Harbdan rivoyat qilib: «Hasan g‘arib hadis, uni faqat uning rivoyati orqali bilamiz», degan.

Men aytamanki, uni Hammad ibn Salama Samokdan, u Murriy ibn Qatariydan, u Adiy ibn Hotimdan rivoyat qilgan. Adiy: «Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan Allohning “g‘azabga qolganlarning emas” degan so‘zining ma’nosi haqida so‘radim. U zot: “Ular yahudiylardir”, dedilar. “Adashganlar-chi?”

deb so‘radim. “Ular nasroniylardir, ular adashganlardir”, dedilar». Sufyon ibn Uyayna ham Ismoil ibn Abu Xolid orqali, u Sha’biydan, u Adiy ibn Hotimdan shu hadisni rivoyat qilgan. Adiy haqidagi hadis turli yo‘llar bilan, ko‘p lafzlarda rivoyat qilingan; ularni keltirish cho‘zilib ketadi.

Abdurazzoq aytadi: Ma’mar bizga rivoyat qildi, u Budayl al-Uqayliydan; u Abdulloh ibn Shaqiqdan eshitganini aytdi. Abdulloh unga, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Vodiy al-Quroda ot ustida turganlarida, Banu Qayn qabilasidan bir kishi u zotdan: «Ey Allohning Rasuli, bular kimlar?» deb so‘raganini xabar qildi. U zot: «G‘azabga qolganlar», deb yahudiylarga ishora qildilar.

«Adashganlar esa nasroniylardir», dedilar. Jurayriy, Urva va Xolid al-Hazzo ham Abdulloh ibn Shaqiqdan shu hadisni mursalan rivoyat qilganlar, lekin ular uni Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan eshitgan kishini zikr qilmaganlar. Urvaning rivoyatida Abdulloh ibn Umar deb nomi kelgan; Alloh bilguvchiroq. Ibn Mardavayh Ibrohim ibn Tahmondan, u Budayl ibn Maysaradan, u Abdulloh ibn Shaqiqdan, u Abu Zarrdan rivoyat qilgan: «Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan g‘azabga qolganlar haqida so‘radim.

U zot: “Yahudiylar”, dedilar. “Adashganlar-chi?” dedim. “Nasroniylar”, dedilar».

Suddiy Abu Molikdan va Abu Solihdan, ular Ibn Abbosdan; Murra al-Hamdaniy Ibn Mas’uddan va Nabiy sollallohu alayhi vasallamning bir qancha sahobalaridan rivoyat qilib: «G‘azabga qolganlar — yahudiylar, adashganlar esa nasroniylardir», deganlar. Dahhok va Ibn Jurayj Ibn Abbosdan ham shunday rivoyat qilganlar. Rabiy’ ibn Anas, Abdurahmon ibn Zayd ibn Aslam va boshqalar ham shu fikrni aytganlar. Ibn Abu Hotim: «Mufassirlar orasida bu borada ixtilof borligini bilmayman», degan.

Yahudiylarning g‘azabga qolganlar, nasroniylarning esa adashganlar ekaniga bu imomlar keltirgan dalil — avvalgi hadis va Alloh taoloning Baqara surasida Bani Isroilga qilgan xitobidir: «Ular Alloh nozil qilgan narsaga kofir bo‘lishni, Alloh O‘z bandalaridan xohlagan kishisiga fazlini nozil qilishini hasad qilib, o‘z jonlarini naqadar yomon narsaga sotdilar. Shu bois ular g‘azab ustiga g‘azab bilan qaytdilar. Kofirlarga xor qiluvchi azob bordir» (Baqara, 90). Moida surasida esa: «Ayting: “Alloh huzurida jazosi bundan ham yomonroq bo‘lgan kishilar haqida sizlarga xabar beraymi?

Ular Alloh la’natlagan, g‘azab qilgan, ulardan maymunlar, cho‘chqalar va to‘g‘utga sig‘inganlar qilgan kishilardir. Ular o‘rin jihatidan eng yomon va to‘g‘ri yo‘ldan eng ko‘p adashganlardir”» (Moida, 60), degan. Yana: «Bani Isroildan kofir bo‘lganlar Dovud va Maryam o‘g‘li Iso tilida la’natlanganlar. Bunga ularning osiy bo‘lishlari va haddan oshishlari sabab bo‘ldi.

Ular qilgan yomon ishlaridan bir-birlarini qaytarmas edilar. Qilgan ishlari naqadar yomon!» (Moida, 78–79), degan.

Siyrat kitobida Zayd ibn Amr ibn Nufayl haqida shunday hikoya qilinadi: u bir guruh hamrohlari bilan haq dinni izlab Shomga ketganida, yahudiylar unga: «Bizning dinimizga kirishing uchun Allohning g‘azabidan o‘z ulushingni olishing kerak», dedilar. U: «Men Allohning g‘azabidan qochyapman», dedi. Nasroniylar ham: «Bizning dinimizga kirishing uchun Allohning qahridan o‘z ulushingni olishing kerak», dedilar. U: «Bunga toqatim yetmaydi», dedi.

U fitratida qolib, butlarga ibodat qilishdan va mushriklarning dinidan yiroq bo‘ldi; yahudiylarning ham, nasroniylarning ham diniga kirmadi. Ammo hamrohlari nasroniy bo‘lib, nasroniylik diniga kirdilar, chunki o‘sha paytda uni yahudiylik dinidan ko‘ra o‘zlariga yaqinroq deb topdilar. Ular orasida Varaqa ibn Navfal ham bor edi. Alloh Nabiyini yuborganida, uni hidoyat qildi va u vahiydan o‘zi topgan narsaga iymon keltirdi. Alloh undan rozi bo‘lsin.

Masala: Olimlarning to‘g‘ri qarashiga ko‘ra, ضاد va ظاء harflarining farqini aniq ajratmay talaffuz qilish kechiriladi, chunki ularning maxrajlari bir-biriga yaqin. ضاد harfining maxraji tilning chetidan va unga tutash oziq tishlardan; ظاء harfining maxraji esa til uchidan va yuqori old tishlarning uchlaridan chiqadi. Har ikkisi ham jarangli, yumshoq va itboq harflaridandir. Shu sababli buni ajrata olmaydigan kishi uchun ulardan birini ikkinchisining o‘rnida ishlatish kechiriladi.

Alloh bilguvchiroq. «Men ضاد harfi bilan so‘zlaganlarning eng fasohatlisi bo‘ldim» degan hadisning esa asli yo‘q. Alloh bilguvchiroq.

Bu ulug‘ sura yetti oyatdan iborat bo‘lib, Allohga hamd aytish, Uni ulug‘lash va O‘zining oliy sifatlarini o‘z ichiga olgan go‘zal ismlari bilan madh etishni; oxiratni — Jazo kunini; bandalarini Undan so‘rash va Unga yolvorishga, o‘z kuch-quvvatlaridan voz kechishga, ibodatni Unga xolis qilish va ilohiyatda Uni yakkalashga, Unga sherik, teng yoki o‘xshash bor deb bilishdan poklashga yo‘llashni o‘z ichiga oladi. Shuningdek, Allohdan to‘g‘ri yo‘l — haq din — ga hidoyat qilishini va shu yo‘lda sobit etishini so‘rashni ham qamraydi.

Bu bandalarni Qiyomat kuni sezgi bilan idrok etiladigan sirotdan o‘tkazib, payg‘ambarlar, siddiqlar, shahidlar va solihlar bilan birga ne’mat bog‘lariga eltadi. Sura solih amallarga targ‘ib qiladi, toki ular Qiyomat kuni shu amallar ahlining safida bo‘lsinlar; botil yo‘llardan ogohlantiradi, toki Qiyomat kuni ulardan yuruvchilar — g‘azabga qolganlar va adashganlar bilan birga mahshur bo‘lmasinlar.

Alloh taoloning «O‘zing ne’mat berganlarning yo‘li» degan oyatida ne’matni O‘ziga nisbat bergani, «g‘azabga qolganlarning» degan oyatida esa g‘azab qiluvchini zikr etmay, fe’lni majhul shaklda keltirgani naqadar go‘zal! Garchi aslida g‘azab qiluvchi U bo‘lsa-da, Alloh taolo: «Alloh g‘azab qilgan qavm bilan do‘stlashganlarni ko‘rmadingmi?» (Mujodala, 14), degan. Xuddi shuningdek, zalolatni unga mubtalo bo‘lgan kishilarga nisbat bergan, holbuki O‘z taqdiri bilan ularni adashtirgan Zot ham Uning O‘zidir.

Alloh taolo: «Alloh kimni hidoyat qilsa, u hidoyat topuvchidir. Kimni adashtirsa, unga yo‘l ko‘rsatuvchi do‘st topmaysan» (Kahf, 17); «Alloh kimni adashtirsa, unga hidoyat qiluvchi yo‘q. Ularni tug‘yonlarida gangib yurishlari uchun tark etadi» (A’rof, 186), degan. Boshqa oyatlar ham hidoyat va adashtirishda yolg‘iz Alloh mutasarrif ekaniga dalolat qiladi.

Bu qadarni inkor etuvchi firqa va ularga ergashganlarning gapiga xilofdir. Ular o‘z bid’atlarini Qur’onning mutashobih oyatlari bilan asoslashga urinib, ularga ochiq raddiya bo‘lgan oyatlarni tark etadilar. Zalolat va g‘ay ahli shunday bo‘ladi. Sahih hadisda: «Qur’onning mutashobih oyatlariga ergashayotgan kishilarni ko‘rsangiz, bilingki, Alloh ularni nomma-nom aytgan.

Ulardan ehtiyot bo‘ling», deyilgan. Bu Alloh taoloning: «Qalblarida og‘ish bo‘lganlar fitna izlab, uning ta’vilini istab, mutashobih oyatlarga ergashadilar» (Oli Imron, 7), degan so‘zidir. Hamd Allohga xoski, Qur’onda biror bid’atchining sahih hujjati yo‘q. Zero, Qur’on haqni botildan ajratish, hidoyat bilan zalolatni bayon qilish uchun nozil qilingan.

Unda qarama-qarshilik va ixtilof yo‘q, chunki u Hikmatli va Hamdga loyiq Zot huzuridan nozil bo‘lgandir.

Fotihani o‘qib bo‘lgach, «Omin» deyish mustahabdir. «Amin» deb, maddsiz ham aytiladi. Ma’nosi: «Allohim, ijobat qilgin». Bunga Imom Ahmad, Abu Dovud va Termiziy Vail ibn Hujrdan rivoyat qilgan hadis dalildir. Vail: «Nabiy sollallohu alayhi vasallam “G‘azabga qolganlarning ham emas, adashganlarning ham emas” oyatini o‘qib, ovozlarini cho‘zib “Omin” dedilar», degan.

Abu Dovud rivoyatida: «Ovozlarini baland ko‘tardilar», deyiladi. Termiziy: «Bu hasan hadis», degan. Ali, Ibn Mas’ud va boshqalardan ham shunday rivoyat qilingan. Abu Hurayra aytadi: «Rasululloh sollallohu alayhi vasallam “G‘azabga qolganlarning ham emas, adashganlarning ham emas”ni o‘qiganlarida, oldingi safdagilar eshitadigan darajada “Omin” der edilar».

Buni Abu Dovud va Ibn Moja rivoyat qilganlar. Ibn Moja: «Masjid aks-sado berardi», deb qo‘shimcha qilgan. Dorqutniy ham rivoyat qilib: «Bu hasan sanadli hadis», degan. Bilol: «Ey Allohning Rasuli, meni “Omin” aytishda ortda qoldirmang», degan.

Buni Abu Dovud rivoyat qilgan. Abu Nasr al-Qushayriy Hasan va Ja’far as-Sodiqdan «Omin»dagi mimni tashdid bilan aytishlarini keltirgan, xuddi «Omin al-bayt al-harom» iborasidagi kabi.

Ustozlarimiz va boshqalarning aytishlaricha, namozdan tashqarida ham «Omin» deyish mustahab, namozxon uchun esa yanada ta’kidlangan; yolg‘iz o‘quvchi bo‘ladimi, imommi, iqtido qiluvchimi — farqi yo‘q, barcha holatlarda shunday. Bunga ikki «Sahih»da Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadis dalildir. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Imom “Omin” desa, sizlar ham “Omin” denglar. Kimning “Omin” aytishi farishtalarning “Omin” aytishiga muvofiq kelsa, uning o‘tgan gunohlari mag‘firat qilinadi», dedilar.

Muslim rivoyatida Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Sizlardan biringiz namozda “Omin” desa va osmondagi farishtalar ham “Omin” desalar, ikkisidan biri ikkinchisiga muvofiq kelsa, uning o‘tgan gunohlari mag‘firat qilinadi», deganlar. Muslimda Abu Musodan marfu’ rivoyat qilingan hadisda: «Imom “Adashganlarning ham emas” desa, “Omin” denglar. Alloh sizlarga ijobat qiladi», deyiladi.

Juvaybir Dahhokdan, u Ibn Abbosdan rivoyat qiladi: «Men: “Ey Allohning Rasuli, ‘Omin’ning ma’nosi nima?” deb so‘radim. U zot: “Robbim, shunday qil”, dedilar». Javhariy: «Omin — “Shunday bo‘lsin”, degani», deydi. Termiziy: «Ma’nosi — umidimizni noumid qilma», degan.

Ko‘pchilik: «Allohim, bizga ijobat qil», degan ma’noda, deb aytgan. Qurtubiy Mujohid, Ja’far as-Sodiq va Hilol ibn Kaysondan «Omin» Alloh taoloning ismlaridan biri ekanini keltirgan. Bu Ibn Abbosdan marfu’ rivoyat qilingan, ammo sahih emas. Molikiy Abu Bakr ibn al-Arabiy shunday degan.

Molikning mazhabidagi ulamolar: «Imom “Omin” demaydi, muqtadiy esa aytadi», deganlar. Bunga Molikning Sumayydan, u Abu Solihdan, u Abu Hurayradan rivoyat qilgan hadisi dalil: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Imom “Adashganlarning ham emas” desa, sizlar “Omin” denglar», dedilar. Ular Abu Muso hadisidan ham dalil keltirganlar: «Imom “Adashganlarning ham emas”ni o‘qisa, “Omin” denglar». Biroq avval keltirilgan muttafaqun alayh hadisida: «Imom “Omin” desa, sizlar ham “Omin” denglar», deyiladi.

Shuningdek, Nabiy sollallohu alayhi vasallam «G‘azabga qolganlarning ham emas, adashganlarning ham emas»ni o‘qigach, «Omin» deganlar.

Ustozlarimiz muqtadiyning jahriy namozda «Omin»ni ovoz chiqarib aytishi haqida ixtilof qilganlar. Xulosasi shuki: imom «Omin» aytishni unutsa, muqtadiy ovozini chiqarib aytadi — bu masalada ixtilof yo‘q. Imom ovoz chiqarib «Omin» aytsa, yangi qarashga ko‘ra muqtadiy baland aytmaydi. Bu Abu Hanifaning mazhabi va Molikdan rivoyat qilingan qarashlardan biridir.

Chunki «Omin» zikrlardan biri bo‘lib, namozning boshqa zikrlari kabi ovoz chiqarib aytilmaydi. Qadimgi qarashga ko‘ra esa ovoz chiqarib aytadi. Bu Imom Ahmad ibn Hanbalning mazhabi va Molikdan rivoyat qilingan boshqa qarashdir. Avval zikr qilinganidek, «masjid aks-sado beradigan darajada» aytiladi.

Bizda uchinchi qarash ham bor: masjid kichik bo‘lsa, muqtadiy ovozini chiqarmaydi, chunki imomning qiroatini eshitadi; masjid katta bo‘lsa, masjidning chekkalaridagi kishilarga «Omin» eshitilishi uchun ovozini chiqaradi. Alloh bilguvchiroq.

Imom Ahmad o‘zining «Musnad»ida Oisha roziyallohu anhodan rivoyat qiladi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam huzurlarida yahudiylar eslandi. U zot: «Ular bizga Alloh bizni hidoyat qilib, o‘zlari adashgan juma kuni va Alloh bizni hidoyat qilib, o‘zlari adashgan qibla uchun qanchalik hasad qilsalar, imom ortida “Omin” deyishimiz uchun ham shunchalik hasad qiladilar», dedilar. Ibn Moja ham rivoyat qilgan. Uning lafzida: «Yahudiylar sizlarga salom va “Omin” aytishdan ko‘ra boshqa narsaga bunchalik hasad qilmaydilar», deyiladi.

Ibn Moja Ibn Abbosdan rivoyat qiladi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Yahudiylar sizlarga “Omin” deyishingizdan ko‘ra boshqa narsaga bunchalik hasad qilmaydilar. “Omin”ni ko‘p aytinglar», dedilar. Uning sanadida Talha ibn Amr bor, u zaifdir.

Ibn Mardavayh Abu Hurayradan rivoyat qiladi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Omin — mo‘min bandalariga Robbul olaminning muhridir», dedilar. Anasdan rivoyat qilinadi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Namozda va duoda “Omin” aytish menga berildi. Mendan oldin bu hech kimga berilmagan, faqat Musoga berilgan bo‘lishi mumkin: Muso duo qilar, Horun esa “Omin” der edi. Bas, duolaringizni “Omin” bilan yakunlanglar, Alloh sizlarga ijobat qiladi», dedilar.

Men aytamanki, ba’zilar shu ulug‘ oyatni dalil qilib keltirganlar. Alloh taolo: «Muso: “Robbimiz, albatta, Sen Fir’avn va uning a’yonlariga dunyo hayotida ziynat va mol-dunyo berding. Robbimiz, ular O‘z yo‘lingdan adashtirishlari uchunmi? Robbimiz, mol-mulklarini yo‘q qil va qalblarini qattiq qil, toki alamli azobni ko‘rmagunlaricha iymon keltirmasinlar”, dedi.

U: “Ikkovingizning duoyingiz ijobat qilindi. Bas, to‘g‘ri bo‘linglar va bilmaydiganlarning yo‘liga ergashmanglar”, dedi» (Yunus, 88–89). Oyatda duo Musoga nisbat berilgan, ammo gapning mazmunidan Horun «Omin» degani anglashiladi va shu bilan u duo qilgan kishining maqomiga qo‘yilgan. Alloh taoloning «Ikkovingizning duoyingiz ijobat qilindi» degan so‘zi shunga dalolat qiladi.

Demak, duo ortidan «Omin» degan kishi go‘yo duoni o‘zi aytgandek bo‘ladi. Shu sababli ayrimlar muqtadiy qiroat qilmaydi, chunki uning Fotihadan keyin aytgan «Omin»i qiroat o‘rnidadir, deganlar. Hadisda: «Imomi bor kishining qiroati — imomining qiroatidir», deyilgan. Bilol: «Meni “Omin” aytishda ortda qoldirmang», der edi.

Bu fikrga ko‘ra, jahriy namozda muqtadiy qiroat qilmaydi. Alloh bilguvchiroq.

Shu sababli Ibn Mardavayh aytadi: Ahmad ibn Hasan bizga rivoyat qildi; Abdulloh ibn Muhammad ibn Sallom bizga rivoyat qildi; Ishoq ibn Ibrohim bizga rivoyat qildi; Jarir Lays ibn Abu Sulaymdan, u Ka’bdan, u Abu Hurayradan rivoyat qilib, Abu Hurayra Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Imom “G‘azabga qolganlarning ham emas, adashganlarning ham emas”ni o‘qib, “Omin” desa va yer ahli aytgan “Omin” osmon ahli aytgan “Omin”ga muvofiq kelsa, Alloh bandaning o‘tgan gunohlarini mag‘firat qiladi», deganlarini rivoyat qildi.

«Omin» demagan kishining misoli bir guruh bilan jangga chiqqan, askarlar qur’a tashlaganda hammaga ulushi chiqqan, o‘ziga esa ulush chiqmagan kishiga o‘xshaydi. U: «Nega menga ulush chiqmadi?» deb so‘raydi. Unga: «Sen “Omin” demading», deyiladi.

«Niso, 69–70; Niso, 69; Moida, 60; Moida, 77; Moida, 78–79; Mujodala, 14; Kahf, 17; A’rof, 186; Oli Imron, 7; Yunus, 88–89» — tafsirda keltirilgan oyat havolalaridir. «G‘ayr» so‘zini qori’larning ko‘pchiligi kasra bilan sifat o‘rnida o‘qigan. Zamaxshariy uni hol o‘rnida nasb bilan o‘qish ham rivoyat qilinganini aytgan; bu Rasululloh sollallohu alayhi vasallam va Umar ibn Xattobning qiroati bo‘lib, Ibn Kasirdan ham rivoyat qilingan. Hol «alayhim»dagi olmosh, taalluqli fe’l esa «ne’mat berding» iborasidir.

Ma’nosi: «Ular bo‘la turib». Ubay ibn Ka’b ham shunday o‘qigan, toki uni «O‘zing ne’mat berganlar»ga atf qilingan deb tushunishmasin. Alloh taoloning «Alloh la’natlagan va g‘azab qilgan» (Moida, 60) hamda «Ular ilgari adashdilar, ko‘plarni adashtirdilar va to‘g‘ri yo‘ldan adashdilar» (Moida, 77) degan so‘zlari kabi. Bu ravshan va ochiqdir.

«Kimning “Omin” aytishi farishtalarning “Omin” aytishiga muvofiq kelsa» degani: ba’zilar «vaqt jihatidan muvofiq kelsa», deganlar; boshqalar «duoning ijobat bo‘lishida» yoki «ixlos sifatida muvofiq bo‘lsa», deganlar. Yunus, 88–89.

Al-Bag‘aviy tafsiri

Alloh taoloning «Bizni to‘g‘ri yo‘lga hidoyat qilgin» degan so‘zi haqida.

«Hidoyat qilgin» — bizga yo‘l ko‘rsatgin, deganidir. Ali va Ubay ibn Ka’b: «Bizni sobit qilgin», deganlar. Bu ma’no «Turgin, men senga qaytib kelgunimcha shu holingda qol» deyilishiga o‘xshaydi. Mo‘minlar hidoyatda bo‘la turib, bu duoni aytishlari sobitlik so‘rash va hidoyatning yanada ziyodasini talab qilish ma’nosidadir.

Chunki Ahl as-sunna mazhabiga ko‘ra, Alloh taoloning lutf va hidoyatlari cheksizdir.

«Sirot» so‘zi «sin» bilan ham aytiladi. Uvays Ya’qubdan shu shaklda rivoyat qilgan va bu asl shakldir. Yo‘ldan o‘tuvchilarni yutib yuborgandek qamrab olgani uchun unga «sirot» nomi berilgan. «Zoy» bilan ham o‘qiladi; Hamza zoyga moyil qilib talaffuz qilgan.

Bularning barchasi to‘g‘ri lahjalardir. Qorilarning ko‘pchiligi mushaf yozuviga muvofiq bo‘lgani uchun «sod» bilan o‘qishni tanlagan. «To‘g‘ri yo‘l» haqida Ibn Abbos va Jobir roziyallohu anhumo: «Bu Islomdir», deganlar. Bu Muqotilning ham so‘zidir.

Ibn Mas’ud roziyallohu anhu: «U Qur’ondir», degan. Alidan roziyallohu anhu marfu’ rivoyat qilinishicha: «To‘g‘ri yo‘l — Allohning Kitobidir». Said ibn Jubayr roziyallohu anhu: «Jannat yo‘li», degan. Sahl ibn Abdulloh: «Sunnat va jamoat yo‘li», degan.

Bakr ibn Abdulloh al-Muzaniy: «Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning yo‘li», degan. Abu al-Oliya va Hasan: «Rasululloh sollallohu alayhi vasallam, u zotning ahli va ikki hamrohlari», deganlar. So‘zning lug‘aviy asl ma’nosi — ravshan yo‘ldir.

Alloh taoloning «O‘zing ne’mat berganlarning yo‘li» degan so‘zi: ularga hidoyat va muvaffaqiyat ne’matini ato etding, deganidir. Ikrima: «Ularga iymonda sobitlik va to‘g‘ri yo‘lni tutish ne’matini berding; ular payg‘ambarlardir», degan. Boshqa bir fikrga ko‘ra, ular Alloh iymonda sobit qilgan barcha kishilar, ya’ni Alloh taoloning «Ana o‘shalar Alloh ne’mat bergan payg‘ambarlar bilan birga bo‘lurlar» degan oyatida zikr qilingan payg‘ambarlar va mo‘minlardir (Niso, 69). Ibn Abbos: «Ular Muso va Iso alayhimassalomning qavmidan, dinlarini o‘zgartirishlaridan oldingi kishilardir», degan.

Abdurahmon ibn Zayd: «Ular Nabiy sollallohu alayhi vasallam va u zot bilan birga bo‘lganlardir», degan. Abu al-Oliya: «Ular Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning ahli, Abu Bakr va Umar roziyallohu anhumo hamda u zotning xonadon ahlidir», degan. Shahr ibn Havshab: «Ular Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning sahobalari va ahli baytlaridir», degan.

Hamza «alayhim», «ladayhim» va «ilayhim» so‘zlaridagi «hā»larni damma bilan o‘qigan. Ya’qub esa ikkilik va ko‘plik shakllarida oldidan sukunli «ya» kelgan har bir «hā»ni damma bilan o‘qiydi, «ularning qo‘llari va oyoqlari orasida» degan oyat bundan mustasno. Boshqa qorilar ikkala holatda ham kasra bilan o‘qiydilar. «Hā»ni damma bilan o‘qigan kishi uni so‘z yakka kelgandagi asl shakliga qaytargan; kasra bilan o‘qiganlar esa oldidagi sukunli «ya» sababli shunday o‘qiganlar, chunki kasra «ya» bilan uyg‘undir.

Ibn Kasir va Abu Ja’far barcha jam’ mimlarini ulab o‘qishda, agar undan keyin sukunli harf kelmasa, to‘liq cho‘zib o‘qiydilar; sukunli harf kelsa, cho‘zmaydilar. Nofi’ tanlash ixtiyorini bergan. «Vasiyl» alifidan oldin Warsh damma bilan o‘qiydi. Agar undan keyin vasl alifi kelsa, «hā»dan oldin kasra yoki sukunli «ya» bo‘lganida, Hamza va Kisai «hā» hamda «mim»ni damma bilan, Abu Amr esa ikkalasini kasra bilan o‘qiydi.

Ya’qub ham undan oldingi harf kasrali bo‘lsa, ikkalasini kasra bilan o‘qiydi. Boshqa qorilar esa «ya» yoki oldingi kasra sababli «hā»ni kasra, asl holatiga ko‘ra «mim»ni damma bilan o‘qiydilar.

Alloh taoloning «G‘azabga qolganlarning ham emas» degan so‘zi «g‘azab qilganlarning yo‘li emas» ma’nosidadir. G‘azab — osiylarga nisbatan qasos olishni iroda qilishdir. Alloh taoloning g‘azabi osiy mo‘minlarga yetmaydi, faqat kofirlarga yetadi. «Adashganlarning ham emas» — hidoyatdan adashganlarning yo‘li ham emas, deganidir.

«Zalol»ning eng og‘ir ma’nosi halok bo‘lish va ko‘zdan g‘oyib bo‘lishdir. «Suv sut ichida yo‘qolib ketdi» deyiladi. Bu yerda «g‘ayr» «emas» ma’nosida, «la» esa «g‘ayr» ma’nosidadir. Shu sababli unga atf qilish mumkin, xuddi: «Falonchi yaxshilik qiluvchi ham, saxiy ham emas», degandek.

Agar «g‘ayr» «o‘zga» ma’nosida bo‘lsa, unga «la» bilan atf qilish mumkin emas. «Menda Abdullohdan o‘zga Zayd ham bor» deb aytib bo‘lmaydi. Umar ibn Xattob roziyallohu anhu: «O‘zing ne’mat bergan kishilarning yo‘liga — g‘azabga qolganlarning emas va adashganlarning ham emas», deb o‘qigan.

G‘azabga qolganlar — yahudiylar, adashganlar esa nasroniylardir, deb ham aytilgan. Chunki Alloh taolo yahudiylarga nisbatan g‘azabni: «Alloh la’natlagan va g‘azab qilgan kishilar» (Moida, 60), deb hukm qilgan. Nasroniylarga nisbatan esa: «Ilgari adashgan qavmning havoyi nafslariga ergashmanglar» (Moida, 77), deb zalolat hukmini bergan. Sahl ibn Abdulloh: «Bid’at ahlidan bo‘lgan g‘azabga qolganlarning yo‘li ham emas, sunnatdan adashganlarning yo‘li ham emas», degan.

Fotihani o‘qib bo‘lgach, qori bir oz tanaffus qilib, undan ajratib «Omin» deyishi sunnatdir. «Omin» yengil talaffuz qilinadi; nahv olimlari uning cho‘ziq va qisqa shaklini joiz deb bilganlar. Ma’nosi: «Allohim, eshit va ijobat qil», deganidir. Ibn Abbos va Qatoda: «Shunday bo‘lsin», deganlar.

Mujohid: «U Alloh taoloning ismlaridan biridir», degan. Boshqa fikrga ko‘ra, u duoning muhridir. Yana: «U Allohning bandalariga qo‘ygan muhridir; kitobning muhri uni buzilishdan va ichidagi narsalarning oshkor bo‘lishidan saqlagani kabi, u ham balolarni ulardan daf qiladi», deb aytilgan.

Imom Abu Ali al-Husayn ibn Muhammad al-Qoziy va Abu Homid Ahmad ibn Abdulloh as-Solihiy bizga xabar berdilar. Ular aytdilar: Abu Bakr Ahmad ibn Hasan al-Hayriy bizga xabar berdi; Abu Ali Muhammad ibn Ahmad ibn Muhammad ibn Mu’qil al-Maydoniy bizga rivoyat qildi; Muhammad ibn Yahyo bizga rivoyat qildi; Abdurazzoq bizga rivoyat qildi; Ma’mar az-Zuhriydan, u Ibn al-Musayyabdan, u Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qildi. Abu Hurayra Rasululloh sollallohu alayhi vasallam shunday deganlarini rivoyat qildi: «Imom “G‘azabga qolganlarning ham emas, adashganlarning ham emas” desa, sizlar “Omin” denglar.

Farishtalar ham “Omin” deydilar, imom ham “Omin” deydi. Kimning “Omin” aytishi farishtalarning “Omin” aytishiga muvofiq kelsa, uning o‘tgan gunohlari mag‘firat qilinadi».

«Niso, 69; Mumtahana, 12; Moida, 60; Moida, 77» — tafsirda keltirilgan oyat havolalaridir. Hadis sahihdir.