Тура жолға бастау дұғасы

Шейх Абдуррахман әс-Сағдидің тәпсірі

Содан кейін Алла Тағала: «Бізді тура жолға сала көр!» деді. Яғни бізге тура жолды көрсетіп, соған бағытта әрі соған жетуді нәсіп ет. Ол — Аллаға және Оның Жәннатына жеткізетін айқын жол. Бұл — ақиқатты танып, соған сай амал ету.

Ендеше, бізді сол жолға бағытта әрі сол жолда жүргіз. Жолға бағыттау дегеніміз — Ислам дінін ұстанып, өзге діндерді тәрк ету. Ал жолда жүргізу діни мәселелердің барлығын білім мен амал тұрғысынан егжей-тегжейлі танып-білуге бағыттауды қамтиды. Бұл дұға — құл үшін ең ауқымды әрі ең пайдалы дұғалардың бірі.

Сондықтан адам әрбір намазының әр рәкағатында Алладан осыны сұрауға міндетті, өйткені оған мұның аса қажеті бар.

Бұл тура жол — «нығметке бөлегендеріңнің жолы»: пайғамбарлардың, шыншылдардың, шаһидтердің және ізгі жандардың жолы. «Ашуға ұшырағандардың» жолы емес: олар ақиқатты біліп тұрып, оны тәрк еткендер, яһудилер және соларға ұқсастар. Сондай-ақ «адасқандардың» жолы да емес: олар білместік пен адасушылықтың кесірінен ақиқатты тәрк еткендер, христиандар және соларға ұқсастар.

Осы сүре қысқа болса да, Құрандағы ешбір сүре қамтымаған мағыналарды қамтыған. Онда таухидтің үш түрі бар. Раббылық таухиді «әлемдердің Раббысы» деген сөзден ұғынылады. Құлшылық таухиді — Алланы құлшылықта жалғыз деп тану; бұл «Алла» сөзінен және «Саған ғана құлшылық етеміз» дегеннен аңғарылады.

Есімдер мен сипаттар таухиді — Алла Тағаланың Өзіне бекіткен және Елшісі де Оған бекіткен кемел сипаттарын жоққа шығармай, ұқсатпай әрі бейнелемей растау. Бұған жоғарыда айтылғандай, «мадақ» сөзі дәлел болады.

Сондай-ақ «Бізді тура жолға сала көр!» деген сөз пайғамбарлықтың бар екенін де қамтиды, өйткені елшілік болмаса, тура жолға түсу мүмкін емес. «Қиямет күнінің Иесі» деген сөз амалдарға қарай берілетін сый-жазаның бар екенін білдіреді; ал «дін» сөзі әділдікпен берілетін жазаны білдіреді. Бұл сүре тағдырдың бар екенін және құлдың өз ісін шынайы түрде атқаратынын да қамтиды; бұл — тағдырды жоққа шығарушылар мен адамды мәжбүрлі деп санайтындарға қарсы ұстаным.

Сондай-ақ «Бізді тура жолға сала көр!» деген сөзде барлық бидғат иелеріне жауап бар, өйткені тура жол — ақиқатты танып, соған сай амал ету. Әрбір бидғатшы осыған қайшы келеді.

«Саған ғана құлшылық етеміз әрі Сенен ғана жәрдем тілейміз» деген сөз дінді Алла Тағалаға ғана арнауды, құлшылық пен жәрдем тілеуді қамтиды. Әлемдердің Раббысы Аллаға мадақ болсын! Адасу және адасушы.

Имам Ибн Кәсирдің тәпсірі

«Бізді тура жолға сала көр!» Бұл аяттағы «сирот» сөзі көпшілік қырағатта сад әрпімен оқылады. «Сират» деп оқылған нұсқа да, зә әрпімен оқылған нұсқа да бар. Әл-Фарра: «Бұл — Узра, Балқин және Кәлб тайпаларының тілі», — деген.

Жоғарыда сұралып отырған Ұлы Аллаға мадақ айтылған соң, Одан тілек тілеумен жалғасуы орынды болды. Бұл: «Ол намазды Өзім мен құлымның арасында екіге бөлді… Бұл — құлым үшін, әрі құлыма сұрағаны беріледі», — деген сөзге сай келеді. Тілек тілейтін адамның ең көркем күйі — сұрағанын өтінбестен бұрын сұралып отырған Затты мадақтауы. Бұл тілегінің қабыл болуына әрі мұратына жетуіне көбірек сеп болады.

Сондықтан Алла Тағала Өзінің құлдарына осыны үйретті, өйткені бұл — ең кемел тәсіл. Кейде адам өзінің жағдайын әрі мұқтаждығын айтып тілейді. Мұса (оған Алланың сәлемі болсын): «Раббым! Расында, маған түсіретін қандай да бір игілігіңе мұқтажбын», — деген (Қасас, 24).

Кейде тілек алдында сұралып отырған Затты сипаттау да болады. Зун-Нунның: «Сенен басқа құлшылыққа лайықты ешбір тәңір жоқ. Сен пәксің! Расында, мен залымдардан болдым», — дегені сияқты (Әнбия, 87). Кейде сұралып отырған Затты жай ғана мадақтаумен шектеледі. Ақын былай деген:

«Мұқтаждығымды айтайын ба, әлде ұяңдығыңның өзі жеткілікті ме? Сенің болмысың — ұяңдық қой. Біреу сені бір күні мақтаса, сенің мадақыңды айту оның өтінішін білдіруіне жетіп жатыр».

Бұл жерде һидаят — жол көрсету және табысқа жеткізу деген мағынада. Һидаят етістігі мұнда тура толықтауышпен келген: «Бізді тура жолға сала көр!» Мұнда «көңілімізге сал», «табысты ет», «нәсіп ет» немесе «бере көр» деген мағыналар қамтылған. «Оған екі жолды көрсеттік» деген аяттағыдай (Балад, 10), яғни жақсылық пен жамандықты баяндадық.

Һидаят етістігі «-ға» жалғаулығы арқылы да қолданылады: «Алла оны таңдап, тура жолға салды» (Нахыл, 121); «Оларды Тозақтың жолына баста» (Саффат, 23). Бұл жол көрсету, бағыттау мағынасында. Алла Тағаланың: «Расында, сен тура жолға бастайсың», — дегені де осы мағынада (Шура, 52). Һидаят етістігі «үшін» мағынасындағы жалғаулықпен де қолданылады.

Жәннаттағылар: «Бізді осыған бағыттаған Аллаға мадақ болсын!» — дейді (Ағраф, 43). Яғни, бізді осыған табысты етіп, оған лайық етті.

Тура жолға қатысты имам Әбу Жағфар ибн Жәрир былай деген: «Тәпсір ғалымдарының барлығы тура жол — қисаюы жоқ айқын жол екеніне бірауыздан келіскен. Барлық арабтың тілінде де бұл сөз осындай мағынада қолданылады». Жәрир ибн Атия әл-Хатфи былай деген:

«Мүміндердің әміршісі, жолдар қисайған кезде де, тура жолда».

Ибн Жәрир: «Мұны дәлелдейтін мысалдар өте көп, санап тауыса алмайсың», — деген. Сондай-ақ арабтар «тура жол» тіркесін тура не қисық сипатталған кез келген сөз бен іске қатысты ауыспалы мағынада қолданады: түзу жолды түзулігімен, қисық жолды қисықтығымен сипаттайды.

Сәләфтар мен кейінгі тәпсіршілер тура жолға түрліше түсініктеме бергенімен, олардың бәрі Алла мен Оның Елшісіне ілесу деген бір мағынаға саяды. Тура жол — Алланың Кітабы деп те айтылған. Ибн Әби Хатим былай деген: бізге Хасан ибн Арафа жеткізді, ол: бізге Яхия ибн Яман, Хамза әз-Зайяттан, ол Сағд Әбу әл-Мухтар ат-Тайиден, ол әл-Харис әл-Ауардың бауырының ұлынан, ол әл-Харис әл-Ауардан, ол Әли ибн Әбу Тәліптен (Алла оған разы болсын) жеткізген. Әли былай деген: Алланың Елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): «Тура жол — Алланың Кітабы», — деді.

Ибн Жәрир де осыны Хамза ибн Хабиб әз-Зайят жеткізген жолмен риуаят еткен. Ахмад пен әт-Тирмизи де әл-Харис әл-Ауардан, ол Әлиден (Алла оған разы болсын) марфуғ түрде: «Ол — Алланың берік жібі, Ол — дана зікір, Ол — тура жол», — деп жеткізген. Бұл хабар Әлиден мәуқуф түрде де жеткізілген, әрі Алла жақсырақ біледі, осысы дұрысырақ.

Әс-Сәури Мансурдан, ол Әбу Уайлдан, ол Абдулладан жеткізген: «Тура жол — Алланың Кітабы». «Ол — Ислам» деп те айтылған. Әд-Даххак Ибн Аббастан жеткізген: Жәбірейіл (оған Алланың сәлемі болсын) Мұхаммедке (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): «Уа, Мұхаммед, “Бізді тура жолға сала көр!” деп айт», — деді.

Оның мағынасы: «Бізді тура жолға баста, ол — ешбір қисаюы жоқ Алланың діні». Маймун ибн Михран Ибн Аббастан «Бізді тура жолға сала көр!» аяты туралы: «Бұл — Ислам», — деп жеткізген. Исмаил ибн Абдуррахман әс-Судди әл-Кәбир Әбу Мәликтен және Әбу Салихтан, олар Ибн Аббастан; Мурра әл-Һамаданиден, ол Ибн Масғудтан; сондай-ақ Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) бір топ сахабасынан: «Ол — Ислам», — деген сөздерін жеткізген.

Абдулла ибн Мұхаммад ибн Ақил Жәбирден: «Бізді тура жолға сала көр!» дегені — Ислам, әрі ол көк пен жердің арасындағының бәрінен де кең», — деп жеткізген. Ибн әл-Ханафия бұл аят туралы: «Бұл — Алланың құлдардан тек соны ғана қабыл ететін діні», — деген. Абдуррахман ибн Зәйд ибн Әсләм: «Бұл — Ислам», — деген.

Имам Ахмад өзінің «Муснадында» мына хадисті риуаят еткен: бізге әл-Хасан ибн Сәууар Әбу әл-Ала жеткізді, бізге Ләйс ибн Сағд жеткізді, Муғәуия ибн Салихтан, ол Абдуррахман ибн Жубайр ибн Нуфайрдан, ол әкесінен, ол ән-Наууас ибн Сәмғаннан, ол Алланың Елшісінен (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) жеткізген. Пайғамбар (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) былай деді: «Алла тура жолды мысал етті: жолдың екі жағында екі дуал бар, олардың ішінде ашық есіктер бар, есіктерге түсірілген перделер бар. Жолдың басында бір шақырушы: “Уа, адамдар! Жолға түгел кіріңдер, бұрылмаңдар”, — деп шақырады.

Ал жолдың үстінен тағы бір шақырушы шақырады. Адам есіктердің бірін ашпақ болғанда, оған: “Қасірет саған! Оны ашпа. Егер ашсаң, оған кіріп кетесің”, — дейді. Ол жол — Ислам; екі дуал — Алланың шектері; ашық есіктер — Алла тыйым салған істер.

Жолдың басындағы шақырушы — Алланың Кітабы, ал жолдың үстінен шақырушы — әрбір мұсылманның жүрегіндегі Алланың үгіттеушісі». Осы хадисті Ибн Әби Хатим мен Ибн Жәрир де Ләйс ибн Сағдтан осы иснадпен жеткізген. Әт-Тирмизи мен ән-Нәсәи оны Әли ибн Хажардан, ол Бақиядан, ол Бужайр ибн Сағдтан, ол Халид ибн Маъданнан, ол Жубайр ибн Нуфайрдан, ол ән-Наууас ибн Сәмғаннан жеткізген. Иснады сахих, Алла жақсырақ біледі.

Мужаһид «Бізді тура жолға сала көр!» дегені — ақиқат, деген. Бұл — мағынаны кеңірек қамтиды әрі жоғарыда айтылғандарға қайшы емес. Ибн Әби Хатим мен Ибн Жәрир Әбу ән-Надр Һашим ибн әл-Қасимнен, ол Хамза ибн әл-Муғирадан, ол Асим әл-Ахуәлдан, ол Әбу әл-Алиядан: «“Бізді тура жолға сала көр!” — ол Пайғамбар (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын), одан кейін оның екі серігі», — дегенін жеткізген.

Асим: «Мұны әл-Хасанға айтқанымызда, ол: “Әбу әл-Алия шын айтты әрі насихат етті”, — деді», — деп жеткізген.

Бұл пікірлердің бәрі дұрыс әрі бірін-бірі толықтырады. Кім Пайғамбарға (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) ілесіп, одан кейінгі екі кісі — Әбу Бәкір мен Омарға ұйыса, ақиқатқа ілескен болады. Ақиқатқа ілескен адам Исламға ілеседі; Исламға ілескен адам Құранға, яғни Алланың Кітабына, Оның берік жібі мен тура жолына ілеседі. Осының бәрі дұрыс, бірін-бірі растайды. Аллаға мадақ болсын!

Әт-Табарани былай деген: бізге Мұхаммад ибн әл-Фадл әс-Сақати жеткізді, бізге Ибраһим ибн Маһди әл-Масиси жеткізді, бізге Яхия ибн Закария ибн Әби Зәида жеткізді, әл-Ағмаштан, ол Әбу Уайлдан, ол Абдулладан. Абдулла: «Тура жол — Алланың Елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) бізді қалдырған жол», — деген.

Сондықтан имам Әбу Жағфар ибн Жәрир (Алла оны рақым етсін) былай деген: «Меніңше, “Бізді тура жолға сала көр!” аятының ең лайықты түсіндірмесі — бізге Өзі разы болған әрі нығмет берген құлдарына нәсіп еткен сөз бен істі ұстануды нәсіп етіп, соған берік болуға жәрдемдес. Міне, осы — тура жол.

Ал кім Алла нығмет берген пайғамбарлар, шыншылдар, шаһидтер және ізгілер нәсіп еткен нәрсеге табысты болса, ол Исламға, елшілерді растауға, Кітапты берік ұстануға, Алла бұйырғанды орындауға, Ол тыйғаннан тыйылуға, Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) жолына, төрт халифаның және әрбір ізгі құлдың жолына табысты болғаны. Мұның бәрі — тура жол».

Егер: «Мүмін өзі тура жолда бола тұра, әр намазында және өзге кездерде неліктен һидаят сұрайды? Бұл бар нәрсені қайта сұрау емес пе?» — делінсе, жауап: жоқ. Егер құл күндіз-түні һидаят сұрауға мұқтаж болмағанда, Алла оны осыны сұрауға бағыттамас еді. Құл әрбір сәтте және әрбір жағдайда Алла Тағалаға мұқтаж: Алла оны һидаятта берік етсін, оның һидаятын орнықтырып, оған айқын түсінік берсін, һидаятын арттырып, оны сол жолда тұрақты етсін.

Құл өзіне пайда да, зиян да келтіре алмайды, тек Алла қалағаны ғана болады. Сондықтан Алла Тағала оған әр уақытта жәрдем, беріктік және табыс сұрауды үйретті. Бақытты адам — Алла оған Өзінен сұрауды нәсіп еткен адам. Өйткені Алла дұға етуші Өзіне дұға қылғанда, әсіресе түн мен күннің әр мезетінде мұқтаждығын сезініп, Оған тәуелді болған жанның дұғасына жауап беруге уәде еткен.

Алла Тағала: «Уа, иман келтіргендер! Аллаға, Оның Елшісіне, Елшісіне түсірген Кітапқа және бұрын түсірген Кітапқа иман келтіріңдер», — деп бұйырған (Ниса, 136). Ол иман келтіргендерді иманға бұйырды. Бұл бұрыннан бар нәрсені қайта сұрау емес, керісінше, табандылықты, жалғастыруды әрі соған сеп болатын амалдарды тұрақты орындауды білдіреді. Алла жақсырақ біледі.

Алла Тағала иман келтірген құлдарына: «Раббымыз! Бізді тура жолға салғаннан кейін жүректерімізді тайдырма әрі бізге Өзіңнен рақым сыйла. Расында, Сен — көп сыйлаушысың», — деп айтуды бұйырды (Әли Имран, 8). Әбу Бәкір әс-Сыддық (Алла оған разы болсын) шам намазының үшінші рәкағатында «Фатихадан» кейін осы аятты іштей оқитын.

Алла Тағаланың «Бізді тура жолға сала көр!» дегенінің мағынасы: «Бізді осы жолда тұрақты ет әрі басқа жолға бұрма».

Ал құлдың «Бізді тура жолға сала көр!» деп өзіне және мүмін бауырларына тілек етуі туралы, жоғарыда аталған аят соңына дейін оқылғанда Алла: «Бұл — құлым үшін, әрі құлыма сұрағаны беріледі», — дейтіні жөніндегі хадис бұған дейін айтылды.

«Нығметке бөлегендеріңнің жолы» дегені тура жолдың түсіндірмесі. Грамматика ғалымдарының айтуынша, ол алдыңғы тіркеске орынбасар, сондай-ақ түсіндірмелі анықтауыш болуы да мүмкін. «Нығметке бөлегендерің» дегендер Ниса сүресінде аталғандар: «Кім Аллаға және Елшіге бойұсынса, міне, солар Алла нығмет берген пайғамбарлармен, шыншылдармен, шаһидтермен әрі ізгілермен бірге болады. Олар қандай жақсы серік!

Бұл — Алладан берілген сый. Білуші ретінде Алла жеткілікті» (Ниса, 69–70).

Әд-Даххак Ибн Аббастан: «Нығметке бөлегендеріңнің жолы» — періштелеріңнің, пайғамбарларыңның, шыншылдардың, шаһидтердің және ізгі жандарыңның Өзіңе бойұсынып, құлшылық етуіне нәсіп еткен жолың. Бұл Раббымыздың: «Кім Аллаға және Елшіге бойұсынса, міне, солар Алла нығмет бергендермен бірге болады», — дегеніне сай келеді», — деп жеткізген. Әбу Жағфар әр-Рабиғ ибн Әнәстен: «Олар — пайғамбарлар», — деген. Ибн Журайж Ибн Аббастан: «Олар — мүміндер», — деп жеткізген.

Мужаһид те солай деген. Уакиғ: «Олар — мұсылмандар», — деген. Абдуррахман ибн Зәйд ибн Әсләм: «Олар — Пайғамбар (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) және онымен бірге болғандар», — деген. Ал Ибн Аббастан жоғарыда жеткізілген кең ауқымды түсіндіру дұрысырақ, Алла жақсырақ біледі.

«Ашуға ұшырағандардың және адасқандардың жолына емес» дегені: «Бізді тура жолға сала көр — Өзің сипаттап, мінездеген нығмет иелерінің жолына, олар — һидаятта, туралықта әрі Алла мен Оның елшілеріне бойұсынуда болғандар, бұйрықтарын орындап, тыйымдары мен ескертулерінен бас тартқандар. Ашуға ұшырағандардың жолына емес: олардың қалауы бұзылып, ақиқатты білгенімен, одан теріс айналды. Сондай-ақ білімнен мақұрым болған адасқандардың жолына да емес: олар адасушылықта сенделіп, ақиқатқа жол таба алмайды». Екі бұрыс жолдың бар екенін білдіріп, олардың екеуінен де ажырату үшін сөзде «лә» бөлшегі қайталанып айтылған. Олар — яһудилер мен христиандардың жолдары.

Кейбір грамматика ғалымдары мұндағы «ғайр» сөзін ерекшелеу мәніндегі сөз деп санаған. Онда нығметке бөленгендердің қатарына кірмейтіндерді олардан бөлек шығару болар еді. Алайда біз келтірген түсіндіру дұрысырақ. Ақынның мына сөзі де соған дәлел: «Сен Бани Ақиш тайпасының түйелерінің біріненсің, ол аяқ түбінде ескі торсықтың сылдырын шығарады».

Яғни, «сен Бани Ақиш түйелерінің бірісің» деген мағынада, сипаттаушы сөз айтылып, сипатталушы түсірілген. Осы сияқты «ашуға ұшырағандардың жолы емес» дегенде «жол» сөзі түсіріліп, оның орнына оған іліккен сөз ғана айтылған. Оның түсірілгені сөз ағымынан аңғарылады: «Бізді тура жолға сала көр, нығметке бөлегендеріңнің жолына» деген соң «ашуға ұшырағандардың жолына емес» делінген.

Кейбіреулер «адасқандардың жолына емес» дегендегі «лә» артық бөлшек деп, сөйлемнің мағынасы «ашуға ұшырағандардың және адасқандардың жолына емес» болады деген. Олар әл-Ажжаждың: «Құдықта жоқ дегенмен ол түнде жүріп, ештеңе сезбеді», — деген өлеңін дәлелге келтірген; яғни «құдықта жоқ» дегенді «құдықта» деген мағынада түсіндірген. Бірақ жоғарыда айтқанымыз дұрыс.

Сондықтан Әбу Убайд әл-Қасим ибн Сәлләм «Құранның артықшылықтары» атты кітабында Әбу Муғәуиядан, ол әл-Ағмаштан, ол Ибраһимнен, ол әл-Әсуәдтен, ол Омар ибн әл-Хаттабтан (Алла оған разы болсын) жеткізген: ол «Ашуға ұшырағандардың жолына емес, адасқандардың жолына емес» деп оқитын. Иснады сахих. Мұны оның аятты түсіндіріп оқығаны деп қабылдаған жөн. Бұл біз айтқан пікірді қуаттайды: «Лә» бөлшегі терістеуді күшейту және екі жолдың арасын айыру үшін айтылған, өйткені олардың әрқайсысынан сақтану керек.

Иман иелерінің жолы ақиқатты біліп, оған амал етуді қамтиды. Яһудилер амалдан, ал христиандар білімнен мақұрым болды. Сол себепті ашу яһудилерге, ал адасу христиандарға телінді. Біліп тұрып тәрк еткен адам, білмеген адамға қарағанда, ашуға көбірек лайық.

Христиандар белгілі бір мақсатты көздегенімен, оған апарар жолды таба алмады, өйткені істі дұрыс жолымен бастамады: ақиқат Елшіге ілесуге келмеді. Сондықтан адасты. Яһудилер де, христиандар да адасқан әрі ашуға ұшыраған, алайда яһудилерге тән сипат — ашу, ал христиандарға тән сипат — адасу. Хадистер мен риуаяттарда да осы мағына келген.

Имам Ахмад былай деген: бізге Мұхаммад ибн Жағфар жеткізді, бізге Шуғба жеткізді; ол Симак ибн Харбтың: «Ибад ибн Хубайштың Әди ибн Хатимнен жеткізгенін естідім», — дегенін айтты. Әди былай деген: «Алланың Елшісінің (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) атты әскері келіп, менің тәтемді және бір топ адамды тұтқынға алды. Оларды Алланың Елшісіне әкелгенде, оның алдына қатарлап тұрғызды. Тәтем: “Уа, Алланың Елшісі!

Жолға шыққан туысым алыста, балаларым жанымда жоқ. Мен қарт әйелмін, қызмет етер шамам да жоқ. Маған жақсылық жаса, Алла да саған жақсылық жасасын”, — деді. Ол: “Сенің жолға шыққан адамың кім?” — деп сұрады. Тәтем: “Әди ибн Хатим”, — деді.

Ол: “Алладан және Оның Елшісінен қашқан сол адам ба?” — деді. Тәтем: “Маған жақсылық жаса”, — деп өтінді. Ол қайтқанда, жанында бір кісі болды, ол Әлиге ұқсайтын. Әлгі кісі: “Одан жол азығын сұра”, — деді. Тәтем сұрағанда, ол бұйырды.

Тәтем маған келіп: “Ол әкең істемейтін бір іс істеді. Пәлен адам оған келіп, ол одан сый алды; тағы бір адам келіп, ол да бір нәрсе алды”, — деді. Мен оған барғанымда, оның жанында бір әйел мен бір-екі бала бар еді. Олардың Пайғамбарға (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) жақын отырғанын көріп, оның Кисра мен Қайсардай патша емес екенін түсіндім.

Ол: “Уа, Әди! «Алладан басқа құлшылыққа лайықты тәңір жоқ» деп айтылатынынан сені не тоқтатады? Алладан басқа құлшылыққа лайықты тәңір бар ма?” — деді. Мен: “Алланы Ұлы деуден мені не тоқтатады? Алладан ұлы нәрсе бар ма?” — дедім.

Содан соң Ислам қабылдадым. Оның жүзі қуанып кетті. Ол: “Ашуға ұшырағандар — яһудилер, ал адасқандар — христиандар”, — деді». Хадистің жалғасын да жеткізген. Әт-Тирмизи оны Симак ибн Харб арқылы риуаят етіп: «Хасан, ғариб. Біз оны осы жолдан басқа жолмен білмейміз», — деген.

Мен айтамын: Хаммад ибн Сәлама да оны Симактан, ол Марий ибн Қатриден, ол Әди ибн Хатимнен жеткізген. Әди: «Алланың Елшісінен (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) Алланың “Ашуға ұшырағандардың жолына емес” деген сөзінің мәнін сұрадым. Ол: “Олар — яһудилер”, — деді. “Адасқандар ше?” — дедім.

Ол: “Олар — адасқан христиандар”, — деді». Суфиян ибн Уяйна да оны Исмаил ибн Әбу Халидтен, ол әш-Шағбиден, ол Әди ибн Хатимнен жеткізген. Бұл хадис Әдиден бірнеше жолмен, әртүрлі нұсқалармен жеткен; олардың бәрін келтіру ұзаққа созылады.

Абдурраззақ Мағмардан, ол Будайл әл-Уқайлиден, ол Абдулла ибн Шақиқтен жеткізген: Абдулла оған Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) Уади әл-Қурада ат үстінде отырғанын көрген адамнан естігенін хабарлаған. Бану Қайн руынан бір кісі: «Уа, Алланың Елшісі! Бұлар кімдер?» — деп сұрады. Ол яһудилерге ишара жасап: «Бұлар — ашуға ұшырағандар», — деді.

«Ал адасқандар — христиандар», — деді. Әл-Журайри, Уруа және Халид әл-Хазза да Абдулла ибн Шақиқтен жеткізген, бірақ олар Пайғамбардан естіген кісіні атамаған. Урваның нұсқасында ол кісі Абдулла ибн Омар деп көрсетілген. Алла жақсырақ біледі.

Ибн Мардауайһ Ибраһим ибн Таһманнан, ол Будайл ибн Майсарадан, ол Абдулла ибн Шақиқтен, ол Әбу Заррдан жеткізген: «Алланың Елшісінен ашуға ұшырағандар туралы сұрадым. Ол: “Яһудилер”, — деді. “Адасқандар ше?” — дедім. Ол: “Христиандар”, — деді».

Әс-Судди Әбу Мәликтен және Әбу Салихтан, олар Ибн Аббастан; Мурра әл-Һамаданиден, ол Ибн Масғудтан; сондай-ақ Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) бірқатар сахабасынан: «Ашуға ұшырағандар — яһудилер, адасқандар — христиандар», — дегендерін жеткізген. Әд-Даххак пен Ибн Журайж Ибн Аббастан да осыны жеткізген. Әр-Рабиғ ибн Әнәс, Абдуррахман ибн Зәйд ибн Әсләм және тағы басқа бірнеше кісі де осылай деген. Ибн Әби Хатим: «Тәпсіршілердің бұл мәселеде келіспегенін білмеймін», — деген.

Осы имамдардың яһудилер ашуға ұшыраған, ал христиандар адасқан деген сөздерін жоғарыда аталған хадис және Алла Тағаланың Бақара сүресінде Исраил ұрпақтарына айтқан мына сөзі растайды: «Олар Алла түсіргенді көреалмаушылықпен теріске шығарып, өздерін қандай жаман нәрсеге айырбастады! Алла құлдарының ішінен қалағанына Өз кеңшілігін түсіреді. Сөйтіп, олар ашудың үстіне ашуға душар болды. Кәпірлерге қорлаушы азап бар» (Бақара, 90).

Сондай-ақ Мәида сүресінде: «Сен: “Алланың алдында жазасы бұдан да жаман болғандарды сендерге хабарлайын ба? Олар — Алла лағынет етіп, ашуына ұшыратқандар. Сондай-ақ олардың кейбірін маймылдар мен шошқаларға айналдырған әрі тағутқа құлшылық еткендер. Міне, солардың орны ең жаман және тура жолдан ең қатты адасқандар”, — де» (Мәида, 60).

Тағы бір аятта: «Исраил ұрпақтарынан күпірлік еткендер Дәуіт пен Мәриям ұлы Исаның тілімен лағынеттелді. Бұл олардың қарсы келіп, шектен шыққандары үшін. Олар істеген жамандықтарынан бірін-бірі тыймайтын. Істегендері қандай жаман еді!» — делінген (Мәида, 78–79).

«Сирада» Зәйд ибн Амр ибн Нуфайл туралы: ол және серіктерінің бір тобы ханиф дінін іздеп Шамға шыққанда, яһудилер оған: «Біздің дінге кіре алмайсың, тек Алланың ашуынан өз үлесіңді алғаннан кейін ғана», — деді. Ол: «Мен Алланың ашуынан қашып жүрмін», — деп жауап берді. Христиандар да оған: «Біздің дінге кіре алмайсың, Алланың қаһарынан өз үлесіңді алмайынша», — деді. Ол: «Бұған шамам келмейді», — деді.

Ол табиғи таза қалпында қалып, пұттарға және мүшріктердің дініне құлшылық етуден аулақ болды. Яһудилердің де, христиандардың да қатарына кірмеді. Ал серіктері христиан дінін қабылдады, өйткені сол кезде оны яһудилердің дінінен жақынырақ көрді. Олардың арасында Уарақа ибн Нәуфәл де болды.

Алла оған Пайғамбарын жіберген кезде, ол уахидан өзіне жеткенін растап, иман келтірді. Алла оған разы болсын.

Мәселе: Ғалымдардың дұрыс ұстанымы бойынша, ض әрпі мен ظ әрпінің айтылу орнын айырып айтпау кешіріледі, өйткені олардың шығу орындары жақын. ض әрпі тілдің бір шетінің алдыңғы тұсынан және оған жалғасқан азу тістер жағынан шығады, ал ظ әрпі тіл ұшы мен жоғарғы күрек тістердің шеттерінен шығады. Екі әріп те үнді, ызың әрі тіл үсті әріптеріне жатады. Сондықтан бірін екіншісінің орнына айту, олардың айырмасын ажырата алмайтын адамға кешіріледі.

Алла жақсырақ біледі. «Мен ض әрпін айтқан ең шешен адаммын» деген хадистің негізі жоқ. Алла жақсырақ біледі.

Бұл мәртебелі сүре жеті аяттан тұрады. Ол Аллаға мадақ айтуды, Оны ұлықтап, Оның көркем есімдері мен жоғары сипаттарын еске алуды қамтиды. Сондай-ақ Қайта тірілу мен Қиямет күнін, құлдардың Алладан сұрауға және Оған жалбарынуға бағытталуын, өз күш-қуатынан безініп, құлшылықты Оған ғана арнауды әрі құлшылыққа лайықты құдай ретінде Оны жалғыз деп тануды, Оның серігі, теңдесі немесе ұқсасы бар деген түсініктен пәк деп білуді қамтиды.

Сондай-ақ олардан тура жолды — дұрыс дінді — сұрап, соның үстінде Қиямет күніндегі сезілетін көпірден өтіп, пайғамбарлармен, шыншылдармен, шаһидтермен және ізгілермен бірге нығмет бақтарына жеткенге дейін берік болуды сұратуды қамтиды. Сүре игі амалдарға қызықтырып, сол амал иелерімен Қияметте бірге болуға үндейді және жалған жолдардан ескертіп, сол жолдағылармен бірге қайта тірілуден сақтандырады. Олар — ашуға ұшырағандар мен адасқандар.

Алланың Тағала «нығметке бөлегендеріңнің жолы» дегенде нығметті Өзіне теліп, «ашуға ұшырағандардың жолы емес» дегенде ашуды істеушіні атамауы қандай көркем! Негізінде, ашуланушы — Өзі. Алла Тағаланың: «Алланың ашуына ұшыраған бір қауымға жақын болғандарды көрмедің бе?» — дегені сияқты (Мужадала, 14). Сондай-ақ адасуды сол жолдағыларға теліді, ал оларды тағдырымен адастырған — Алла.

Алла Тағала: «Алла кімді тура жолға салса, сол тура жолда болады. Ал кімді адастырса, оған бағыт беретін қамқоршы таппайсың», — деген (Кәһф, 17). Тағы да: «Алла кімді адастырса, оған жол көрсетуші болмайды және оларды азғындықтарында сенделтіп қояды», — деген (Ағраф, 186). Бұған ұқсас аяттар көп.

Олар һидаят пен адастыруда жалғыз билік Аллаға тән екенін көрсетеді. Бұл — тағдырды жоққа шығаратын және соларға ерген топтың: «Құлдар өздері таңдап, өздері жасайды», — деген сөзіне қайшы. Олар бидғаттарын Құранның екіұшты аяттарымен дәлелдеп, өздеріне қарсы айқын дәлел болатын аяттарды тәрк етеді. Адасушылар мен теріс жолдағылардың сипаты осы.

Сахих хадисте: «Құранның екіұшты аяттарына ілесетіндерді көрсеңдер, міне, Алла атаған солар. Олардан сақтаныңдар», — делінген. Бұл Алланың: «Ал жүректерінде ауытқу барлар бүлік іздеп, оның екіұшты мағыналысына ілеседі», — деген сөзіне қатысты (Әли Имран, 7). Аллаға мадақ!

Құранда бидғатшының дұрыс дәлелі жоқ, өйткені Құран ақиқатты жалғаннан айыру, һидаятты адасудан ажырату үшін түсірілген. Онда қайшылық та, сәйкессіздік те жоқ, өйткені ол — Дана әрі Мақтаулы Алладан түскен уахи.

Фатиханы оқып болғаннан кейін «әмин» деу құпталады. Оны «әмин» деп қысқа айтуға да болады. Мағынасы: «Уа, Алла, қабыл ете көр!» Бұған имам Ахмад, Әбу Дәуіт және әт-Тирмизи Уайл ибн Хужрдан жеткізген хадис дәлел. Ол: «Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) “Ашуға ұшырағандардың жолына емес, адасқандардың жолына да емес” дегенін естідім.

Содан кейін ол дауысын созып “әмин” деді», — деген. Әбу Дәуіттің нұсқасында: «Дауысын көтеріп айтты», — делінген. Әт-Тирмизи: «Бұл — хасан хадис», — деген. Бұл Әлиден, Ибн Масғудтан және басқалардан да жеткізілген.

Әбу Һурайрадан: «Алланың Елшісі “Ашуға ұшырағандардың жолына емес, адасқандардың жолына да емес” деген аятты оқығанда, жанындағы бірінші сапта тұрғандар еститіндей “әмин” дейтін», — деген риуаят бар. Оны Әбу Дәуіт, Ибн Мәжа және әд-Дарақутни жеткізген. Әбу Дәуіттің нұсқасында: «Оны айтқанда мешіт жаңғыратын», — делінген. Әд-Дарақутни: «Иснады хасан», — деген.

Биләл: «Уа, Алланың Елшісі! “Әмин” айтудан озып кетпе», — деген. Оны Әбу Дәуіт жеткізген.

Әбу Наср әл-Қушайри әл-Хасан мен Жағфар әс-Садықтан «әмин» сөзіндегі мимді қосарлап айту жеткізілгенін баяндаған, бұл «Қасиетті Үйді көздеп келгендер» дегендегі «әммин» сөзіне ұқсас. Біздің мәзһабымыздың және басқа мәзһабтардың ғалымдары намаздан тыс адамға да «әмин» деу құпталады, ал намаз оқушы үшін оның мәні күштірек деп айтқан. Ол жалғыз оқыса да, имам не ұйыған кісі болса да, барлық жағдайда айтылады. Бұған екі «Сахихта» Әбу Һурайрадан жеткізілген мына хадис дәлел: Алланың Елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): «Имам “әмин” дегенде, сендер де “әмин” деңдер.

Кімнің “әмин” деуі періштелердің “әмин” деуімен сәйкес келсе, оның бұрынғы күнәлары кешіріледі», — деді. Муслимнің нұсқасында: «Сендердің бірің намазда “әмин” дегенде, көктегі періштелер де “әмин” десе, екеуінің бірі екіншісіне сәйкес келсе, бұрынғы күнәлары кешіріледі», — делінген.

Сахих Муслимде Әбу Мұсадан марфуғ түрде: «Имам “Адасқандардың жолына емес” дегенде, “әмин” деңдер. Алла сендерге жауап береді», — делінген. Жуайбир әд-Даххактан, ол Ибн Аббастан жеткізген: Ибн Аббас: «Уа, Алланың Елшісі! “Әмин” сөзінің мағынасы қандай?» — деп сұрадым, ол: «Раббым, солай ете көр», — деп жауап берді, — деген.

Әл-Жауһари: «Әмин» сөзінің мағынасы — «солай болсын», — деген. Әт-Тирмизи: «Оның мағынасы — үмітімізді үзбе», — деген. Көпшілік: «Мағынасы — Уа, Алла, біз үшін қабыл ете көр!» — деген. Әл-Қуртуби Мужаһидтен, Жағфар әс-Садықтан және Һилал ибн Кайсаннан «әмин» Алла Тағаланың есімдерінің бірі деген пікір жеткізген.

Ибн Аббастан марфуғ түрде де риуаят етілген, бірақ ол дұрыс емес. Мұны Әбу Бәкір ибн әл-Араби әл-Малики айтқан.

Мәлик мәзһабының ғалымдары имам «әмин» демейді, ұйыған кісі айтады деген. Бұған Мәликтің Сумайдан, ол Әбу Салихтан, ол Әбу Һурайрадан жеткізген хадис дәлел: Алланың Елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): «Имам “Адасқандардың жолына емес” дегенде, сендер “әмин” деңдер», — деді. Әбу Мұса хадисін де дәлелге келтірген: «Имам “Адасқандардың жолына емес” дегенде, сендер “әмин” деңдер». Алайда екі Сахихта келген: «Имам “әмин” дегенде, сендер де “әмин” деңдер», — деген хадис жоғарыда айтылды.

Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) «Ашуға ұшырағандардың жолына емес, адасқандардың жолына да емес» деп оқыған соң «әмин» дегені де жеткізілген.

Жамағатпен оқылатын дауыстап оқылатын намазда ұйыған адамның «әминді» дауыстап айтуы туралы біздің ғалымдарымыз арасында пікір қайшылығы бар. Түйіні: егер имам «әмин» деуді ұмытып кетсе, ұйыған адам дауыстап айтады — бұған келіспеушілік жоқ. Егер имам дауыстап айтса, жаңа пікір бойынша ұйыған адам дауыстап айтпайды. Бұл — Әбу Ханифаның және Мәликтен жеткен бір риуаяттың ұстанымы, өйткені «әмин» де — өзге намаз зікірлері секілді зікір.

Бұрынғы пікір бойынша оны дауыстап айтады. Бұл — имам Ахмад ибн Ханбалдың және Мәликтен жеткен басқа риуаяттың ұстанымы. Жоғарыда айтылғандай: «Мешіт жаңғыра айтылғанша». Бізде үшінші пікір де бар: егер мешіт шағын болса, ұйыған адам дауыстап айтпайды, өйткені олар имамның оқуын естиді; ал мешіт үлкен болса, мешіттің шетінде отырғандарға жеткізу үшін дауыстап айтады. Алла жақсырақ біледі.

Имам Ахмад өзінің «Муснадында» Айшадан (Алла оған разы болсын) жеткізген: Алланың Елшісінің жанында яһудилер туралы сөз болғанда, ол: «Олар сендерге Алланың сендерді тура жолға салып, ал олар адасқан жұма күні үшін, Алланың сендерді тура жолға салып, ал олар адасқан құбыла үшін және имамның артында айтатын “әмин” сөзі үшін қызғанғандай еш нәрсеге қызғанбайды», — деді. Мұны Ибн Мәжа да жеткізген. Оның нұсқасында: «Яһудилер сендерді сәлем мен “әмин” айтқандарыңдай еш нәрсе үшін қызғанбады», — делінген.

Ибн Мәжа Ибн Аббастан да Алланың Елшісінің (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): «Яһудилер сендерді “әмин” дегендеріңдей еш нәрсе үшін қызғанбады. Сондықтан “әминді” көбірек айтыңдар», — дегенін жеткізген. Оның иснадында Талха ибн Амр бар, ол әлсіз.

Ибн Мардауайһ Әбу Һурайрадан: Алланың Елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): «Әмин — мүмін құлдарына арналған әлемдердің Раббысының мөрі», — дегенін жеткізген. Әнәс: Алланың Елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): «Намазда және дұғада “әмин” айту маған берілді, менен бұрын ешкімге берілмеді, тек Мұсаға ғана берілген болуы мүмкін. Мұса дұға ететін, Һарун “әмин” дейтін. Сондықтан дұғаларыңды “әмин” деп аяқтаңдар, сонда Алла сендерге жауап береді», — деген, — деп жеткізген.

Мен айтамын: кейбіреулер осыдан Мұсаның дұғасы туралы мына аятты дәлел еткен: «Мұса: “Раббымыз! Перғауын мен оның қауымына дүние тіршілігінде сән-салтанат пен мал-дүние бердің. Раббымыз! Олар Сенің жолыңнан адастырсын. Раббымыз!

Мал-мүлкін жойып, жүректерін қатайт. Сонда жан түршігерлік азапты көрмейінше иман келтірмесін”, — деді. Алла: “Екеуіңнің дұғаларың қабыл болды. Ендеше, табанды болыңдар әрі білмейтіндердің жолына ілеспеңдер”, — деді» (Юнус, 88–89).

Дұға Мұсаға ғана телінгенімен, сөздің ағымынан Һарунның «әмин» дегені аңғарылады. Сондықтан ол дұға еткен адам дәрежесінде саналды. Алла Тағаланың «Екеуіңнің дұғаларың қабыл болды» дегені осыны көрсетеді. Демек, біреудің дұғасына «әмин» деген адам оны өзі айтқандай болады.

Осыған сүйеніп, кейбір ғалымдар ұйыған кісі «Фатиханы» оқымайды, өйткені оның «Фатихадан» кейінгі дұғаға айтқан «әмині» оны оқумен бірдей деген. Сондықтан хадисте: «Кімнің имамы болса, имамның оқуы оған да оқу болып саналады», — делінген. Биләл: «Уа, Алланың Елшісі! “Әмин” айтудан озып кетпе», — дейтін.

Осы дәлелге сүйенсек, дауыстап оқылатын намазда ұйыған адамға оқу міндеттелмейді. Алла жақсырақ біледі.

Сондықтан Ибн Мардауайһ былай деген: бізге Ахмад ибн әл-Хасан жеткізді, бізге Абдулла ибн Мұхаммад ибн Сәллам жеткізді, бізге Исхақ ибн Ибраһим жеткізді, бізге Жәрир Ләйс ибн Әбу Сүләймнен, ол Кағбтан, ол Әбу Һурайрадан жеткізді. Әбу Һурайра Алланың Елшісінің (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): «Имам “Ашуға ұшырағандардың жолына емес, адасқандардың жолына да емес” деп, “әмин” дегенде, жердегілердің “әмині” көктегілердің “әминіне” сәйкес келсе, Алла құлдың бұрынғы күнәларын кешіреді», — дегенін жеткізген.

«Әмин» демейтін адам бір қауыммен бірге соғысқа шығып, әскерлердің жеребесі тартылып, барлығының үлесі шыққанда, өзінің үлесі шықпаған кісі сияқты. Ол: “Неге менің үлесім шықпады?” — деп сұрайды. Оған: “Сен «әмин» демедің”, — делінеді».

«Әнғамта ғаләйһим» тіркесіндегі «ғайр» сөзін көпшілік жәр әрпімен оқып, оны сипаттауыш ретінде түсінген. Әз-Замахшари оның насб түрінде оқылған нұсқасы да бар екенін айтқан; бұл — Алланың Елшісінен (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын), Омар ибн әл-Хаттабтан және Ибн Кәсирден жеткізілген қырағат. Бұл жағдайда сипатталушы — «ғалайһим» сөзіндегі есімдік, ал амал етуші — «әнғамта» сөзі. Мағынасы: «Олар — ашуға ұшырағандар».

Убай ибн Кағбтың да осылай оқығаны жеткізілген, өйткені «ғайр әл-мағдуби ғаләйһим» тіркесі «әнғамта ғаләйһим» сөзіне жалғасып, нығметке бөлегендерге қатысты деп қате ұғынылмасын деген. Мәида сүресіндегі: «Алла лағынет етіп, ашуына ұшыратқандар» деген аятта да солай келген (Мәида, 60). Сондай-ақ: «Олар бұған дейін де адасқан, әрі көпшілікті адастырған, сөйтіп тура жолдан тайған» (Мәида, 77). Бұл анық әрі айқын. Бұл сүренің қысқаша баяны осымен тәмам. Дұрысын Алла жақсы біледі.»

Әл-Бағауидің тәпсірі

Алла Тағаланың: «Бізді тура жолға сала көр!» деген сөзі.

«Сала көр» — бізге жол көрсет, деген мағынада. Әли мен Убай ибн Кағб: «Бізді бекем ете көр», — деген. Бұл «Тұр, мен саған қайта оралғанша осылай тұра бер» деген сөзге ұқсайды. Мүміндер һидаятта бола тұра бұл дұғаны бекем болуды және һидаятты арттыруды сұрау мағынасында айтады.

Өйткені Әһлі сүнна ұстанымы бойынша, Алла Тағаланың мейірімі мен һидаятының шегі жоқ.

«Сирот» сөзі «сират» түрінде син әрпімен де оқылған. Яғқубтан Уәйс жеткізген бұл нұсқа — сөздің бастапқы түрі. Ол «сирот» деп аталған, өйткені жолда жүргіншілерді бойына сіңіріп, жұтып қойғандай болады. Зә әрпімен оқылған нұсқасы да бар, ал Хамза зә әрпіне ұқсатып оқыған.

Бұлардың барлығы дұрыс тілдік нұсқалар. Қырағатшылардың көпшілігі мұсхаф жазуына сәйкес келгендіктен сад әрпімен оқуды таңдаған.

Тура жол туралы Ибн Аббас пен Жәбир (Алла екеуіне разы болсын): «Ол — Ислам», — деген. Муқатил де осындай пікір айтқан. Ибн Масғуд (Алла оған разы болсын): «Ол — Құран», — деген. Әлиден (Алла оған разы болсын) марфуғ түрде: «Тура жол — Алланың Кітабы», — деген сөз жеткізілген.

Сағид ибн Жубайр (Алла оған разы болсын): «Ол — Жәннатқа апаратын жол», — деген. Сәһл ибн Абдулла: «Ол — Сүннет пен жамағаттың жолы», — деген. Бәкр ибн Абдулла әл-Музани: «Ол — Алланың Елшісінің жолы», — деген. Әбу әл-Алия мен әл-Хасан: «Ол — Алланың Елшісі, оның отбасы және екі серігі», — деген. Тілдік мағынасы бойынша, ол — айқын жол.

Алла Тағаланың: «Нығметке бөлегендеріңнің жолына!» дегені, яғни һидаят пен табыс нәсіп еткендеріңнің жолына. Икрима: «Оларға иман мен туралықта берік болуды сыйлағансың, олар — пайғамбарлар, оларға Алланың сәлемі болсын», — деген. Тағы бір пікір бойынша, олар — Алла иманда берік еткен барлық адам: Алла Тағала: «Міне, солар Алла нығмет берген пайғамбарлармен бірге болады», — деп атап өткен пайғамбарлар мен мүміндер (Ниса, 69).

Ибн Аббас: «Олар — діндерін өзгертпей тұрған кездегі Мұса мен Исаның қауымы», — деген. Абдуррахман ибн Зәйд: «Олар — Пайғамбар (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) және онымен бірге болғандар», — деген. Әбу әл-Алия: «Олар — Алланың Елшісінің отбасы, Әбу Бәкір мен Омар (Алла оларға разы болсын) және оның үй-іші», — деген. Шаһр ибн Хаушаб: «Олар — Алланың Елшісінің сахабалары мен оның отбасы», — деген.

Хамза «ғалайһим», «ләдайһим» және «илайһим» сөздеріндегі һә әріптерін даммамен оқыған. Яғқуб та алдында тыныш я әрпі тұрған қосарланған және көпше тұлғалардағы барлық һә әрпін даммамен оқиды; «әйелдерінің алдары мен аяқтарының арасындағы» деген аят бұған кірмейді. Қалған қырағат иелері оларды кәсрамен оқиды. Һә әрпін даммамен оқитындар оны сөз жеке тұрғандағы бастапқы даммасына қайтарған.

Ал кәсрамен оқитындар оны тыныш я әрпіне байланысты оқиды, өйткені кәсра — я әрпіне үйлесімді дауысты. Ибн Кәсир мен Әбу Жағфар жалғанып оқығанда, алдынан тыныш әріп келмесе, барлық көпше мимді созып оқиды; ал алдынан тыныш әріп келсе, созбайды. Нафиғқа екі нұсқаға да рұқсат. Уарш хамза әл-қағ алдында келгенде даммамен оқиды.

Егер ол васл әлифінен кейін келсе, ал һә әрпінің алдында кәсра не тыныш я болса, Хамза мен әл-Кисаи һә мен мимді даммамен, ал Әбу Амр және сол жердегі алдындағы әріп кәсралы болса, Яғқуб екеуін кәсрамен оқиды. Қалғандары барлық жерде һә әрпін кәсрамен, мимді даммамен оқиды: һә әрпін кәсрамен оқуы я әрпіне не алдындағы кәсраға байланысты, ал мимді даммамен оқуы бастапқы негізіне сай.

Алла Тағаланың «Ашуға ұшырағандардың жолы емес» дегені — ашуына ұшыратқандардың жолы емес деген сөз. Ашу — күнәһарлардан кек алуды қалау. Алла Тағаланың ашуы мүмін күнәһарларға түспейді, тек кәпірлерге түседі. «Адасқандардың жолы да емес» дегені — һидаяттан адасқандардың жолы емес.

Адасудың ең ауыр мағынасы — жойылу және көзден ғайып болу. «Сүттегі су адасты» деген сөз су жойылып, көзге көрінбей кетті дегенді білдіреді.

Мұндағы «ғайр» сөзі «жоқ» деген мағынада, ал «лә» «ғайр» мағынасында келген. Сондықтан екеуін жалғау дұрыс, бұл «Пәленше ізгі де, көркем де емес» дегенге ұқсайды. Егер «ғайр» сөзі «басқа» деген мағынада болса, оған «лә» сөзін жалғауға болмайды. «Менде Абдулладан басқа да, Зәйд те бар» деу дұрыс емес.

Омар ибн әл-Хаттаб (Алла оған разы болсын): «Нығмет бергендеріңнің жолына, ашуға ұшырағандардың жолына емес және адасқандардың жолына емес», — деп оқыған.

«Ашуға ұшырағандар» — яһудилер, «адасқандар» — христиандар деген пікір бар. Өйткені Алла Тағала яһудилерге қатысты: «Алла лағынет етіп, ашуына ұшыратқандар» деген (Мәида, 60), ал христиандар туралы: «Бұрын адасқан қауымның әуес-ықыластарына ермеңдер» деген (Мәида, 77). Сәһл ибн Абдулла: «Бидғаттары арқылы ашуға ұшырағандардың жолына емес, Сүннеттен адасқандардың жолына да емес», — деген.

Құран оқушы «Фатиханы» оқып болған соң, оны бір сәт кідіртіп, бөлек «әмин» деуі — сүннет. Бұл сөз жеңіл айтылады. Грамматика ғалымдарының айтуынша, созып та, қысқа да айтуға болады. Мағынасы: «Уа, Алла, есті әрі қабыл ет!»

Ибн Аббас пен Қатада: «Мағынасы — солай болсын», — деген. Мужаһид: «Ол — Алла Тағаланың есімдерінің бірі», — деген. Тағы бір пікір бойынша, ол — дұғаның мөрі. Алла құлдарын бәле-жаладан қорғайтын мөр, ол хатты бұзылып, ішіндегісі ашылып қалудан қорғайтын мөрге ұқсайды.

Бізге имам Әбу Әли әл-Хусайн ибн Мұхаммад әл-Қади мен Әбу Хамид Ахмад ибн Абдулла әс-Салихи хабарлады: екеуі бізге Әбу Бәкір Ахмад ибн Хасан әл-Хайри хабарлады, оған Әбу Әли Мұхаммад ибн Ахмад ибн Мұхаммад ибн Мағқил әл-Майдани жеткізді, ол Мұхаммад ибн Яхиядан, ол Абдурраззақтан, ол Мағмардан, ол әз-Зуһриден, ол Ибн әл-Мусайябтан, ол Әбу Һурайрадан (Алла оған разы болсын) жеткізген: Пайғамбар (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): «Имам “Ашуға ұшырағандардың жолына емес, адасқандардың жолына да емес” дегенде, сендер “әмин” деңдер. Періштелер де “әмин” дейді, имам да “әмин” дейді.

Кімнің “әмин” деуі періштелердің “әмин” деуімен сәйкес келсе, оның бұрынғы күнәлары кешіріледі», — деген. 69 — Ниса сүресі; 12 — Мумтахана сүресі; 60 — Мәида сүресі; 77 — Мәида сүресі. Сахих.