Иманды сақтау және тура жол

Шейх Абдуррахман әс-Сағдидің тәпсірі

Содан кейін Алла олардың оқиғасын қысқаша атап, кейін оны егжей-тегжейлі баяндайды. «Сол кезде жігіттер үңгірге паналады», яғни олар — жас жігіттер. Олар мұны қауымдарының өздерін азғыруынан қорғанып, сақтану үшін істеді. «Сонда олар: “Раббымыз!

Бізге Өз тарапыңнан рақым бере гөр!” — деді», яғни сол рақым арқылы бізді берік етіп, жамандықтан сақта әрі жақсылыққа жеткіз. «Әрі ісімізден бізге дұрыс жол әзірле», яғни бізді туралыққа жеткізетін барлық себепті жеңілдет; дініміз бен дүниеміздегі ісімізді оңда. Осылайша олар фитнадан қашып, жасырынуға болатын жерге бару арқылы әрекет етуді де, істерін жеңілдетуін Алладан жалбарына сұрауды да қатар ұстанды. Олар өздеріне де, жаратылысқа да арқа сүйемеді. Сондықтан Алла олардың дұғасын қабыл етті.

Имам Ибн Кәсирдің тәпсірі

Алла Тағала: «Сол кезде жігіттер үңгірге паналап: “Раббымыз! Бізге Өз тарапыңнан рақым бере гөр әрі ісімізден бізге дұрыс жол әзірле”, — деді», — деп, діндерін қауымдарының азғыруынан сақтау үшін олардан қашқан сол жігіттер жайында хабарлайды. Олар қауымынан қашып, таудағы үңгірге барып жасырынды. Үңгірге кіргенде Алла Тағаладан Өз рақымы мен мейірімін сұрап: «Раббымыз!

Бізге Өз тарапыңнан рақым бере гөр», — деді. Яғни, бізге Өз тарапыңнан рақым сыйла, сол арқылы бізге мейірім етіп, қауымымыздан жасыр.

«Әрі ісімізден бізге дұрыс жол әзірле», яғни осы ісімізде бізге дұрыс жолды нәсіп ет; ақыр-соңымызды дұрыс қыл. Хадисте келгендей: «Бізге қандай үкім жазсаң да, оның ақырын дұрыс ете гөр». «Әл-Муснадта» Буср ибн Әби Артадан, Алла елшісінің (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) мына дұғаны айтқаны жеткізіледі: «Уа, Алла! Барлық ісіміздің ақырын жақсы ете гөр әрі бізді дүниедегі қорлықтан және Ақырет азабынан сақта!»

Әл-Бағауидің тәпсірі

Содан кейін Алла үңгір иелерінің оқиғасын баяндады: «Сол кезде жігіттер үңгірге паналады», яғни соған бет алды. Олардың үңгірге баруына не себеп болғаны жөнінде түрлі пікір айтылған.

Мұхаммад ибн Исхақ ибн Ясар былай деген: Інжіл иелерінің жағдайы бұзылып, олардың арасында күнәлар көбейді, патшалары шектен шықты. Олар пұттарға табынып, жалған құдайларға құрбандық шалды. Алайда олардың арасында Мәсіхтің дінінде қалып, Аллаға құлшылық етіп, Оны бір деп таныған адамдар да бар еді. Осындай әрекетке барған патшаларының бірі римдік, «Дақиянус» деп аталған патша болды.

Ол пұттарға табынып, жалған құдайларға құрбандық шалып, өзіне қарсы шыққандарды өлтіретін. Рим ауылдарын аралап, барған ауылындағыларды пұттарға табынып, жалған құдайларға құрбандық шалуға мәжбүрлемейінше немесе өлтірмейінше қоймайтын. Ақырында үңгір иелері тұрған «Афсус» қаласына келді. Ол қалаға келгенде иман иелеріне ауыр тиді. Олар одан жасырынуға тырысып, жан-жаққа қашты.

Дақиянус келгенде, иман иелерін іздеп тауып, алдына жинауды бұйырды. Қаладағы кәпірлерден күзетшілер тағайындап, иман иелерін өздері жүрген жерлерінен ұстап, Дақиянустың алдына алып келуді тапсырды. Ол оларды өлтіру мен пұттарға табынып, жалған құдайларға құрбандық шалудың бірін таңдауға мәжбүрлейтін. Кейбірі өмірді қалап, соған көнді; ал Алладан басқаға құлшылық етуден бас тартқандары өлтірілді.

Аллаға иманы берік адамдар мұны көргенде азап пен өлімге өздерін тапсыратын болды: оларды өлтіріп, денелерін кесіп, кесілген мүшелерін қала қабырғаларының әр тұсына және қақпаларына іліп қоятын. Фитна күшейе түскенде, жігіттер қатты қайғырды. Олар намаз оқып, ораза ұстап, садақа беріп, Алланы зікір етіп, дұға жасады.

Олар римдіктердің беделді әулеттерінен шыққан сегіз адам еді. Жылап, Аллаға жалбарынып: «Раббымыз — көктер мен жердің Раббысы. Біз Одан өзге құдайға жалбарынбаймыз. Олай етсек, шектен шыққан болар едік. Егер Одан басқаға құлшылық етсек, ақиқаттан тым алыстап кетеміз.

Уа, Раббымыз! Өзіңе иман келтірген құлдарыңды осы фитнадан құтқар, олар Саған құлшылықтарын ашық жариялай алуы үшін бұл бәлені олардан кетір», — дейтін.

Олар осы күйде, өздерінің намаз оқитын орындарына кіріп отырған кезде, күзетшілер жетіп келіп, оларды жүздерімен сәждеде жатқан, жылап Аллаға жалбарынып отырған жерінен тапты. Күзетшілер: «Патшаның әмірін орындауға неге бармадыңдар? Оған жүріңдер!» — деді. Сөйтіп, оларды Дақиянустың алдына алып барды.

Күзетшілер оған: «Сен адамдарды тәңірлеріңе құрбандық шалуға жинап жатырсың, ал мына жігіттер — өз әулетіңнен. Олар сені мазақ етіп, әміріңе қарсы шықты!» — деді.

Мұны естіген Дақиянус оларды алдына алдырды. Оларды көздерінен жас сорғалап, жүздері топыраққа былғанған күйде алып келді. Ол: «Жер бетінде табынатын тәңірлерімізге құрбандық шалуға және қалаңдағы беделді адамдарға үлгі болуға не кедергі болды? Таңдаңдар: тәңірлерімізге құрбандық шаласыңдар немесе мен сендерді өлтіремін», — деді.

Олардың үлкені Мәксалимина: «Біздің көктер мен жерді ұлылығымен толтырған Раббымыз бар. Біз Одан өзге ешбір құдайға ешқашан жалбарынбаймыз. Барлық мақтау, ұлықтау және пәктеу — Оған ғана. Біз Оған шын ықыласпен құлшылық етеміз, құтқару мен жақсылықты Одан сұраймыз.

Ал жалған құдайларға ешқашан құлшылық етпейміз. Енді бізге қалағаныңды істе», — деді. Оның серіктері де Дақиянусқа дәл осылай айтты.

Олар осылай дегенде, патша үстіндегі беделді адамдарға тән киімдерін шешуді бұйырды. Содан соң: «Сендермен кейін айналысып, уәде еткен жазамды беремін. Жазаңды бірден қолданбауымның себебі — жастықтарың. Сендерді еске алып, ақылдарыңа келетін мерзім бермей тұрып өлтіргім келмейді», — деді.

Олардың алтын-күміс әшекейлерін де шештіріп, өзінен шығарып жіберді.

Дақиянус өзге бір шаруасымен жақын маңдағы басқа қалаға кетті. Жігіттер оның кеткенін көргенде, қайтып келмей тұрып асығуға бел буды. Ол қалаға оралса, оларды есіне алуы мүмкін деп қорықты. Олар өзара ақылдасып, әрқайсысы әкесінің үйінен жолға жететін қаражат алып, оның бір бөлігін садақаға беріп, қалғанын азық-түлікке жұмсауды ұйғарды.

Сосын қалаға жақын, Бахлус деп аталатын таудағы үңгірге барып, Дақиянус келгенше Аллаға құлшылық етпек болды. Ол келгенде алдына шығып, оның өздеріне қалағанын істеуіне жол бермек еді.

Олар осыны өзара келіскен соң, әр жігіт әкесінің үйінен қаражат алып, бір бөлігін садақа етті. Қалғанын алып жолға шықты. Оларға өздерінің бір иті ерді. Сөйтіп, үңгірге жетіп, сонда тұрақтады.

Кағб әл-Ахбар былай деген: Олар бір иттің жанынан өтіп бара жатқанда, ит соңдарынан ерді. Олар оны бірнеше рет қуып жіберді. Сонда ит: «Уа, қауым! Менен не қалайсыңдар? Менің сендерге зияным жоқ. Мен Алланың сүйіктілерін жақсы көремін. Ұйықтай беріңдер, мен сендерді күзетемін», — деді.

Ибн Аббас: «Олар Дақиянустан түнде қашқан. Жеті адам еді. Жолда ит ерткен қойшыға жолығып, ол да олардың дініне сеніп, соңдарынан ерді; иті де оған ілесті. Олар қаладан шығып, оған жақын үңгірге барды», — деген.

Ибн Исхақ былай деген: Олар үңгірде Алланың разылығын іздеп, намаз оқып, ораза ұстап, Оны пәктеп, ұлықтап, мадақтаудан басқа іс істемей тұрды. Өздерінің қаражатын Тәмлиха есімді бір жігітке тапсырды. Ол олардың ішіндегі ең ширақ әрі ең төзімдісі еді. Ол қалаға жасырын барып, азық-түлік сатып әкелетін.

Қалаға кіргенде үстіндегі жақсы киімін шешіп, қайыр сұрайтын кедейлер киетін киімге ұқсас киім киетін. Содан кейін күміс ақшасын алып, қалаға барып, оларға тамақ пен сусын сатып алатын. Сондай-ақ, өзі мен серіктері туралы бірдеңе айтылып-айтылмағанын білу үшін хабар тыңдайтын. Содан кейін серіктеріне қайтатын.

Осылайша біраз уақыт өтті. Сосын Дақиянус қалаға келіп, қаланың беделді адамдарына жалған құдайларға құрбандық шалуды бұйырды. Иман иелері қатты қорықты. Сол кезде Тәмлиха қалада серіктеріне азық-түлік сатып алып жүрген еді.

Ол аз ғана тамақпен, жылап серіктеріне қайтып келді де, залым патшаның қалаға келгенін, олардың аттары аталып, қаланың беделді адамдарымен бірге іздестіріліп жатқанын хабарлады. Олар қорқып, сәждеге жығылып, Аллаға дұға етіп, жалбарынды және фитнадан сақтауды сұрады.

Содан кейін Тәмлиха: «Уа, бауырларым! Бастарыңды көтеріп, тамақтаныңдар және Раббыларыңа тәуекел етіңдер», — деді. Олар бастарын көтерді, көздерінен жас сорғалап тұрды. Тамақтанып болған соң, күн батқанда отырып әңгімелесті, өзара пікір бөлісті және бір-біріне насихат айтты.

Сол сәтте Алла үңгірде олардың құлақтарына ұйқы салды. Иттері үңгірдің кіреберісінде екі аяғын созып жатты. Оларға не болса, итке де сол болды. Олар иманды әрі сенімді еді, ал жол азықтары бастарының жанында жатты.

Келесі күні Дақиянус оларды таппай қалып, іздеді, бірақ таба алмады. Ол адамдардың кейбіріне: «Мына жігіттердің кеткеніне қатты өкіндім. Олар мені өздеріне ашулы деп ойлап, білмеген нәрселеріне алданып қалса керек. Егер тәубеге келіп, тәңірлеріме құлшылық етсе, мен оларға жәбір көрсетпес едім», — деді.

Қаланың беделді адамдары: «Сен күнәһар, бүлікшіл, бұйрығыңа қарсы шыққан қауымды аяуға лайық емессің. Сен оларға мерзім бердің. Қаласа, сол мерзімде райынан қайтар еді, бірақ тәубеге келмеді», — деді. Мұны естігенде ол қатты ашуланып, жігіттердің әкелерін шақыртты да, олардан: «Маған қарсы шыққан балаларың қайда?» — деп сұрады.

Әкелері: «Біз саған қарсы шыққан жоқпыз. Қашып кеткен бүлікшіл балаларың үшін бізді неге өлтірмекшісің? Олар біздің ақшамызды алып, қала базарларында жұмсап, содан соң Бахлус деген тауға көтерілді», — деді.

Мұны естігенде Дақиянус оларды босатып жіберді. Жігіттерге не істейтінін білмей жүргенде, Алла оның көңіліне үңгірді бітетуді салды. Алла жігіттерді құрметтеп, олардан кейін келетін үмбетке белгі етуді, адамдарға Қияметтің күмәнсіз келетінін және Алланың қабірдегілерді қайта тірілтетінін көрсетуді қалады. Дақиянус үңгірді бітеп тастауды бұйырып: «Оларды үңгірде сол күйінде қалдырыңдар.

Аштық пен шөлден өлсін. Өздері таңдаған үңгірі өздеріне қабір болсын», — деді. Ол жігіттер ояу, өздеріне не істеліп жатқанын біледі деп ойлады. Алла олардың рухтарын ұйқы күйінде алды. Иттері үңгірдің кіреберісінде екі аяғын созып жатты.

Оларға не болса, соның бәрі болды; оң жақтарына да, сол жақтарына да аударылып жатты.

Содан кейін Дақиянус патшаның сарайында иманын жасырып жүрген екі мүмін жігіт болды. Бірінің аты — Яндрус, екіншісінікі — Рунас еді. Олар жігіттердің оқиғасын, шыққан тегін және есімдерін қорғасын тақтаға жазып, оны мыс сандыққа салып, сандықты құрылыстың ішіне қоюға келісті. Олар: «Қияметке дейін Алла осы жігіттерді көретін мүмін қауымды шығарса, олардың үстінен ашқан адам мына жазуды оқып, кім екенін білсін», — деді.

Сөйтіп, олар солай істеп, үстінен құрылыс тұрғызды. Дақиянус өз өмірін сүріп, кейін қайтыс болды. Одан соң талай ұрпақ ауысып, патшалар бірінен кейін бірі келді.

Убайд ибн Умайр: «Үңгір иелері мойындарына алқа тағып, білезік таққан, шаштары ұзын жігіттер болатын. Олардың жанында аңшы иті бар еді. Олар үлкен мерекеге сән-салтанатпен, салтанатты шерумен шығып, өздері табынатын тәңірлерін де алып жүрді. Алла жігіттердің жүрегіне иман салды.

Олардың бірі патшаның уәзірі еді. Олар иман келтіріп, әрқайсысы иманын жасырды. Іштей: “Бұлардың ортасынан кетейік, әйтпесе олардың қылмысы үшін жазаға ұшыраймыз”, — деді. Бір жігіт шығып, ағаштың көлеңкесіне барып отырды.

Кейін екіншісі шығып, оны жалғыз отырған жерінен көрді. Ол да оның ішкі күйі өзінікіне ұқсас шығар деп үміттенді, бірақ мұны ашып айтпады. Содан кейін тағы біреуі келіп, олар бір жерге жиналды. Бірі екіншісіне: “Неге жиналдыңдар?” — деді.

Әрқайсысы өз жанын сақтап қалу үшін иманын бір-бірінен жасырып отырды. Содан соң: “Әрқайсымыз жеке шығып, бір серігімізбен оңаша сөйлесейік. Біріміз сырын екіншімізге ашсын”, — деді. Олар солай істегенде, бәрінің де иманды екені анықталды.

Жақын маңда тауда бір үңгір бар еді. Бірі екіншісіне: “Үңгірге паналайық. Раббыларың сендерге Өз рақымынан молынан береді”, — деді. Олар аңшы иттерін ертіп үңгірге кірді. Сонда Алла оларды үш жүз жыл ұйықтатып, тағы тоғыз жыл қосты.

Қауымдары оларды жоғалған деп іздеді, бірақ Алла олардың іздері мен үңгірін табуды қиындатты. Олар есімдері мен тегін тақтаға жазды: “Пәленше мен пәленше — патшаларымыздың балалары. Пәлен жылы, пәлен айда, пәленшенің ұлы пәлен патшаның билігі кезінде жоғалды”, — деді. Тақтаны патшаның қазынасына қойып: “Бұлардың ісі кейін белгілі болады”, — деді.

Сол патша қайтыс болды, одан кейін ұрпақтар алмасты», — деген.

Уәһб ибн Мунаббиһ былай деген: Исаның (оған Алланың сәлемі болсын) хауарилерінің бірі үңгір иелері тұрған қалаға келіп, қалаға кірмек болды. Оған: «Қала қақпасында пұт бар. Оған сәжде етпей ешкім кіре алмайды», — деді. Ол қалаға кіруге құлықсызданып, қаланың маңындағы моншаға барып, монша иесіне жалданып жұмыс істеді.

Монша иесі оның жұмысынан береке көріп, оны өзіне жақын тартты. Қаладағы жігіттер де оған үйір болды. Ол оларға көк пен жердің, Ақыреттің хабарын айтып жүрді. Олар иман келтіріп, оны растады. Ол монша иесімен: «Түнде мені жұмысымнан қалдырма әрі намаз оқуыма ешкім кедергі болмасын», — деп келісіп, осылай жұмыс істеп жүрді.

Бір күні патшаның ұлы бір әйелді моншаға алып келді. Хауари оған: «Сен патшаның ұлысың, осындай әйелмен бірге кіресің бе?» — деді. Ол ұялып, кетіп қалды. Кейін тағы келді. Хауари оған тағы да осыны айтты. Патшаның ұлы оны балағаттап, сөзін елемеді.

Екеуі бірге кіргенде, моншада қайтыс болды. Патшаға: «Монша иесі ұлыңды өлтірді», — деп хабарлады. Оны іздеді, бірақ таба алмады. Хауари қашып кеткен еді. Патша: «Ол кімдермен араласатын?» — деп сұрағанда, үңгір иелері аталды.

Оларды іздегенде, олар қаладан шығып кетті. Жолда өздері сияқты иманды бір серігіне жолықты. Ол олармен бірге еріп, итін де ала шықты. Түн түсіп, олар үңгірге паналады да: «Алла қаласа, таң атқан соң не істейтінімізді көрерміз», — деді. Сонда Алла олардың құлақтарына ұйқы салды.

Патша серіктерімен бірге оларды іздеп шығып, ақыры тауып алды. Үңгірге кірмек болғанда, бір адам қорқып, кіре алмады. Сонда біреуі: «Оларды қолға түсірсең, өлтірер ме едің?» — деді. Патша: «Иә», — деп жауап берді. Әлгі адам: «Ендеше, үңгірдің аузын бітеп, ішіндегілерін сол жерде қалдыр», — деді.

Осыдан кейін бір қойшы жаңбырда үңгірге тап болып: «Үңгірді ашып, қойларымды жаңбырдан сонда қорғасам жақсы болар еді», — деді. Ол үңгірді ашқанша әрекет ете берді. Келесі күні таңертең Алла олардың рухтарын қайта қайтарды.

Мұхаммад ибн Исхақ былай деген: Кейін сол өлкеде «Бидрус» деген ізгі патша билікке келді. Ол алпыс сегіз жыл билік жүргізген кезде, оның қарамағындағы халық топтарға бөлінді. Бір тобы Аллаға иман келтіріп, Қияметтің хақ екенін білді; екінші тобы оны өтірікке шығарды. Ізгі патша бұған қатты қиналды.

Ол жылап, Аллаға жалбарынды. Ақиқат иелерінен гөрі жалғанға ергендер көбейіп, үстемдік еткенін көргенде қатты қайғырды. Олар: «Дүние тіршілігінен басқа өмір жоқ. Рухтар қайта тіріледі, ал денелер қайта тірілмейді», — дейтін.

Бидрус адамдар арасында беделді деп ойлаған кісілерге хабар жіберді. Бірақ олар да Қияметті өтірікке шығарып, халықты ақиқат пен хауарилер дінінен тайдыруға шақыра жаздады.

Мұны көрген ізгі патша үйіне кіріп, есігін жауып алды. Ол жүннен тоқылған киім киіп, астына күл төсеп, соған отырды. Ұзақ уақыт бойы күндіз-түні Аллаға жалбарынып, жылады: «Уа, Раббым! Сен олардың арасындағы алауыздықты көріп тұрсың.

Оларға бір белгі жібер, сонда ақиқат айқындалсын!» — деді. Құлдарының жойылуын қаламайтын аса Рақымды Алла үңгір иелерін қайта шығарып, олардың оқиғасын адамдарға көрсетуді қалады. Оларды Қияметтің күмәнсіз келетінін білдіретін белгі әрі дәлел етпек болды. Осы арқылы адамдардың көзі жетіп, ізгі құлы Бидрустың дұғасына жауап беруді және оған нығметін толық етуді қалады. Сондай-ақ, тарап кеткен мүміндерді қайта біріктірмек болды.

Сол қалада тұратын «Улианус» есімді адамның көңіліне үңгірдің аузындағы құрылысты бұзып, тастарынан қой қорасын салу ойы келді. Ол екі жігітті жалдап, олар үңгір аузындағы тастарды алып, қой қорасын тұрғыза бастады. Олар үңгірдің аузындағы құрылысты бұзып, үңгір есігін ашты. Алла адамдарды үрейлендіріп, үңгір иелерін олардан жасырды.

Құдірет пен билік Иесі, өлілерді тірілтуші Алла үңгірдің есігі ашылғанда жігіттерге үңгірдің ішінде отырып тұруды бұйырды. Олар жүздері жарқырап, көңілдері жайланып, қуана отырды. Бір-біріне сәлем берді. Олар түнде ұйықтап, таңертең оянатын уақытында ұйқыдан тұрғандай еді.

Содан кейін бұрынғыдай намазға тұрып, оқыды. Жүздері мен түстерінде өзгеріс жоқ, ұйықтар алдындағы қалпында еді. Олар Дақиянустың әлі де өздерін іздеп жүргеніне сенімді болды.

Намаздарын аяқтаған соң: «Біздің азық-түлігімізді алып жүретін Тәмлихаға: “Кеше кешке залым патшаның алдында жұрт біз жайында не айтты?” — деп сұрап келейік», — деді. Олар өздерінің әдеттегі ұйқысындай ғана ұйықтадық деп ойлағанмен, бір-бірінен қанша уақыт ұйықтағандарын сұрастырып, әдеттегіден ұзақ ұйықтағандай сезінді. Бірі: «Қанша уақыт ұйықтадыңдар?» — деді. Олар: «Бір күн немесе күннің бір бөлігіндей», — деп жауап берді.

Содан кейін: «Қанша уақыт болғанымызды Раббымыз жақсы біледі», — десті. Мұның бәрін олар өз іштерінде болмашы нәрсе санады.

Тәмлиха оларға: «Қалада сендерді іздеді, бірақ таба алмады. Бүгін сендерді алып келіп, жалған құдайларға құрбандық шалғызады немесе өлтіреді. Одан кейін Алланың қалағаны болады», — деді. Сонда Мәксалимина: «Уа, бауырларым!

Алламен кездесетіндеріңді біліңдер. Алланың дұшпаны сендерді шақырғанда, иман келтіргеннен кейін қайтадан күпірлікке түспеңдер», — деді.

Содан кейін олар Тәмлихаға: «Қалаға барып, біз туралы не айтылып жатқанын, Дақиянус жайында не хабар барын байқап кел. Сақ бол, ешкімге сездірме. Бізге азық-түлік сатып әкел. Әкелген тамағың аз болғандықтан, үстіне тағы қос; қарнымыз ашты», — деді.

Тәмлиха бұрынғыша әрекет етті: сырт киімін шешіп, бүркеніп жүретін киімін киді де, күміс ақшасын алып жолға шықты. Үңгір есігіне келгенде тастардың алынғанын көріп, таңғалды. Бірақ оған көп мән бермей, қалаға қарай жүрді. Қаланың тұрғындарының көзіне түспей, танып қоймасын деп жасырын жүрді.

Дақиянус пен оның жұртының үш жүз жыл бұрын қайтыс болғанын білмеді.

Қала қақпасына келгенде, басын көтеріп, қақпаның үстінен иман үстем болған кезде иман иелерінің белгісі ретінде қойылатын таңбаны көрді. Оған таңғалып, жасырын түрде жан-жағына қарады. Содан соң бұл қақпадан кетіп, қаланың басқа қақпасына барды. Онда да сондай белгіні көрді.

Қала бұрын білетін қаласына ұқсамай тұрғандай сезілді. Бұрын көрмеген көп адамды көрді. Ол жүріп келе жатып таңырқап, абдырап қалды. Қайтып келген қақпасына барып, ішінен: «Мынау не болды екен? Кеше кешке мұсылмандар бұл белгіні жасырып, білдірмейтін еді.

Ал бүгін ашық тұр. Әлде мен ұйықтап жатырмын ба?» — деді. Бірақ ұйықтап жатпағанын сезді. Шапанын басына жамылып, қалаға кірді. Базарда жүріп, адамдардың Иса ибн Мәриямның атымен ант етіп жатқанын естіді. Оның үрейі күшейіп, абдырап қалды.

Қала қабырғаларының біріне арқасын сүйеп тұрып: «Алламен ант етейін, мынау не? Кеше кешке жер бетінде Иса ибн Мәриямды атаған адам өлтірілетін еді. Ал бүгін таңертең әркім Оның атын атап жүр, ешкім қорықпайды. Әлде бұл мен білетін қала емес пе?

Біздің қалаға жақын жерде өзім білетін басқа қала жоқ қой», — деді. Ол абдырап тұрып қалды. Содан кейін бір жігітке кездесіп: «Жігітім, бұл қаланың аты қалай?» — деп сұрады. Ол: «Аты — Афсус», — деді. Тәмлиха: «Мүмкін, басыма бір нәрсе болып, ақылымнан адасқан шығармын.

Бұл қаладан масқара болмай, әлде бір жамандыққа ұшырамай тұрып, тезірек шығып кеткенім дұрыс», — деп ойлады. Содан кейін есін жиып: «Мені байқап қойғанша қаладан тез шықсам, маған оңайырақ болар», — деді.

Ол азық-түлік сататындарға жақындап, қолындағы күміс ақшаны бір адамға ұсынып: «Мына ақшаға маған тамақ сат», — деді. Әлгі адам ақшаны алып, оның соғылған үлгісі мен таңбасына қарап таңғалды. Содан кейін оны серігіне берді. Ол да қарап, таңданды.

Олар ақшаны бірінен біріне өткізіп, тамашалады. Өзара кеңесіп: «Бұл адам баяғы заманда жер астына көмілген қазына тауып алған шығар», — десті.

Олардың өзара ақылдасып жатқанын көрген Тәмлиха қатты қорықты. Олар оны танып, Дақиянус патшаға апарғалы жатыр деп ойлап, дірілдей бастады. Тағы бір топ адам келіп, одан жөн сұрады. Ол қатты қорыққан күйде: «Маған рақым етіңдер!

Ақшамды алып қойдыңдар, ал тамақтарыңның керегі жоқ», — деді. Олар: «Жігітім, сен кімсің және мұның мәні не? Сен бұрынғылардың қазынасын тауып алып, бізден жасырып қалғың келеді. Бізбен жүр, тапқаныңды көрсетіп, бізбен бөліс.

Сонда сені жеңіл жазалаймыз. Егер бұлай істемесең, сұлтанға апарамыз, ол сені өлтіреді», — деді. Мұны естігенде, Тәмлиха іштей: «Мен қорыққан нәрсенің бәріне тап болдым», — деді.

Олар: «Жігітім, тапқаныңды жасыра алмайсың», — деді. Тәмлиха оларға не айтарын да, қалай жауап берерін де білмей, қатты қорыққандықтан ештеңе айта алмады. Оның сөйлемей тұрғанын көрген олар киімін мойнына байлап, қала көшелерімен жетектеп жүрді. Қала тұрғындарына: «Мына адам қазына тауып алған», — деген хабар жетіп, қаладағы үлкен-кіші жиналды.

Олар оған қарап: «Алламен ант етейік, бұл жігіт осы қаладан емес. Біз оны бұрын ешқашан көрмедік, танымаймыз да», — деді. Тәмлиха оларға не айтарын білмеді. Қала тұрғындары жиналғанда, ол үрейленіп үндемей қалды. Әкесі мен бауырлары қалада екенін, өзінің тегі мен туыстары қаланың беделді адамдарынан екенін анық білетін. Олар хабарды естіген соң келіп, оны құтқарады деп күтті.

Ол абдырап, туыстарының біреуі келіп, адамдардың қолынан босатқанын күтіп тұрған кезде, оны қала ісін басқаратын екі басшыға алып барды. Олар ізгі адамдар еді. Бірінің аты — Ариус, екіншісінікі — Тантусиус болатын. Оны оларға алып бара жатқанда, Тәмлиха Дақиянус залым патшаға апара жатыр деп ойлап, оңды-солды жалтақтады.

Адамдар оны жынды адамдай келемеждеді. Тәмлиха жылап, басын көкке көтеріп: «Уа, көктің әрі жердің Иесі! Бүгін маған сабыр бере гөр, мына залымның алдында мені қолдайтын Рухыңнан үлес нәсіп ет», — деп іштей дұға етті. Жылап тұрып: «Мені бауырларымнан ажыраттың.

Олар көрген азабымды білсе ғой! Бәріміз бірге осы залымның алдына тұрар едік. Біз бірге болуға, Аллаға күпірлік етпеуге әрі Оған серік қоспауға уәделескен едік. Мені олардан бөліп жіберді. Енді мен оларды көрмеймін, олар да мені ешқашан көрмейді.

Тіріде де, өлгенде де ажырамауға уәделескен едік», — деп ойлады. Тәмлиха бұл сөздерді кейін серіктеріне қайтып келгенде айтты. Осылайша оны ізгі басшылар Ариус пен Тантусиустың алдына алып келді.

Тәмлиха өзін Дақиянусқа апармай жатқанын көргенде, есін жиып, жылауын қойды. Ариус күміс ақшаны алып, Тантусиус екеуі оны қарап, таңғалды. Олардың бірі: «Жігітім, тапқан қазынаң қайда?» — деп сұрады. Тәмлиха: «Мен қазына тапқан жоқпын.

Бұл — ата-бабаларымның ақшасы, қаланың бұрынғы үлгісі мен соғылған түрі. Бірақ Алламен ант етемін, өз басымдағы жағдайды түсінбеймін, сендерге не айтарымды білмеймін», — деді. Олардың бірі: «Сен кімсің?» — деп сұрады. Тәмлиха: «Мен өзімді осы қаланың тұрғынымын деп ойлайтынмын», — деді.

Олар: «Әкең кім? Бұл қалада сені танитын кім бар?» — деп сұрады. Ол әкесінің атын айтты, бірақ олар оны да, әкесін де танитын ешкімді таппады. Олардың бірі: «Сен өтірік айтып тұрсың. Бізге шындықты айтпайсың», — деді. Тәмлиха не айтарын білмей, басын төмен салды.

Қасындағылардың бірі: «Бұл — жынды», — деді. Тағы біреуі: «Жынды емес, сендердің қолдарыңнан босап кету үшін әдейі ақымақ болып отырған шығар», — деді.

Олардың бірі оған тесіле қарап: «Сен бізге әкеңнің ақшасы, оның таңбасы мен соғылған үлгісі үш жүз жылдан астам уақыттан бері бар екеніне сендірмекшісің бе? Ал өзің жас жігітсің. Бізді алдап, мазақ еткің келе ме? Біз, көріп тұрғаныңдай, қарт адамдармыз; ал маңайыңда қаланың беделді адамдары мен басшылары тұр.

Бұл өлкенің қазынасы біздің қолымызда, бірақ бізде мұндай үлгідегі бір дирһам да, бір динар да жоқ. Мен сені қатты азаптауға бұйырып, осы қазынаңды мойындатып қоямын деп ойлаймын», — деді.

Мұны естіген Тәмлиха: «Сендерден бір нәрсе сұрайын. Егер жауап берсеңдер, қолымдағы жайды шын айтып беремін», — деді. Олар: «Сұра, ештеңені жасырмаймыз», — деді. Ол: «Дақиянус патшаға не болды?» — деп сұрады. Олар: «Бүгінде жер бетінде Дақиянус деген патша жоқ.

Ол баяғыда-ақ өлген патша еді. Одан кейін талай заман мен ұрпақ өтіп кетті», — деді. Тәмлиха: «Онда мен шынымен абдырап қалдым. Айтқаныма ешкім сенбейді. Біз жас жігіттер едік. Патша бізді пұттарға табынып, жалған тәңірлерге құрбандық шалуға мәжбүрледі.

Кеше кешке одан қашып, ұйықтап қалдық. Оянған соң оларға тамақ сатып алып, хабар біліп келу үшін шықтым. Ал енді менің көріп тұрғаным — осы», — деді. Содан соң: «Бахлус тауының ішіндегі үңгірге менімен бірге барыңдар, серіктерімді көрсетейін», — деді.

Тәмлиханың сөзін естіген Ариус: «Уа, қауым! Бұл жігіт арқылы Алла сендерге бір белгі көрсетіп жатқан шығар. Ендеше, бізбен бірге барып, серіктерін көрсетсін», — деді. Ариус пен Астиус онымен бірге жолға шықты. Қаланың үлкен-кішісі де үңгір иелерін көруге қарай жүрді.

Үңгірдегі жігіттер Тәмлиханың әдеттегіден көп уақыт бойы тамақ пен сусын әкелмей қалғанын көріп, оны ұстап алып, Дақиянус патшаға апарды деп ойлады. Олар осылай ойлап, қорқып отырған кезде, аттардың дүбірі мен адамдардың даусын естіді. Жақындап келе жатқан адамдарды көріп, Дақиянус залым патшаның өздерін алып кету үшін елшілерін жібергені деп ойлады. Олар намазға тұрып, бір-біріне сәлем беріп, насихат айтты.

«Жүріңдер, бауырымыз Тәмлихаға барайық. Ол қазір залымның алдында тұр, бізді күтіп отырған болар», — деді. Олар үңгірдің ортасында отырғанда, үңгірдің аузында Ариус пен оның серіктерінен басқа ешкімді көрмеді.

Тәмлиха олардан бұрын үңгірге кірді. Ол жылап келгенде, жігіттер оны көріп, онымен бірге жылады. Содан кейін одан жағдайын сұрады. Ол болған оқиғаның бәрін айтып берді. Сонда олар Алланың әмірімен сол заман бойы ұйықтап жатқанын түсінді.

Алла оларды адамдарға белгі және қайта тірілудің ақиқаттығын растау үшін, Қияметтің күмәнсіз келетінін білдіру үшін оятқан еді.

Тәмлихадан кейін Ариус үңгірге кіріп, ішінде күміс мөрмен бекітілген мыс сандықты көрді. Ол үңгірдің кіреберісінде тұрып, қаланың беделді адамдарынан бірін шақырды. Оның көзінше сандықты ашты. Ішінен қорғасыннан жасалған екі тақта шықты.

Оларға: «Мәксалимина, Мәхсалимина, Тәмлиха, Мартунус, Каштунус, Ябрунус, Димус, Батуис және Халуш — Дақиянус деген залым патшадан діндері үшін азғырылудан қорқып қашқан жігіттер. Олар осы үңгірге кірді. Олардың қайда екенін естіген патша үңгірді таспен бітеп тастауды бұйырды. Кейін тапқан адамдар білсін деп, олардың жайын жазып қалдырдық», — деп жазылған еді.

Жазуды оқып, таңғалған жұрт қайта тірілу белгісін өздеріне көрсеткен Аллаға мадақ айтты. Дауыстарын көтеріп, Алланы мадақтап, пәктеді. Содан кейін үңгірге кіріп, жігіттерді жүздері нұрланып, киімдері тозбай, үңгірдің ішінде отырған күйде тапты. Ариус пен оның серіктері сәждеге жығылып, Алланың белгілерінің бірін көрсеткені үшін мадақ айтты.

Содан кейін бір-бірімен сөйлесіп, жігіттер өздеріне Дақиянус патшаның не істегенін баяндады.

Ариус пен оның серіктері ізгі патша Бидрусқа хабаршы жіберіп: «Бізге тез кел. Бәлкім, өз билігіңде Алла әлемдерге белгі еткен, адамдарға нұр мен жарық болатын және қайта тірілудің ақиқаттығын растайтын бір белгіні көрерсің. Алла Тағала үш жүз жылдан астам бұрын жанын алған жігіттерді тірілтті», — деді. Хабар патшаға жеткенде, оның ақылы орнына келіп, қайғысы тарқалды.

Ол: «Уа, көктер мен жердің Раббысы! Саған мадақ. Саған ғана құлшылық етіп, Сені пәктеймін. Маған қамқорлық жасап, рақым еттің. Ізгі патша атам Константинге берген нұрыңды сөндірмедің», — деді.

Бұл хабар қала тұрғындарына жеткенде, олар патшаға келді. Патша жұртымен бірге Афсус қаласына дейін жүріп барды. Қала тұрғындары оларды қарсы алып, үңгірге қарай бірге көтерілді. Жігіттер Бидрусты көргенде қуанып, жүздерімен сәждеге жығылды.

Бидрус орнынан тұрып, оларды құшақтап, жылады. Жігіттер оның алдында жерде отырып, Алланы пәктеп, мадақтады. Содан кейін олар Бидрусқа: «Сені Аллаға аманат етеміз. Саған сәлем, Алланың рақымы болсын. Алла сені және патшалығыңды сақтасын.

Адамдар мен жындардың жамандығынан Аллаға сыйынамыз», — деді. Патша орнынан тұрып тұрған кезде, олар қайтадан жатқан орындарына барып, ұйықтап қалды. Алла Тағала олардың жандарын алды.

Патша олардың киімдерін үстілеріне жауып, әрқайсысын алтын табытқа салуды бұйырды. Кешке ұйықтаған соң, олар түсіне кіріп: «Біз алтыннан да, күмістен де жаратылған жоқпыз. Біз топырақтан жаратылдық әрі топыраққа қайтамыз. Бізді қабірден Алла қайта тірілткенше, үңгірде топырақтың үстінде жатқан қалпымызда қалдыр», — деді.

Сол кезде патша ағаштан табыт жасатып, оларды соған салуды бұйырды. Адамдардан шыққан кезде Алла оларды үрей арқылы жасырды, сондықтан ешкім үңгірге кіре алмады. Патша үңгірдің аузына мешіт тұрғызып, онда намаз оқуды бұйырды. Сондай-ақ, олардың еске алынатын үлкен күнін белгілеп, жыл сайын сол күнді атап өтуді бұйырды.

Тағы бір пікір бойынша, Тәмлиханы ізгі патшаның алдына алып келгенде, патша: «Сен кімсің?» — деп сұрады. Ол: «Мен осы қаланың бір тұрғынымын», — деді де, кеше немесе бірнеше күн бұрын қаладан шыққанын, өзінің үйі мен туыстары жайында айтты. Бірақ ешкім ол атаған адамдарды білмеді. Патша ерте заманда жоғалып кеткен жігіттер туралы және олардың есімдері сарайдағы тақтаға жазылғаны туралы естіген еді.

Тақтаны алыпруулж, есімдеріне қарады да, Тәмлиханың сол адамдардың бірі екенін түсінді. Ол қалғандарының есімдерін атағанда, Тәмлиха: «Олар — менің серіктерім», — деді. Мұны естіген патша адамдарымен бірге атқа мініп, үңгірге қарай жолға шықты. Олар үңгірдің аузына келгенде, Тәмлиха: «Серіктерімнің алдына кіріп, оларды сүйіншілейін.

Егер олар сендерді менімен бірге көрсе, қорқып қалады», — деді. Ол ішке кіріп, сүйінші хабарды жеткізді. Содан кейін Алла олардың рухтарын алды да, адамдарды олардың іздеріне түсуден адастырды. Осы жайында Алла Тағала: «Сол кезде жігіттер үңгірге паналады», — дейді.

Яғни, олар үңгірге бет алды. «Ауа пәлен жерге барды» деген сөз сол жерді мекен етті деген мағына береді. Үңгір — Бәнжәлус тауындағы үңгір, оның атауы — «Хайрам».

«Сонда олар: “Раббымыз! Бізге Өз тарапыңнан рақым бере гөр”, — деді». Рақымның мағынасы — діндегі тура жол. Тағы бір пікір бойынша, бұл — ризық. «Әрі бізге әзірле» — бізге жеңілдет. «Ісімізден бізге дұрыс жол», яғни Сенің разылығыңды іздейтін әрі бізге тура жол болатын нәрсені нәсіп ет. Ибн Аббас: «Дұрыс жол дегені — үңгірден аман-есен шығатын жол», — деген.