د رحمت او سمې لارې دعا

د شیخ عبدالرحمن السعدي تفسیر

بيا يې د هغوی کیسه په لنډه توګه یاده کړه، او وروسته یې تفصیل بیان کړ: «کله چې ځوانان غار ته پناه یوړه»؛ یعنې ځوانان خپل قوم ته د هغوی د فتنې او ازمېښت څخه د ځان ساتلو او ژغورلو په موخه غار ته ولاړل. «نو ویې ویل: زموږ ربه! له خپل لوري پر موږ رحمت راولېږه»؛ یعنې داسې رحمت راکړه چې په وسیله یې موږ ثابت قدمه کړې، له شر څخه مو وساتې او د خیر توفیق راکړې. «او زموږ په دې کار کې سمه لار راچمتو کړه»؛ یعنې هر هغه لامل راته اسان کړه چې سمې لارې ته مو رسوي، او زموږ د دین او دنیا چارې راته سمې کړه.

نو هغوی د فتنې له ځایه داسې ځای ته د تښتېدو هڅه یوځای کړه چې پکې پټ پاتې کېدای شي، او د الله په وړاندې یې عاجزي او له هغه څخه یې د خپلو چارو د اسانېدو غوښتنه هم وکړه؛ پر ځان او خلکو یې تکیه ونه کړه. له همدې امله الله د دوی دعا قبوله کړه.

د امام ابن کثیر تفسیر

د الله تعالی دا وینا: «کله چې ځوانان غار ته پناه یوړه او ویې ویل: زموږ ربه! له خپل لوري پر موږ رحمت راولېږه او زموږ په دې کار کې سمه لار راچمتو کړه»؛ الله تعالی د هغو ځوانانو خبر راکوي چې د خپل قوم له لاسه د خپل دین د ساتلو لپاره وتښتېدل، څو هغوی یې له خپل دین څخه وا نه ړوي. نو له هغوی وتښتېدل او د یوه غره غار ته یې پناه یوړه، څو له خپل قوم څخه پټ شي. کله چې غار ته ننوتل، له الله تعالی څخه یې د هغه رحمت او مهربانۍ غوښتنه وکړه او ویې ویل: «زموږ ربه!

له خپل لوري پر موږ رحمت راولېږه»؛ یعنې له خپل لوري داسې رحمت راوبښه چې پر موږ رحم پرې وکړې او له خپل قوم څخه مو پټ وساتې. «او زموږ په دې کار کې سمه لار راچمتو کړه»؛ یعنې زموږ په دې کار کې سمه پایله راته مقدره کړه، او زموږ عاقبت سم وګرځوه؛ لکه څنګه چې په حدیث کې راغلي: «او په هر هغه حکم کې چې تا زموږ په اړه کړی وي، پایله یې راته سمه وګرځوه». په مسند کې د بُسر بن ابي أرطاة رضي الله عنه له لارې له رسول الله ﷺ څخه روایت دی چې هغه به دعا کوله: «اې الله! زموږ د ټولو چارو پایله ښکلې کړه، او د دنیا له رسوايۍ او د آخرت له عذاب څخه مو وساته.»

د البغوي تفسیر

بيا الله تعالی د اصحاب کهف کیسه بیان کړه او ویې ویل: «کله چې ځوانان غار ته پناه یوړه»؛ یعنې غار ته ولاړل. د دې په اړه چې هغوی ولې غار ته ولاړل، اختلاف شوی دی. محمد بن اسحاق بن یسار ویلي دي: د انجیل پیروان په ګډوډۍ اخته شول، ګناهونه پکې ډېر شول او واکمنان یې سرکښ شول، تر دې چې بتانو ته یې عبادت کاوه او د باطلو معبودانو لپاره یې قربانۍ کولې. خو په هغوی کې ځینې کسان لا هم د مسیح علیه السلام پر دین پاتې وو او د الله پر عبادت او یووالي ټینګ ولاړ وو.

د هغوی له واکمنانو یو رومي پاچا و چې د «دقیانوس» په نوم یادېده. هغه د بتانو عبادت کاوه، باطلو معبودانو ته یې قربانۍ کولې او له خپل مخالفت کوونکي یې وژنه. هغه به د روم کلیو ته راتله، او په هر کلي کې به چې کوز شو، هېڅوک به پکې نه پرېښودل کېدل، مګر دا چې فتنه به یې پرې اچوله، څو بتانو ته عبادت وکړي او باطلو معبودانو ته قرباني ورکړي، یا به یې وژل. تر دې چې د اصحاب کهف ښار، «أفسوس»، ته ورسېد.

کله چې هغه ښار ته راغی، د ایمان خاوندانو ته دا کار سخت تمام شو، نو له هغه څخه یې ځانونه پټ کړل او هرې خوا ته وتښتېدل. کله چې دقیانوس ښار ته راغی، امر یې وکړ چې د ایمان خاوندان دې ولټول شي او راټول دې کړل شي. د ښار له کافرانو یې ساتونکي وټاکل، څو د ایمان خاوندان په خپلو ځایونو کې پیدا کړي او دقیانوس ته یې وروباسي. هغه به هغوی ته د وژنې او د بتانو د عبادت او د باطلو معبودانو لپاره د قربانۍ ترمنځ د انتخاب اختیار ورکاوه.

ځینو د ژوند غوره کاوه او ځینو به له الله پرته د بل چا عبادت نه مانه او وژل کېدل. کله چې د الله پر ایمان ټینګ ولاړو کسانو دا حال ولید، نو ځانونه یې عذاب او وژنې ته وسپارل؛ وژل کېدل او ټوټې ټوټې کېدل، بیا به یې د هغوی د بدن پرې شوې برخې د ښار پر دېوالونو او د هرې دروازې پر سر ځړولې. فتنه ډېره شوه. کله چې ځوانانو دا ولیدل، ډېر سخت خپه شول.

هغوی پاڅېدل او په لمانځه، روژه، صدقه، تسبیح او دعا بوخت شول. هغوی د روم له مشرانو څخه وو او اته کسان وو. ژړل یې او الله ته یې عاجزي کوله، او ویل یې: «زموږ ربه، د اسمانونو او ځمکې ربه! موږ به له تا پرته بل معبود هېڅکله ونه بولو.

که له هغه پرته مو بل څوک معبود نیولی وای، نو بېشکه مو له حقه ډېر لېرې خبره کړې وه. له خپلو مؤمنو بندګانو څخه دا فتنه لرې کړه او دا بلا ترې پورته کړه، څو هغوی ستا عبادت په ښکاره وکړي.» په همدې حال کې، چې هغوی په داسې حالت کې وو او د لمانځه ځای ته ننوتلي وو، ساتونکي ورغلل او هغوی یې په سجده کې وموندل؛ پر مخونو ژړل او الله ته یې زارۍ کولې. ساتونکو ورته وویل: «تاسو ولې د پاچا له امره سرغړونه کړې؟

ورسره ولاړ شئ!» هغوی روان شول او د دوی خبر یې دقیانوس ته ورساوه. ویې ویل: «خلک راغونډوې چې ستا د معبودانو لپاره قرباني وکړي، خو دا ځوانان ستا د کورنۍ دي، ستا ملنډې وهي او ستا له امره سرغړونه کوي!» کله چې هغه دا واورېدل، هغوی یې راوغوښتل.

هغوی ورته راوستل شول، په داسې حال کې چې له سترګو یې اوښکې بهېدې او مخونه یې په خاورو لړلي وو. هغه ورته وویل: «څه شي تاسو زما د هغو معبودانو لپاره له قربانۍ کولو منع کړل چې په ځمکه کې یې عبادت کېږي، او ولې ځانونه د خپل ښار د مشرانو په څېر نه کوئ؟ یو انتخاب وکړئ: یا به زموږ معبودانو ته قرباني کوئ، یا به مو وژنم.» د هغوی مشر مکسلمینا وویل: «موږ داسې معبود لرو چې د اسمانونو او ځمکې عظمت یې ډک کړی دی.

له هغه پرته به هېڅکله بل معبود ونه بولو. زموږ له زړونو څخه به تل یوازې د هغه لپاره حمد، تکبیر او تسبیح وي. یوازې د هغه عبادت کوو او یوازې له هغه څخه د خلاصون او خیر غوښتنه کوو. خو باطلو معبودانو ته به هېڅکله عبادت ونه کړو.

نو چې څه دې په وس کې وي، زموږ په اړه یې وکړه.» د مکسلمینا ملګرو دقیانوس ته هماغه خبره وکړه چې مکسلمینا کړې وه. کله چې هغوی دا خبره وکړه، هغه امر وکړ چې د مشرانو جامې ترې وباسي. بیا یې وویل: «زه به ژر له تاسو سره حساب وکړم او د هغه سزا به درکړم چې ژمنه مې درسره کړې ده.

یوازې دا چې اوس مو سمدستي نه سزا کوم، لامل یې دا دی چې تاسو ځوانان او کم عمره یاست؛ نه غواړم تر دې وړاندې مو هلاک کړم چې مهلت درکړم، ترڅو فکر وکړئ او خپل عقل ته راستانه شئ.» بیا یې د هغوی د سرو زرو او سپینو زرو ګاڼې ترې وایستې او له ځانه یې وایستل. دقیانوس د خپلو ځینو چارو لپاره د هغوی له ښار پرته، نږدې بل ښار ته ولاړ. کله چې ځوانانو د هغه وتل ولیدل، بیړه یې وکړه او وډار شول چې که هغه ښار ته راستون شي، نو دوی به ورپه یاد شي.

په خپل منځ کې یې سلا وکړه چې هر یو دې د خپل پلار له کوره څه پیسې واخلي، یوه برخه دې صدقه کړي او پاتې دې د سفر لپاره وساتي، بیا دې ښار ته نږدې د «بخلوس» په نوم د غره غار ته ولاړ شي او هلته دې د الله عبادت وکړي. کله چې دقیانوس بېرته راغی، دوی به ورشي او د هغه مخې ته به ودرېږي، نو له دوی سره دې چې څه غواړي، هغه دې وکړي. د دې خبرې له کېدو وروسته، هر ځوان د خپل پلار کور ته ولاړ، پیسې یې واخیستې، یوه برخه یې صدقه کړه، بیا له پاتې پیسو سره روان شو. د هغوی یو سپی هم ورپسې شو، تر دې چې غار ته ورسېدل او هلته پاتې شول.

کعب الاحبار ویلي دي: هغوی له یوه سپي سره مخ شول چې ورپسې روان شو. څو ځله یې وشاړه، خو هغه بېرته ورپسې راغی. سپي ورته وویل: «اې خلکو، له ما څه غواړئ؟ زما له اړخه مه وېرېږئ؛ زه د الله د دوستانو مینه‌وال یم. ویده شئ، زه به مو ساتنه وکړم.»

ابن عباس رضي الله عنهما ویلي دي: هغوی د شپې له دقیانوسه وتښتېدل. اووه تنه وو. په لاره کې له یوه شپانه سره مخ شول چې سپی ورسره و. شپانه د هغوی پر دین ایمان راوړ او سپی یې هم ورپسې شو. دوی له ښاره ووتل او نږدې غار ته ورسېدل.

ابن اسحاق ویلي دي: هغوی په غار کې پاتې شول او له لمانځه، روژې، تسبیح، تکبیر او حمد پرته یې بل کار نه درلود؛ د الله د رضا لپاره یې دا عبادتونه کول. د خپلو پیسو چارې یې خپل یوه ملګري ته وسپارلې چې «تمليخا» نومېده. هغه د دوی ترمنځ له ټولو غښتلی او پیاوړی و. کله چې ښار ته ننوت، خپلې ښې جامې به یې بدلې کړې او د هغو بېوزلو جامې به یې اغوستې چې له خلکو څخه به یې څه غوښتل.

بیا به یې د سپینو زرو سکې اخیستې او ښار ته به ولاړ، د هغوی لپاره به یې خواړه او اوبه رانیولې او خبر به یې پلټه چې ایا د ده او ملګرو یادونه شوې ده که نه. بیا به خپلو ملګرو ته راستون شو. همداسې یې یو وخت تېر کړ. وروسته دقیانوس ښار ته راغی او د ښار مشرانو ته یې امر وکړ چې د باطلو معبودانو لپاره قرباني وکړي.

د ایمان خاوندان ووېرېدل. په هغه وخت کې تمليخا په ښار کې د خپلو ملګرو لپاره خواړه رانیول. هغه په ژړا خپلو ملګرو ته راستون شو، لږ خواړه یې له ځان سره لرل، او هغوی ته یې خبر ورکړ چې ظالم واکمن ښار ته راغلی، او د ښار د مشرانو په مرسته یې د دوی لټون کړی دی. هغوی ووېرېدل، پر سجدو پرېوتل، الله ته یې دعا او زارۍ وکړې او له فتنې څخه یې پناه وغوښته.

بیا تمليخا ورته وویل: «اې وروڼو، سرونه پورته کړئ، خواړه وخورئ او پر خپل رب توکل وکړئ.» هغوی سرونه پورته کړل، سترګې یې له اوښکو ډکې وې، بیا یې خواړه وخوړل. دا د لمر لوېدو وخت و. وروسته کښېناستل، خبرې یې کولې، د دین زده کړه یې کوله او یو بل ته یې یادونه کوله.

په همدې حال کې الله پر غوږونو یې خوب واچاوه. د هغوی سپی د غار پر دروازه خپلې دواړه پښې غځولې وې؛ هغه هم د دوی په څېر شو. هغوی مؤمنان او پر خپل ایمان باوري وو، او د سفر پیسې یې د سرونو ترڅنګ پرتې وې. بله ورځ دقیانوس هغوی ورک وموندل او لټون یې وکړ، خو پیدا یې نه کړل.

خپلو کسانو ته یې وویل: «د هغو ځوانانو په اړه چې تللي دي، ډېر خپه یم. هغوی په ناپوهۍ سره ګومان کړی چې زه ورباندې غوسه یم. که توبه یې ایستلې وای او زما د معبودانو عبادت یې کړی وای، ما به پرې سختي نه وه کړې.» د ښار مشرانو وویل: «ته د دې وړ نه یې چې پر داسې سرغړوونکو او ګناهکارو خلکو رحم وکړې.

تا ورته مهلت ورکړی و؛ که یې غوښتل، په هغه موده کې بېرته ستنېدای شول، خو توبه یې ونه کړه.» د هغوی په دې خبرو دقیانوس سخت غوسه شو، د ځوانانو پلرونه یې راوغوښتل او د هغوی په اړه یې ترې وپوښتل: «د خپلو سرغړوونکو زامنو په اړه راته ووایئ چې زما نافرماني یې کړې ده.» هغوی وویل: «موږ ستا نافرماني نه ده کړې؛ نو ولې مو د هغو سرغړوونکو له امله وژنې چې زموږ مالونه یې واخیستل، د ښار په بازارونو کې یې ولګول او بیا د «بخلوس» په نوم غره ته وخوتل؟» کله چې هغوی دا وویل، دقیانوس پرېښودل.

هغه نه پوهېده چې له ځوانانو سره څه وکړي، نو الله یې په زړه کې واچول چې امر وکړي غار دې پرې وتړل شي. الله غوښتل چې هغوی عزتمند کړي، د هغو خلکو لپاره یې نښه وګرځوي چې له دوی وروسته به راشي، او څرګنده کړي چې قیامت راتلونکی دی او په هغه کې هېڅ شک نشته، او الله به په قبرونو کې پراته خلک راژوندي کړي. دقیانوس امر وکړ چې غار دې پرې وتړل شي او ویې ویل: «همداسې یې په غار کې پرېږدئ؛ له لوږې او تندې به مړه شي او هغه غار چې دوی غوره کړی، د دوی قبر به وي.» هغه ګومان کاوه چې هغوی ویښ دي او پوهېږي چې له دوی سره څه کېږي، حال دا چې الله د خوب په څېر د هغوی ارواوې اخیستې وې.

د هغوی سپی د غار پر دروازه خپلې دواړه پښې غځولې وې، او الله پر هغوی هغه حالت راوستی و چې راوستی یې و؛ هغوی به کله ښي او کله چپ اړخ ته اړول کېدل. بیا د دقیانوس په ماڼۍ کې دوه مؤمن کسان وو چې خپل ایمان یې پټاوه؛ د یوه نوم «يندروس» او د بل نوم «روناس» و. هغوی پرېکړه وکړه چې د ځوانانو کیسه، نسبونه، نومونه او خبرونه د سرپو په یوه تخته ولیکي، په مسي صندوق کې یې کېږدي او صندوق د دېوال په جوړښت کې پټ کړي. ویې ویل: «کېدای شي الله د قیامت له ورځې مخکې د دغو ځوانانو له پاسه مؤمن قوم راپاڅوي، او څوک چې دا لیکنه ومومي او ولولي، د هغوی کیسه به وپېژني.»

هغوی همداسې وکړل او پر صندوق یې ودانۍ جوړه کړه. دقیانوس او قوم یې تر هغه وخته ژوند وکړ چې الله غوښتل، بیا مړه شول؛ له هغوی وروسته ډېر نسلونه تېر شول او پاچاهان یو په بل پسې راغلل. عبید بن عمیر ویلي دي: د اصحاب کهف ځوانان د غاړې هارونه او د لاس بنګړي لرل او اوږده وېښتان یې درلودل. د ښکار سپی یې هم ورسره و.

دوی د خپل یوه ستر اختر لپاره په ښایسته جامو او لوی لښکر کې بهر ووتل او خپل معبودان یې هم له ځان سره راوایستل. الله د دغو ځوانانو په زړونو کې ایمان اچولی و. له دوی څخه یو د پاچا وزیر و. هغوی ایمان راوړ، خو هر یوه خپل ایمان پټ کړ.

په خپلو زړونو کې یې وویل: «له دې خلکو څخه به جلا شو، څو د دوی د جرم له امله عذاب راباندې رانشي.» یو ځوان له هغوی جلا شو او د یوې ونې سیوري ته ورغی او هلته کښېناست. بیا بل ځوان راووت، هغه یې ولید چې یوازې ناست دی، او هیله یې وکړه چې ښايي هغه هم د ده په شان فکر ولري، خو خپل حال یې ښکاره نه کړ. بیا بل راغی، تر دې چې په یوه ځای کې سره راټول شول.

یوه بل ته یې وویل: «څه شي دلته راټول کړي یاست؟» هر یوه خپل ایمان له بل څخه پټاوه، ځکه پر خپل ځان وېرېدل. بیا یې وویل: «هر ځوان دې یو په یو له خپل ملګري سره یوازې شي، او یو دې بل ته خپل راز ووایي.» هغوی همداسې وکړل، نو وموندل یې چې ټول پر ایمان دي.

نږدې غره کې یو غار و. ځینو یې ځینو نورو ته وویل: «غار ته پناه یوسئ، ستاسو رب به خپل رحمت درباندې وغوړوي.» هغوی له خپل ښکارني سپي سره غار ته ننوتل او درې سوه کاله ویده شول، او نهه نور کاله یې ورزیات شول. قوم یې ورک کړل او لټون یې وکړ، خو الله د هغوی نښې او د غار ځای ترې پټ کړل.

د هغوی نومونه او نسبونه یې پر یوه تخته ولیکل: «فلانی او فلانی، زموږ د پاچاهانو زامن دي. په فلانۍ میاشت او فلانۍ کال، د فلاني پاچا د واکمنۍ پر مهال ورک شول.» تخته یې د پاچا په خزانه کې کېښوده او ویې ویل: «د دې کار تر شا به خامخا یوه خبره وي.» هغه پاچا مړ شو او نسلونه یو په بل پسې راغلل.

وهب بن منبه ویلي دي: د عیسی علیه السلام یو حواري د اصحاب کهف ښار ته راغی او غوښتل یې ښار ته ننوځي. ورته وویل شول: «د ښار پر دروازه بت ولاړ دی؛ هېڅوک ښار ته نه شي ننوتلای مګر دا چې هغه ته سجده وکړي.» هغه ښار ته له ننوتلو ډډه وکړه او نږدې حمام ته ولاړ. د حمام له خاوند سره یې مزدوري پیل کړه او هلته یې کار کاوه.

د حمام خاوند په حمام کې برکت ولید او د ښار ځینو ځوانانو ورسره مینه پیدا کړه. هغه به د اسمانونو او ځمکې او د آخرت خبرونه ورته ویل، تر دې چې هغوی ایمان راوړ او خبره یې رښتیا وګڼله. هغه د حمام له خاوند سره شرط کړی و چې د شپې حمام د ده وي، څوک دې د ده او لمانځه ترمنځ خنډ نه ګرځي. همداسې یې دوام ورکړ، تر دې چې د پاچا زوی له یوې ښځې سره حمام ته راغی.

حواري هغه ورټلو او ورته ویې ویل: «ته د پاچا زوی یې، نو له دې ښځې سره حمام ته راځې؟» هغه شرمېدلی ولاړ. وروسته بیا راغی او حواري ورته هماغه خبره وکړه. هغه وکنځلو او ګواښ یې ورته وکړ، خو دې خبرې ته یې پام ونه کړ، تر دې چې دواړه په حمام کې ننوتل او مړه شول.

پاچا ته خبر ورکړل شو: «د حمام خاوند ستا زوی وژلی دی.» هغه د حواري لټون وکړ، خو پیدا یې نه کړ؛ حواري وتښتېد. پاچا وپوښتل: «له چا سره یې ملګرتیا کوله؟» د ځوانانو نومونه یې ورته وویل، نو هغوی یې هم ولټول. هغوی له ښاره ووتل او له یوه داسې ملګري سره مخ شول چې د دوی په څېر یې ایمان درلود.

هغه ورسره روان شو، او سپی یې هم ورسره و. شپه چې پرې راغله، غار ته ننوتل او ویې ویل: «که الله وغواړي، سهار به خپل فکر وکړو.» الله پر غوږونو یې خوب واچاوه. پاچا له خپلو کسانو سره د هغوی په لټه کې راووت او پیدا یې کړل. کله چې غوښتل یې یو سړی غار ته ننوځي، وېرېده او نه یې شوای ننوتلای.

یوه کس وویل: «که لاس مو پرې بر شوی وای، نه مو وژل؟» پاچا وویل: «هو.» نو ویې ویل: «د غار دروازه پرې وتړئ او د ننوتلو لاره یې بنده کړئ.» بیا یو شپون د باران له امله غار ته پناه یوړه او ویې ویل: «که دا غار پرانیزم او خپل پسونه پکې له بارانه وساتم، ښه به وي.»

هغه پرانیستلو ته دوام ورکړ، تر دې چې پرانېستل شو، او بله ورځ سهار الله د هغوی ارواوې بېرته ور وګرځولې. محمد بن اسحاق ویلي دي: بیا د هغه سیمې واکمن یو صالح سړی شو چې «بيدروس» نومېده. هغه اته شپېته کاله پاچاهي وکړه. د هغه په واکمنۍ کې خلک ډلې ډلې شول؛ ځینو پر الله ایمان درلود او پوهېدل چې قیامت حق دی، او ځینو یې انکار کاوه.

دا کار صالح پاچا ته ډېر سخت تمام شو. هغه وژړل، الله ته یې زارۍ وکړې او د دې له امله ډېر خپه شو چې د باطل پلویان ډېرېږي او پر حقوالو برلاسي کېږي، او وایي: «له دې دنیا پرته بل ژوند نشته؛ یوازې ارواوې به راژوندۍ کېږي، جسدونه نه.» بيدروس به هغه کسان رابلل چې د خیر خاوندان او د خلکو مشران یې ګڼل، خو هغوی د قیامت دروغ ګڼل، تر دې چې نږدې وه خلک له حق او د حواریانو له دین څخه واړوي. کله چې صالح پاچا دا ولید، خپل کور ته ننوت، دروازه یې وتړله، د وړیو زړې جامې یې واغوستې او تر ځان لاندې یې ایرې واچولې.

پر هغو کښېناست او د ډېر وخت لپاره یې شپه او ورځ په دعا، ژړا او عاجزۍ تېر کړل. ویل یې: «اې زما ربه، ته د دغو خلکو اختلاف وینې؛ نو داسې نښه ورولېږه چې حق ورته څرګند کړي.» بیا ډېر مهربان او رحم کوونکي الله، چې د بندګانو هلاکت نه خوښوي، اراده وکړه چې د اصحاب کهف ځوانان راڅرګند کړي، خلکو ته یې کیسه څرګنده کړي او هغوی ته نښه او حجت وګرځوي، څو پوه شي چې قیامت راتلونکی دی او په هغه کې شک نشته. په دې سره یې د خپل صالح بنده بيدروس دعا قبوله کړه، خپله لورینه یې پرې بشپړه کړه او هغه مؤمنان یې راټول کړل چې خپاره شوي وو.

الله د هغه ښار د یوه سړي په زړه کې واچول چې د غار په خوله ولاړ دېوال وران کړي او د ډبرو په وسیله د خپلو پسونو لپاره احاطه جوړه کړي. د هغه سړي نوم «أوليانوس» و. هغه دوه مزدوران وګومارل، هغوی د ډبرو په ایستلو او د احاطې په جوړولو بوخت شول، تر دې چې د غار له خولې یې ډبرې لرې کړې او د غار دروازه یې پرانیسته. الله خلک د وېرې له لارې له هغوی څخه لرې وساتل.

کله چې دروازه پرانیستل شوه، د قدرت او سلطنت څښتن الله، چې مړي راژوندي کوي، ځوانانو ته امر وکړ چې د غار په منځ کې کښېني. هغوی په خوښۍ کښېناستل، مخونه یې روښانه او زړونه یې خوشاله وو، او یو بل ته یې سلام واچاوه. داسې ښکارېده لکه هماغه شېبه چې له خپل عادي خوبه، د شپې له خوب وروسته، راویښ شوي وي. بیا پاڅېدل او لمونځ یې وکړ، لکه څنګه چې به یې پخوا کاوه.

په څېرو او رنګونو کې یې داسې څه نه لیدل کېدل چې د دوی لپاره نااشنا وي؛ د خوب پر مهال په هماغه حالت وو. دوی ګومان کاوه چې دقیانوس لا هم په لټه کې دی. له لمانځه وروسته یې د خپلو پیسو د چارو ملګري، تمليخا، ته وویل: «موږ ته ووایه، پرون ماښام د دې ظالم په حضور کې خلکو زموږ په اړه څه ویل؟» هغوی ګومان کاوه چې د خپلو عادي خوبونو په څېر یې ویده شوي وو؛ خو دا هم ورته څرګنده وه چې تر پخوا ډېر ویده شوي دي، نو په خپل منځ کې یې پوښتنه وکړه: «څومره وخت ویده وو؟»

ویې ویل: «یوه ورځ یا د ورځې یوه برخه.» بیا یې وویل: «ستاسو رب ښه پوهېږي چې څومره مو تېر کړي دي.» دا هر څه دوی ته لنډ وخت ښکارېدل. تمليخا ورته وویل: «په ښار کې مو لټون شوی، خو نه یې یاست موندلي. نن غواړي تاسو ورته راولي، څو یا مو د باطلو معبودانو لپاره حلال کړي، یا مو ووژني؛ بیا به چې الله څه وغواړي، هماغه به کېږي.»

مکسلمینا ورته وویل: «اې وروڼو، پوه شئ چې له الله سره به مخ کېږئ؛ کله چې د الله دښمن مو راوبولي، له ایمان وروسته کافران نه شئ.» بیا یې تمليخا ته وویل: «ښار ته ولاړ شه، وګوره چې زموږ په اړه څه ویل کېږي او د دقیانوس په حضور کې څه یادېږي. په احتیاط لاړ شه او هېچا ته ځان مه ورښکاره کوه. موږ ته خواړه واخله او له هغو خوړو څخه چې راوړې دې وو، نور هم زیات کړه، ځکه وږي شوي یو.»

تمليخا د پخوا په څېر وکړل؛ جامې یې بدلې کړې، هغه جامې یې واغوستې چې ځان پرې پټولای شو، او د سپینو زرو پیسې یې واخیستې. کله چې د غار دروازې ته ورسېد، ولیدل چې د غار له خولې ډبرې لېرې شوې دي. حیران شو، خو ډېر تم نه شو او روان شو. په پټه د ښار دروازې ته ورسېد، له لارې واوښت چې د ښار له خلکو څخه څوک یې ونه پېژني.

هغه نه پوهېده چې دقیانوس او د هغه خلک درې سوه کاله مخکې مړه شوي دي. د ښار دروازې ته چې ورسېد، سترګې یې پورته کړې او د دروازې پر سر یې یوه نښه ولیده چې د ایمان د خلکو نښه وه، هغه مهال چې ایمان ښکاره و. په لیدو یې حیران شو، په پټه یې ورته کتل، کله به یې ښي او کله چپ لوري ته نظر کاوه. بیا یې له هغې دروازې مخ واړاوه او بلې دروازې ته ولاړ؛ هلته یې هم هماغه نښه ولیده.

په زړه کې یې تېرېدل چې دا ښار هغه ښار نه دی چې دی یې پېژني. ډېر نوي خلک یې ولیدل چې پخوا یې نه وو لیدلي. روان و، حیران او ګنګس و. بېرته هغې دروازې ته ستون شو چې لومړی ورڅخه راغلی و، او په زړه کې یې ویل: «کاش پوه شم چې دا څه دي!

پرون ماښام مؤمنانو دا نښه پټوله او ځانونه یې ورڅخه پټول؛ خو نن ښکاره ده. کېدای شي ویده یم؟» بیا یې ولیدل چې ویده نه دی. خپله څادر یې پر سر واچاوه او ښار ته ننوت. د بازار په منځ کې روان شو او واورېدل چې خلک د عیسی بن مریم په نوم قسمونه خوري.

دا یې حیرانتیا نوره هم زیاته کړه. د ښار له یوه دېوال سره یې شا ولګوله او په زړه کې یې وویل: «پر الله قسم، نه پوهېږم دا څه دي. پرون ماښام د ځمکې پر مخ داسې هېڅوک نه و چې د عیسی بن مریم نوم یاد کړي او ونه وژل شي، خو نن سهار هر څوک د هغه نوم یادوي او هېڅوک نه وېرېږي.» بیا یې په زړه کې وویل: «ښايي دا هغه ښار نه وي چې زه یې پېژنم؛ زموږ ښار ته نږدې بل ښار هم نه پېژنم.»

په حیرانتیا ولاړ و، تر دې چې له یوه ځوان سره مخ شو او ترې ویې پوښتل: «ځوانه، د دې ښار نوم څه دی؟» هغه وویل: «أفسوس.» تمليخا په زړه کې وویل: «کېدای شي پر ما څه تېر شوي وي او عقل مې له لاسه ورکړی وي. ښه ده چې ژر له دې ښاره ووځم، مخکې له دې چې رسوا شم یا کومه بلا راورسېږي او هلاک شم.»

بیا یې ځان ته پام شو او ویې ویل: «که له دې مخکې چې څوک راباندې پوه شي، ژر له ښاره ووځم، راته به اسانه وي.» د خوړو پلورونکو ته ورغی، د سپینو زرو پیسې یې یو سړي ته ورکړې او ویې ویل: «په دې پیسو راته خواړه وپلوره.» هغه سکې واخیستې او د هغوی بڼه او نقش یې وکوت؛ حیران شو، بیا یې خپل یوه ملګري ته ورکړې. هغه هم ورته وکتل، بیا یې له یوه بل سره لاس په لاس کړې او ټولو پرې حیرانتیا څرګنده کړه.

هغوی په خپلو کې مشوره کوله او ویل یې: «دا سړي په ډېر پخوا وخت کې په ځمکه کې پټ خزانه موندلې ده.» کله چې تمليخا هغوی ولیدل چې په اړه یې مشوره کوي، سخت ووېرېد او رېږدېده. ګومان یې وکړ چې هغوی پرې پوه شوي او پېژندلی یې دی، او غواړي هغه خپل پاچا دقیانوس ته یوسي. نور خلک هم ورته راغلل او پوښتنې یې ترې کولې.

هغه، په داسې حال کې چې سخت وېرېدلی و، ورته وویل: «زما حق راکړئ! پیسې مو واخیستې، نو بس ده؛ نور ستاسو خواړو ته اړتیا نه لرم.» هغوی ورته وویل: «ځوانه، ته څوک یې او کیسه دې څه ده؟ پر الله قسم، یوه پټه خزانه دې موندلې او غواړې له موږ یې پټه کړې.

زموږ سره راځه، خزانه را وښیه او په هغې کې مو شریک کړه؛ له تا سره به نرمي وکړو. که دا کار ونه کړې، پاچا ته دې سپارو او هغه به دې ووژني.» کله چې یې دا خبره واورېده، په زړه کې یې وویل: «په هغه څه کې راګیر شوم چې ترې وېرېدم.» هغوی ورته وویل: «اې ځوانه، پر الله قسم، هغه څه چې موندلي دې دي، نه شې پټولای.»

تمليخا نه پوهېده چې څه ورته ووایي؛ له ډېرې وېرې یې هېڅ ځواب نه شو ورکولای. کله چې هغوی ولیدل چې خبرې نه کوي، څادر یې د هغه پر غاړه واچاوه او د ښار په کوڅو کې یې روان کړ. د ښار خلکو ته خبر ورسېد او ورته وویل شول: «دا سړی خزانه لري.» د ښار ټول خلک، واړه او زاړه، ورټول شول، ورته یې کتل او ویل یې: «پر الله قسم، دا ځوان زموږ د ښار له خلکو نه دی؛ هېڅکله مو نه دی لیدلی او نه یې پېژنو.»

تمليخا نه پوهېده چې څه ځواب ورکړي؛ چوپ پاتې شو او خبرې یې ونه کړې. هغه ډاډه و چې پلار او وروڼه یې په ښار کې دي، او د ښار له سترو خلکو څخه دی؛ ګومان یې کاوه چې د ده د خبر په اورېدو به راشي او له دوی څخه به یې خلاص کړي. په دې حال کې چې حیران ولاړ و او د خپلو خپلوانو راتلو ته منتظر و، هغه یې د ښار دوو مشرانو او د چارو سمبالوونکو ته ورساوه. د یوه نوم «أريوس» او د بل نوم «طنطيوس» و.

کله چې یې ور وړ، تمليخا ګومان وکړ چې هغه ظالم دقیانوس ته یې وړي؛ نو ښي او چپ لوري ته یې کتل. خلکو پرې د لېوني په څېر ملنډې وهلې. تمليخا ژړل، بیا یې اسمان ته سر پورته کړ او په زړه کې یې وویل: «اې الله، د اسمانونو او ځمکې ربه، نن پر ما صبر راولېږه او له خپل لوري یو روح راسره مل کړه، څو د دې ظالم په وړاندې مې ملاتړ وکړي.» په زړه کې یې ژړل او ویل یې: «زما او زما د وروڼو ترمنځ بېلتون راغی.

کاش هغوی پوهېدلی چې څه راپېښ شول؛ که خبر وای، راغلي به وو، څو ټول د دې ظالم په وړاندې ودرېږو. موږ سره ژمنه کړې وه چې په ګډه به پاتې کېږو، د الله انکار به نه کوو او له هغه سره به هېڅ شی شریک نه نیسو. له دوی څخه جلا شوم؛ نه به یې بیا ووینم او نه به دوی ما وویني. موږ ژمنه کړې وه چې په ژوند او مرګ کې به هېڅکله نه بېلېږو.»

تمليخا دا خبرې په زړه کې کولې، لکه څنګه چې وروسته یې خپلو ملګرو ته وویل. همداسې د صالحو دوو مشرانو، أريوس او طنطيوس، خواته ورسېد. کله چې تمليخا ولیدل چې دقیانوس ته یې نه وړي، ارام شو او ژړا یې ودرېده. أريوس پیسې واخیستې، ویې کتل او حیران شو.

بیا یې ترې وپوښتل: «ځوانه، هغه خزانه چې دې موندلې، چېرته ده؟» تمليخا وویل: «ما خزانه نه ده موندلې؛ دا زما د پلرونو پیسې دي، او نقش او بڼه یې د همدې ښار ده. خو پر الله قسم، نه پوهېږم څه راباندې شوي او څه درته ووایم.» یوه مشر ترې وپوښتل: «نو ته څوک یې؟»

تمليخا وویل: «ما خو ګومان کاوه چې د همدې ښار له خلکو یم.» هغوی وویل: «پلار دې څوک دی او دلته څوک دې پېژني؟» هغه د خپل پلار نوم ورته وویل، خو هېچا هغه او پلار یې ونه پېژندل. یوه مشر ورته وویل: «ته دروغجن یې؛ رښتیا نه راته وایې.»

تمليخا نه پوهېده چې څه ورته ووایي، نو سر یې ځمکې ته ټیټ کړ. ځینو شاوخوا کسانو وویل: «دا سړی لېونی دی.» او ځینو وویل: «لېونی نه دی؛ په قصدي توګه ځان ناپوهه ښيي، څو له تاسو وتښتي.» یوه مشر ورته په ځیر وکتل او ویې ویل: «ایا ګومان کوې چې موږ به درته باور وکړو چې دا مال ستا د پلار دی او د دې پیسو نقش او بڼه له درې سوه کلونو زیاته پخوانۍ ده، حال دا چې ته یو ځوان یې؟

ایا ګومان کوې چې موږ ته دوکه راکوې او زموږ ملنډې وهې، حال دا چې موږ د عمر خوړلي سپین ږیري یو، د ښار مشران او واکمنان درسره ولاړ دي، او د دې ښار خزانې زموږ په لاس کې دي، خو له دې ډول پیسو څخه زموږ سره یو درهم او دینار هم نشته؟ زه ګومان کوم چې تا ته به سخت عذاب درکړم او بندي به دې کړم، څو هغه خزانه چې موندلې دې ده، ومنې.» تمليخا وویل: «د یوې پوښتنې ځواب راکړئ؛ که ځواب مو راکړ، زه به هم د خپلې کیسې حقیقت درته ووایم.» هغوی وویل: «پوښتنه وکړه، هېڅ شی به درنه پټ نه کړو.»

هغه ورته وویل: «پاچا دقیانوس څه شو؟» هغوی وویل: «نن د ځمکې پر مخ د دقیانوس په نوم هېڅ پاچا نه پېژنو. هغه ډېر پخوا یو پاچا و چې مړ شوی دی او تر هغه وروسته ډېر نسلونه هم تېر شوي دي.» تمليخا وویل: «نو زه حیران یم؛ هېڅوک به زما په خبره باور ونه کړي.

موږ یو شمېر ځوانان وو؛ پاچا موږ د بتانو عبادت او باطلو معبودانو ته د قربانۍ ورکولو ته اړ ایستلو. پرون ماښام ترې وتښتېدو او ویده شوو. کله چې راویښ شوم، د خپلو ملګرو لپاره د خوړو رانیولو او د خبرونو معلومولو ته ووتم، نو اوس تاسو زما حالت وینئ. له ما سره هغه غار ته ولاړ شئ چې د «بنجَلوس» په غره کې دی، خپل ملګري به در وښیم.»

کله چې أريوس د تمليخا دا خبره واورېده، ویې ویل: «اې خلکو، ښايي دا د الله له نښو څخه یوه نښه وي چې الله ستاسو لپاره د دې ځوان په لاس ښکاره کړې ده. راځئ چې ورسره ولاړ شو، څو ملګري یې را وښيي.» أريوس او أسطيوس ورسره روان شول، او د ښار واړه او زاړه خلک هم د اصحاب کهف پر لور ورسره ولاړل، څو هغوی وګوري. د غار ځوانانو، چې تمليخا د معمول په پرتله ډېر وخت له خوړو او اوبو سره ځنډېدلی و، ګومان وکړ چې نیول شوی او د دوی پاچا دقیانوس ته وړل شوی دی.

هغوی په همدې ګومان او وېره کې وو چې د غږونو او د آسونو د پښو غږ یې واورېد چې د غار پر لور را روان وو. ګومان یې وکړ چې د ظالم دقیانوس استازي دي او ورلېږلي یې دي، څو دوی وروړي. نو لمانځه ته پاڅېدل، یو بل ته یې سلام واچاوه او یو بل ته یې وصیت وکړ. ویې ویل: «راځئ چې خپل ورور تمليخا ته ورشو؛ هغه اوس د ظالم په وړاندې ولاړ دی او زموږ راتلو ته منتظر دی.»

دوی دا خبرې کولې، په داسې حال کې چې د غار په منځ کې ناست وو؛ خو د غار پر دروازه یې یوازې أريوس او ملګري ولیدل. تمليخا تر هغوی مخکې غار ته ننوت او ژړل یې. کله چې ملګرو یې ولید، له هغه سره یې ژړل او د حال پوښتنه یې ترې وکړه. هغه خپله ټوله کیسه ورته وکړه.

بیا پوه شول چې د الله په امر یې په ټول دې وخت کې خوب کړی و، او الله د خلکو لپاره د نښې او د بیا راژوندي کېدو د تصدیق لپاره راویښ کړي وو، څو پوه شي چې قیامت راتلونکی دی او په هغه کې شک نشته. له تمليخا وروسته أريوس غار ته ننوت. د مسو یو صندوق یې ولید چې د سپینو زرو په مهر تړل شوی و. هغه د غار پر دروازه ودرېد او د ښار یو مشر سړی یې راوغوښت.

د هغوی په وړاندې یې صندوق پرانیست، او په هغه کې یې د سرپو دوه تختې وموندلې چې پرې لیکل شوي وو: «مکسلمینا، مخشلمینا، يمليخا، مرطونس، كَشطونس، يبرونس، ديموس، بطيوس او حالوش هغه ځوانان وو چې د خپل ظالم پاچا دقیانوس له لاسه وتښتېدل، ځکه وېرېدل چې هغه به یې له خپل دین څخه واړوي. دوی دې غار ته ننوتل. کله چې د دوی د ځای خبر ورسېد، پاچا امر وکړ چې غار پرې په ډبرو وتړل شي. موږ د دوی کیسه او خبر ولیکل، څو که څوک وروسته پرې خبر شي، هغوی وپېژني.»

کله چې دا لیکنه ولوستل شوه، خلک حیران شول او د الله حمد یې وکړ چې د بیا راژوندي کېدو نښه یې دوی ته وښوده. بیا یې د الله د حمد او تسبیح غږونه پورته کړل او غار ته ورننوتل. ځوانان یې د غار په منځ کې ناست وموندل؛ مخونه یې روښانه وو او جامې یې نه وې زړې شوې. أريوس او ملګري یې سجده ته پرېوتل او د الله حمد یې وکړ چې خپله نښه یې ورته وښوده.

بیا یې یو له بل سره خبرې وکړې، او ځوانانو ورته د دقیانوس له لاسه د خپلو کړاوونو کیسه وکړه. أريوس او ملګرو یې خپل صالح پاچا بيدروس ته یو استازی ولېږه او ورته یې ولیکل: «ژر راشه؛ کېدای شي د الله له هغو نښو څخه یوه نښه ووینې چې ستا په واکمنۍ کې یې ایښې ده، او د نړۍ د خلکو لپاره یې نښه ګرځولې ده، څو رڼا، لارښوونه او د بیا راژوندي کېدو تصدیق ورته وي. ژر د هغو ځوانانو لیدو ته راشه چې لوی او عزتمند الله راژوندي کړي دي، حال دا چې تر درې سوه کلونو زیات وخت مخکې یې روحونه اخیستي وو.» کله چې پاچا ته خبر ورسېد، ارام شو او غم یې لرې شو.

ویې ویل: «د اسمانونو او ځمکې ربه، ستا حمد دی؛ ستا عبادت کوم او ستا تسبیح وایم. تا پر ما لورینه وکړه او رحم دې راباندې وکړ. هغه رڼا دې مړه نه کړه چې زما د نیکونو لپاره دې د صالح بنده او پاچا قسطنطین په زمانه کې ایښې وه.» کله چې د ښار خلکو خبر واورېد، پر آسونو سپاره شول او له پاچا سره یوځای روان شول، تر دې چې د أفسوس ښار ته ورسېدل.

د ښار خلکو د هغوی هرکلی وکړ او له پاچا سره د غار پر لور وخوتل. کله چې ځوانانو بيدروس ولید، خوشاله شول او پر مخونو سجده ته پرېوتل. بيدروس پاڅېد، هغوی یې په غېږ کې ونیول او وژړل. هغوی د هغه مخې ته پر ځمکه ناست وو، د الله تسبیح او حمد یې ویلو.

بیا ځوانانو بيدروس ته وویل: «تا الله ته سپارو او پر تا دې سلام او د الله رحمت وي. الله دې ستا او ستا پاچاهي وساتي؛ او د انسانانو او پېریانو له شره دې الله ته پناه درکوو.» پاچا لا ولاړ و چې هغوی بېرته خپلو ځایونو ته ورستانه شول، ویده شول او الله تعالی یې ارواوې واخیستې. پاچا ورنږدې شو، جامې یې ور واچولې او امر یې وکړ چې هر یو دې په سرو زرو تابوت کې کېښودل شي.

کله چې ماښام شو او پاچا ویده شو، په خوب کې ورغلل او ورته یې وویل: «موږ له سرو زرو او سپینو زرو نه یو پیدا شوي؛ موږ له خاورې پیدا شوي یو او خاورې ته به ورګرځو. موږ هماغسې پرېږده لکه په غار کې چې پر خاورو وو، څو الله مو له هغې خاورې راپاڅوي.» نو پاچا د ساج لرګي تابوت جوړولو امر وکړ او هغوی یې پکې کېښودل. کله چې هغوی له خلکو څخه ووتل، الله د هغوی د ساتنې لپاره پر خلکو وېره واچوله، نو هېچا نه شوای کولای ورننوځي.

پاچا امر وکړ چې د غار پر دروازه دې جومات جوړ شي، هلته دې لمونځ کېږي، د هغوی لپاره دې ستر اختر وټاکل شي او هر کال دې د هغوی یاد تازه شي. ویل شوي دي چې کله تمليخا صالح پاچا ته یووړل شو، پاچا ترې وپوښتل: «ته څوک یې؟» هغه وویل: «زه د دې ښار له خلکو یم.» هغه وویل چې پرون یا څو ورځې مخکې له ښاره وتلی و، د خپل کور او د هغو خلکو نومونه یې یاد کړل چې هېچا نه پېژندل.

پاچا اورېدلي وو چې پخوا ځینې ځوانان ورک شوي او نومونه یې د ماڼۍ په خزانه کې پر تخته لیکل شوي دي. هغه تخته راوغوښته او نومونه یې وکتل؛ تمليخا د هماغو کسانو له ډلې و. هغه د نورو کسانو نومونه هم یاد کړل. تمليخا وویل: «هغوی زما ملګري دي.»

کله چې پاچا دا واورېدل، له خلکو سره سپور شو. کله چې د غار دروازې ته ورسېدل، تمليخا وویل: «پرېږدئ چې لومړی زه خپلو ملګرو ته ورشم او زیری ورکړم؛ که هغوی تاسو له ما سره وویني، وبه وېرېږي.» هغه غار ته ننوت، هغوی ته یې زیری ورکړ، نو الله د هغوی ارواوې واخیستې او نښې یې له خلکو پټې کړې، چې هغوی یې ځای ونه موند. دا د الله تعالی د دې وینا معنا ده: «کله چې ځوانان غار ته پناه یوړه»؛ یعنې غار ته ولاړل.

ویل کېږي چې «أوى فلان إلى موضع» معنا دا ده چې فلانی یوه ځای ته ولاړ او هغه یې خپل استوګنځی وګرځاوه. غار د «بنجَلوس» په غره کې و او د غار نوم «خیرم» و. «نو ویې ویل: زموږ ربه! له خپل لوري پر موږ رحمت راولېږه»؛ د رحمت معنا په دین کې هدایت دی.

او ویل شوي: د رزق معنا هم لري. «او چمتو کړه» یعنې اسان یې کړه. «زموږ په دې کار کې سمه لار» یعنې هغه څه چې ستا د رضا غوښتنه پکې کېږي او زموږ د لارښوونې سبب وي. ابن عباس رضي الله عنهما ویلي: «سمه لار» یعنې له غاره په سلامتۍ د وتلو لار.

او دا چې هغوی به عذاب ورکړي؛ هغوی ته یې د وژلو ژمنه کړې وه؛ دوی ته یې خبره رسولې وه؛ تر شپې پورې به دلته پاتې شو؛ او غار کې یې پرېږدئ چې له لوږې او تندې مړه شي؛ نو همداسې یې وکړل. وهب ویلي: زمانې پرله‌پسې تېرې شوې؛ د هغوی د عقیدې بطلان څرګند شو؛ او د هغوی د سفر هغه پیسې چې ورسره وې او د دقیانوس په ټاپه ټاپه شوې وې، د وړې اوښۍ د پښو په اندازه وې. تمليخا بهر روان شو؛ خلکو نه پېژانده؛ څه یې وموندل؛ واړه او زاړه؛ نو ترې ویې پوښتل: څه خبر دی؟

؛ طنطيوس؛ سترګې یې ټیټې کړې؛ ټول پر یوه دین، یعنې اسلام وو؛ د هغوی د بتانو عبادت او باطلو معبودانو ته د قربانۍ په اړه د مجبورولو او له هغه څخه د خپل ایمان د پټولو او غار ته د تښتېدو کیسه؛ ستا ایمان او د عملونو پایلې.