રહેમત અને સાચા માર્ગની દુઆ

શેખ અબ્દુર્રહમાન અસ-સાદીની તફસીર

પછી અલ્લાહે તેમની ઘટનાનો સંક્ષેપમાં ઉલ્લેખ કર્યો અને ત્યારબાદ તેની વિગત જણાવી: «જ્યારે તે યુવાનોએ ગુફામાં આશ્રય લીધો»—અર્થાત્, યુવાનોએ પોતાની કોમ દ્વારા તેમને ફિતનામાં નાખવામાં આવે તેનાથી બચવા અને સુરક્ષિત રહેવા માટે ગુફામાં આશ્રય લીધો. «ત્યારે તેમણે કહ્યું: હે અમારા પાલનહાર! અમને તારી પાસેથી રહેમત આપ»—એવી રહેમત, જેના દ્વારા તું અમને અડગ રાખે, બુરાઈથી બચાવે અને ભલાઈની તૌફીક આપે. «અને અમારા કામમાં અમારા માટે સદ્માર્ગ તૈયાર કરી દે»—અર્થાત્, દરેક એવા સાધનને અમારા માટે સરળ કરી દે જે સદ્માર્ગ સુધી પહોંચાડે, અને અમારા દીન તથા દુનિયાના કામ સુધારી દે.

આમ, તેમણે ફિતનાથી બચવા માટે પ્રયત્ન કરીને એવી જગ્યાએ આશ્રય લીધો જ્યાં તેઓ છુપાઈ શકે; સાથે જ અલ્લાહ સમક્ષ વિનમ્રતાથી દુઆ કરી કે તેમની બાબતો સરળ કરી દે. તેમણે પોતાનાં પર કે લોકો પર ભરોસો રાખ્યો નહીં. આ કારણે અલ્લાહે તેમની દુઆ કબૂલ કરી.

ઇમામ ઇબ્ન કસીરની તફસીર

અલ્લાહ તઆલા આ યુવાનોનો ઉલ્લેખ કરે છે, જેઓ પોતાની કોમથી પોતાનો દીન બચાવવા માટે ભાગ્યા હતા, જેથી તેમની કોમ તેમને દીનથી ફેરવી ન શકે. તેઓ ત્યાંથી પલાયન કરીને એક પર્વતની ગુફામાં આશ્રય લેવા ગયા, જેથી પોતાની કોમથી છુપાઈ શકે. ગુફામાં પ્રવેશ્યા ત્યારે તેમણે અલ્લાહ તઆલા પાસે તેની રહેમત અને તેમના પર તેની મહેરબાનીની વિનંતી કરતાં કહ્યું: «હે અમારા પાલનહાર! અમને તારી પાસેથી રહેમત આપ»—અર્થાત્, તારી પાસેથી અમને એવી રહેમત અર્પણ કર કે જેના દ્વારા તું અમારા પર દયા કરે અને અમારી કોમથી અમને છુપાવી રાખે.

«અને અમારા કામમાં અમારા માટે સદ્માર્ગ તૈયાર કરી દે»—અર્થાત્, આ બાબતમાં અમારા માટે સદ્માર્ગ નક્કી કર; અમારા પરિણામને સદ્માર્ગવાળું બનાવ. જેમ હદીસમાં આવ્યું છે: “તું અમારા માટે જે પણ નિર્ણય કરે, તેના પરિણામને સદ્માર્ગવાળું બનાવ.” મુસ્નદમાં બુસર બિન અબી અરતાત (રદિ.) ની રિવાયત છે કે અલ્લાહના રસૂલ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ) આ દુઆ કરતા: “હે અલ્લાહ! અમારા તમામ કામોના અંતને સારો બનાવ અને દુનિયાની રુસ્વાઈ તથા આખિરતના અઝાબથી અમને બચાવ.”

અલ-બગવીની તફસીર

પછી અલ્લાહે અશ્હાબે કહફની ઘટના વર્ણવી: «જ્યારે તે યુવાનોએ ગુફામાં આશ્રય લીધો»—એટલે કે તેઓ ત્યાં ગયા. તેઓ ગુફામાં શા માટે ગયા તે બાબતે મતભેદ છે.

મુહમ્મદ બિન ઇસ્હાક બિન યસાર કહે છે: ઇન્જીલના અનુયાયીઓની હાલત બગડી ગઈ હતી, તેમની વચ્ચે પાપો વધી ગયા હતા અને શાસકો હદ વટાવી ગયા હતા; તેઓ મૂર્તિઓની પૂજા કરવા અને ખોટા દેવો માટે કુરબાની કરવા લાગ્યા હતા. તેમ છતાં, તેમની વચ્ચે કેટલાક લોકો ઈસા (અલૈહિસ્સલામ)ના દીન પર અડગ રહીને અલ્લાહની બંદગી અને તેની એકતામાં માનતા હતા. તેમના શાસકોમાંથી એક રોમન રાજા હતો, જેનું નામ દકિયાનૂસ હતું. તે મૂર્તિઓની પૂજા કરતો, ખોટા દેવો માટે કુરબાની કરતો અને તેનો વિરોધ કરનારાઓને મારી નાખતો.

તે રોમના ગામોમાં ઉતરતો અને જે ગામમાં ઉતરતો ત્યાંના કોઈને પણ છોડતો નહીં; લોકોને મૂર્તિપૂજા અને ખોટા દેવો માટે કુરબાની કરવા મજબૂર કરતો, અથવા તો તેમને મારી નાખતો. પછી તે અશ્હાબે કહફના શહેર, અફસૂસ,માં આવ્યો. તેના આવવાથી ઈમાનવાળા લોકો પર આફત આવી. તેઓ તેનાથી છુપાયા અને ચારે તરફ ભાગી ગયા.

દકિયાનૂસે પોતાના આગમન વખતે હુકમ કર્યો કે ઈમાનવાળાઓને શોધીને ભેગા કરવામાં આવે. તેણે તે શહેરના કાફિરોમાંથી ચોકીદારો રાખ્યા, જેઓ ઈમાનવાળાઓને તેમના ઠેકાણે શોધે અને તેમને દકિયાનૂસ પાસે લઈ આવે. પછી તે તેમને બેમાંથી એક પસંદગી આપતો: કતલ, અથવા મૂર્તિઓની પૂજા અને ખોટા દેવો માટે કુરબાની. કેટલાક જીવનને પ્રાથમિકતા આપતા, જ્યારે કેટલાક અલ્લાહ સિવાયની બંદગીનો ઇનકાર કરતા અને મારી નાખવામાં આવતા.

જ્યારે ઈમાનમાં અડગ લોકોએ આ હાલત જોઈ, ત્યારે તેઓ પોતાને અઝાબ અને કતલ માટે સોંપવા લાગ્યા; તેમને મારી નાખવામાં આવતા અને તેમના અંગો કાપી નાખવામાં આવતા. પછી તેમના કાપેલા અંગો શહેરની દીવાલોની આસપાસ અને દરેક દરવાજા પર લટકાવવામાં આવતા, જેથી ફિતનો વધુ ભયાનક બની ગયો. યુવાનોએ આ જોઈને ખૂબ દુઃખ અનુભવ્યું. તેઓ ઊભા થયા અને નમાઝ, રોઝા, સદકો, તસ્બીહ તથા દુઆમાં લાગી ગયા.

તેઓ રોમના અશરાફમાંથી હતા અને આઠ જણ હતા. તેઓ રડ્યા અને અલ્લાહ સમક્ષ આજીજી કરી. તેઓ કહેતા: “અમારા પાલનહાર આકાશો અને ધરતીનો પાલનહાર છે. અમે તેના સિવાય કોઈ ઇલાહને કદી પોકારીશું નહીં; જો અમે તેના સિવાયની બંદગી કરીએ તો અમે હદથી આગળ વધેલી વાત કરીશું.

તારા ઈમાનવાળા બંદાઓ પરથી આ ફિતનો દૂર કર અને આ મુસીબત હટાવી દે, જેથી તેઓ ખુલ્લેઆમ તારી બંદગી કરી શકે.”

તેઓ આ હાલતમાં પોતાની નમાઝની જગ્યાએ હતા, ત્યારે ચોકીદારો આવી પહોંચ્યા. તેમણે યુવાનોને સજદામાં પડેલા, રડતા અને અલ્લાહને વિનવતા જોયા. ચોકીદારોએ કહ્યું: “રાજાના હુકમનું પાલન કરવામાં તમને શું રોકે છે? તેની પાસે ચાલો.” પછી તેઓ નીકળ્યા અને દકિયાનૂસને તેમની ફરિયાદ કરી: “તું લોકોને તારા દેવો માટે કુરબાની કરવા ભેગા કરે છે, અને આ યુવાનો—જે તારા જ કુટુંબના છે—તારી મજાક ઉડાવે છે અને તારા હુકમનો ભંગ કરે છે!”

આ સાંભળીને તેણે તેમને બોલાવ્યા. જ્યારે તેમને તેની પાસે લાવવામાં આવ્યા, ત્યારે તેમની આંખોમાંથી આંસુ વહેતાં હતાં અને તેમના ચહેરા ધૂળથી ભરેલા હતા. તેણે પૂછ્યું: “પૃથ્વી પર પૂજાતા અમારા દેવો માટેની કુરબાનીમાં સામેલ થવાથી અને તમારા શહેરના આગેવાનોને અનુસરવાથી તમને શાનાં કારણે રોક્યા? પસંદ કરો: અમારા દેવો માટે કુરબાની કરો, નહીં તો હું તમને મારી નાખીશ.”

તેમનામાં સૌથી મોટા મક્સલમીના બોલ્યા: “અમારો એક ઇલાહ છે, જેના મહિમાથી આકાશો અને ધરતી ભરાઈ ગયાં છે. અમે કદી તેના સિવાય કોઈ ઇલાહને પોકારીશું નહીં. અમારા અંતરથી માત્ર તેના માટે જ સદા પ્રશંસા, બડાઈ અને પવિત્રતાનું વર્ણન છે. અમે તેની જ બંદગી કરીએ છીએ અને તેની પાસેથી જ મુક્તિ તથા ભલાઈ માગીએ છીએ.

ખોટા દેવોની તો અમે કદી બંદગી નહીં કરીએ. તને જે કરવું હોય તે કર.” મક્સલમીનાના સાથીઓએ પણ દકિયાનૂસને એ જ વાત કહી. આ સાંભળીને તેણે તેમના શરીર પરથી આગેવાનો જેવાં કપડાં ઉતરાવવાનો હુકમ આપ્યો. પછી કહ્યું: “હું તમારો હિસાબ લઈશ અને જે સજાની ધમકી આપી છે તે પૂરી કરીશ.

હું તમને તરત જ સજા આપતો નથી, તેનું એક જ કારણ છે: તમે હજી યુવાન છો અને તમારી ઉંમર નાની છે. હું તમને નષ્ટ કરતાં પહેલાં થોડો સમય આપવા માગું છું, જેથી તમે વિચાર કરો અને તમારી સમજ તરફ પાછા ફરો.” પછી તેણે તેમના સોના-ચાંદીના ઘરેણાં ઉતરાવવાનો હુકમ આપ્યો અને તેમને ત્યાંથી બહાર મોકલી દીધા.

દકિયાનૂસ પોતાના કેટલાક કામ માટે તેમના શહેરની નજીકના બીજા શહેરમાં ગયો. યુવાનોએ તેને જતો જોયો ત્યારે તેની પાછા ફરવાની ચિંતા કરીને ઉતાવળે એકબીજા સાથે સલાહ કરી. તેમણે નક્કી કર્યું કે દરેક પોતાના પિતાના ઘરમાંથી થોડા પૈસા લે, એમાંથી સદકો કરે અને બાકી રકમથી જરૂરી સામાન ખરીદે. પછી શહેરની નજીક બખ્લૂસ કહેવાતા પર્વતની એક ગુફામાં જઈને રહે અને અલ્લાહની બંદગી કરે.

દકિયાનૂસ પાછો આવે ત્યારે તેઓ તેની સામે હાજર થાય અને તે તેમની સાથે જે ઇચ્છે તે કરે. આ નક્કી થયા પછી દરેક યુવાને પોતાના પિતાના ઘરમાંથી ખર્ચ માટેની રકમ લીધી, તેમાંથી સદકો કર્યો અને બાકીની રકમ લઈને નીકળ્યો. તેમનો એક કૂતરો પણ તેમની પાછળ ગયો. તેઓ શહેરની નજીકની ગુફામાં પહોંચ્યા અને ત્યાં રોકાયા.

કઅબ અલ-અહબાર કહે છે: તેઓ એક કૂતરા પાસેથી પસાર થયા, તો તે તેમની પાછળ આવ્યો. તેમણે તેને ભગાડ્યો, પણ તે વારંવાર પાછો આવ્યો. કૂતરાએ કહ્યું: “લોકો, તમે મારી પાસેથી શું ઇચ્છો છો? મારી તરફથી ડરશો નહીં; હું અલ્લાહના પ્રિયજનોને ચાહું છું.

તમે સૂઈ જાઓ, હું તમારી રક્ષા કરીશ.” ઇબ્ન અબ્બાસ કહે છે: તેઓ રાત્રે દકિયાનૂસથી ભાગ્યા હતા. તેઓ સાત જણ હતા. રસ્તામાં એક ઘેટાંપાળક મળ્યો, તેની સાથેનો કૂતરો પણ તેમની સાથે જોડાયો. તેઓ શહેરમાંથી નીકળીને શહેરની નજીકની ગુફામાં પહોંચ્યા.

ઇબ્ન ઇસ્હાક કહે છે: તેઓ ત્યાં રહ્યા. તેમનું કામ અલ્લાહની પ્રસન્નતા મેળવવા માટે નમાઝ, રોઝા, તસ્બીહ, તકબીર અને તહ્મીદ સિવાય બીજું કંઈ નહોતું. તેમણે પોતાના ખર્ચનો હવાલો તમલીખા નામના એક યુવાનને સોંપ્યો. તે તેમનામાં સૌથી હિંમતવાન અને મજબૂત હતો.

તે શહેરમાંથી ગુપ્ત રીતે તેમના માટે ખોરાક ખરીદતો. શહેરમાં જતી વખતે તે પોતાના સારા કપડાં ઉતારીને ભિક્ષા માગતા ગરીબો જેવા કપડાં પહેરતો. પછી પોતાના દિરહમ લઈને શહેરમાં જતો, તેમના માટે ખોરાક અને પીણું ખરીદતો અને તેમના વિશે કોઈ વાત થઈ છે કે નહીં તે જાણવા ગુપ્ત રીતે ખબર મેળવતો. ત્યારબાદ પોતાના સાથીઓ પાસે પાછો ફરતો.

આ રીતે તેઓ થોડો સમય રહ્યા. પછી દકિયાનૂસ શહેરમાં આવ્યો અને શહેરના આગેવાનોને ખોટા દેવો માટે કુરબાની કરવાનો હુકમ આપ્યો. ઈમાનવાળાઓ ગભરાઈ ગયા. તે વખતે તમલીખા શહેરમાં પોતાના સાથીઓ માટે ખોરાક ખરીદતો હતો. તે થોડો ખોરાક લઈને રડતો-રડતો પાછો ફર્યો.

તેણે તેમને જણાવ્યું કે જુલમી શાસક શહેરમાં આવી ગયો છે, તેમનો ઉલ્લેખ થયો છે અને શહેરના આગેવાનો સાથે તેમને શોધવામાં આવી રહ્યા છે. તેઓ ગભરાઈ ગયા, સજદામાં પડીને અલ્લાહને પોકારવા અને વિનવવા લાગ્યા તથા ફિતનાથી તેની પનાહ માગવા લાગ્યા. પછી તમલીખાએ કહ્યું: “મારા ભાઈઓ, માથું ઊંચું કરો, ખાઓ અને પોતાના પાલનહાર પર ભરોસો રાખો.” તેમણે માથું ઊંચું કર્યું; તેમની આંખોમાંથી આંસુ વહેતાં હતાં.

તેમણે ખાધું. એ વખતે સૂર્યાસ્ત થઈ રહ્યો હતો. પછી તેઓ બેઠા, વાતો કરવા લાગ્યા, એકબીજાને યાદ અપાવવા લાગ્યા અને દીનનો અભ્યાસ કરવા લાગ્યા. એ દરમિયાન અલ્લાહે ગુફામાં તેમને ઊંઘમાં પાડી દીધા. તેમનો કૂતરો ગુફાના દરવાજે આગળના બંને પગ ફેલાવીને પડ્યો હતો; તેને પણ તેમની જેવી ઊંઘ આવી.

તેઓ ઈમાનવાળા અને દૃઢ વિશ્વાસ ધરાવતા હતા, અને તેમની પાસેનો ખર્ચનો સામાન તેમના માથા પાસે હતો.

બીજા દિવસે દકિયાનૂસે તેમને ગુમ જોયા. તેણે તેમની શોધ કરી, પરંતુ તેઓ મળ્યા નહીં. તેણે પોતાના કેટલાક માણસોને કહ્યું: “આ યુવાનોના જવાથી મને દુઃખ થયું છે. અજ્ઞાનને કારણે તેઓ એમ સમજ્યા કે હું તેમના પર ગુસ્સે છું. જો તેઓ તૌબા કરીને મારા દેવોની બંદગી કરે તો હું તેમને સજા આપું એવું નહોતું.”

શહેરના આગેવાનોએ કહ્યું: “આવા બળવાખોર અને અવજ્ઞાકારી લોકોને દયા બતાવવી તારા લાયક નથી. તેં તેમને સમયમર્યાદા આપી હતી; તેઓ ઇચ્છતા તો એ સમય દરમિયાન પાછા ફરી શકતા હતા, પરંતુ તેમણે તૌબા ન કરી.” આ સાંભળીને દકિયાનૂસ ખૂબ ગુસ્સે થયો. તેણે તેમના પિતાઓને બોલાવ્યા અને પૂછ્યું: “મને મારા એવા બળવાખોર પુત્રો વિશે જણાવો, જેમણે મારી અવજ્ઞા કરી છે.”

તેઓએ કહ્યું: “અમે તો તારી અવજ્ઞા કરી નથી; તો પછી એવા બળવાખોર લોકોના કારણે અમને શા માટે મારી રહ્યો છે? તેઓ અમારી સંપત્તિ લઈને ગયા અને શહેરના બજારોમાં ખર્ચી નાખી, પછી બખ્લૂસ કહેવાતા પર્વત પર ચઢી ગયા.” આ સાંભળીને તેણે તેમને છોડી દીધા.

દકિયાનૂસને સમજાતું નહોતું કે તે યુવાનો સાથે શું કરે. અલ્લાહે તેના મનમાં નાખ્યું કે ગુફાનું મોઢું બંધ કરાવી દે. અલ્લાહે તો તેમને માન આપવાનો, તેમના પછી આવનારી કોમ માટે તેમને નિશાની બનાવવાનો અને લોકોને બતાવવાનો ઇરાદો કર્યો હતો કે કયામત નિશ્ચિતપણે આવવાની છે અને અલ્લાહ કબરોમાં રહેલાઓને ફરી જીવિત કરશે. દકિયાનૂસે ગુફાનું મોઢું પથ્થરોથી બંધ કરવાનો હુકમ આપ્યો અને કહ્યું: “તેમને ગુફામાં જેમ છે તેમ રહેવા દો; ભૂખ અને તરસથી મરી જશે, અને તેમણે પસંદ કરેલી ગુફા જ તેમની કબર બનશે.”

તેને લાગતું હતું કે તેઓ જાગતા છે અને તેમની સાથે શું થઈ રહ્યું છે તે જાણે છે; પરંતુ અલ્લાહે તેમની આત્માઓને ઊંઘની અવસ્થામાં કબજ કરી લીધી હતી. તેમનો કૂતરો ગુફાના દરવાજે આગળના બંને પગ ફેલાવીને પડ્યો હતો. તેમને જે ઊંઘ આવી હતી તે તેને પણ આવી હતી. તેઓ પોતાની જમણી અને ડાબી બાજુએ પલટા ખાતા હતા.

પછી દકિયાનૂસના મહેલમાં રહેતા બે ઈમાનવાળા માણસો—જેઓ પોતાનો ઈમાન છુપાવતા હતા—એ, દકિયાનૂસના મહેલમાં રહેતા, યુવાનોની ઘટના, તેમનાં વંશો, નામો અને સમાચાર સીસાની એક તકતી પર લખવાનું નક્કી કર્યું. બંનેમાંથી એકનું નામ યંદરસ અને બીજાનું નામ રૂનાસ હતું. તેમણે તકતીને તાંબાની પેટીમાં મૂકી, તેને ઇમારતની અંદર દાટી દીધી. તેઓએ કહ્યું: “કદાચ કયામત પહેલાં અલ્લાહ આ યુવાનોની ખબર એવા ઈમાનવાળા લોકોને આપશે, જે આ લખાણ વાંચશે.”

તેમણે એમ કર્યું અને તેને ઇમારતમાં ચણી દીધી. દકિયાનૂસ જીવ્યો ત્યાં સુધી જીવ્યો, પછી તે અને તેની કોમ મૃત્યુ પામ્યા. ત્યારબાદ અનેક પેઢીઓ વીતી અને એક પછી એક રાજાઓ આવ્યા.

ઉબૈદ બિન ઉમૈર કહે છે: અશ્હાબે કહફ યુવાન, ગળામાં હાર અને હાથમાં કડા પહેરેલા, વાળની લટો ધરાવતા હતા. તેમની સાથે શિકારનો કૂતરો હતો. તેઓ પોતાના એક મોટા તહેવાર માટે ભવ્ય વસ્ત્રો અને શોભાયાત્રા સાથે નીકળ્યા; તેઓ જે દેવોની બંદગી કરતા હતા, તે દેવોને પણ સાથે લઈ ગયા. અલ્લાહે તે યુવાનોના હૃદયોમાં ઈમાન નાખી દીધું હતું.

તેમનામાંથી એક રાજાનો મંત્રી હતો. તેઓ ઈમાન લાવ્યા, પરંતુ દરેકે પોતાનો ઈમાન છુપાવ્યો. તેમણે મનમાં કહ્યું: “આ લોકોની વચ્ચે રહેવાથી તેમના ગુનાની સજા આપણને ન લાગે, તે પહેલાં આપણે તેમની વચ્ચેથી નીકળી જઈએ.” એક યુવાન બહાર નીકળ્યો અને એક ઝાડની છાયામાં જઈને બેઠો.

પછી બીજો યુવાન બહાર આવ્યો, તેને એકલો બેઠેલો જોયો અને મનમાં આશા રાખી કે કદાચ તે પણ તેના જેવા જ વિચાર ધરાવતો હશે, જોકે તેણે પોતાનો ઈમાન જાહેર કર્યો નહીં. પછી બીજો આવ્યો અને તેઓ એક જગ્યાએ ભેગા થયા. એકે બીજાને પૂછ્યું: “તમે અહીં શા માટે ભેગા થયા?” દરેક પોતાનો ઈમાન છુપાવતો હતો, કારણ કે તેને પોતાના વિશે ભય હતો.

પછી તેમણે કહ્યું: “દરેક યુવાન પોતાના સાથી સાથે એકાંતમાં વાત કરે અને પોતાનું રહસ્ય તેને જણાવે.” તેમણે એવું કર્યું; ત્યારે ખબર પડી કે બધા જ ઈમાનવાળા છે. તેમની નજીક પર્વતમાં એક ગુફા હતી. એકે બીજા યુવાનોને કહ્યું: “ચાલો, ગુફામાં આશ્રય લઈએ; તમારો પાલનહાર તમારા માટે પોતાની રહેમત ફેલાવશે.”

તેઓ પોતાના શિકારના કૂતરા સાથે ગુફામાં પ્રવેશ્યા અને ત્યાં ત્રણસો વર્ષ રહ્યા, ઉપરાંત નવ વર્ષ. તેમની કોમના લોકો તેમને ગુમ કરી બેઠા અને શોધવા લાગ્યા, પરંતુ અલ્લાહે તેમને તેમના નિશાન અને ગુફા શોધવામાં અસમર્થ બનાવી દીધા. લોકોએ એક તકતી પર તેમનાં નામ અને વંશો લખ્યાં: “અમારા રાજાઓના પુત્રો ફલાણા, ફલાણા અને ફલાણા, ફલાણા વર્ષના ફલાણા મહિનામાં, ફલાણા રાજાના શાસનકાળમાં ગુમ થયા.” તેમણે તકતી રાજાના ખજાનામાં મૂકી અને કહ્યું: “આ ઘટનાનું કંઈક વિશેષ પરિણામ આવશે.” પછી એ રાજા મૃત્યુ પામ્યો અને પેઢીઓ આવતી રહી.

વહ્બ બિન મુનબ્બિહ કહે છે: ઈસા (અલૈહિસ્સલામ)ના હવારી [શિષ્ય] અશ્હાબે કહફના શહેરમાં આવ્યા અને તેમાં પ્રવેશ કરવા માગતા હતા. તેમને કહેવામાં આવ્યું કે શહેરના દરવાજે એક મૂર્તિ છે અને તેમાં પ્રવેશનાર દરેક વ્યક્તિએ તેને સજદો કરવો પડે છે. તેમણે ત્યાં પ્રવેશ કરવાનું પસંદ ન કર્યું. તેઓ શહેરની નજીકના એક હમ્મામ [સ્નાનગૃહ]માં આવ્યા અને ત્યાંના માલિક પાસે મજૂરી કરવા લાગ્યા.

હમ્મામના માલિકે તેમના કામમાં બરકત જોઈ અને તેમને પોતાના નજીકના સાથી બનાવી લીધા. શહેરના કેટલાક યુવાનો પણ તેમની સાથે જોડાયા. તેઓ તેમને આકાશો, ધરતી અને આખિરતના સમાચાર કહેતા રહ્યા, ત્યાં સુધી કે યુવાનો ઈમાન લાવ્યા અને તેમની વાતને સાચી માની. તેમણે હમ્મામના માલિક સાથે શરત રાખી હતી કે રાત્રે આ જગ્યા મારી રહેશે; કોઈ મારી અને તેના વચ્ચે કે નમાઝની વચ્ચે અવરોધ નહીં બને.

આમ ચાલતું રહ્યું. એક દિવસ રાજાનો પુત્ર એક સ્ત્રીને લઈને આવ્યો અને તેની સાથે હમ્મામમાં દાખલ થયો. હવારીયે તેને ઠપકો આપ્યો: “તું રાજાનો પુત્ર છે અને આ સ્ત્રી સાથે અહીં પ્રવેશે છે?” તે શરમાઈને ચાલ્યો ગયો. બીજી વાર પાછો આવ્યો, તો હવારીયે ફરી એવી જ વાત કહી.

રાજાના પુત્રએ તેને ગાળો આપી અને ધમકાવ્યો, પરંતુ તેણે તેની વાતની પરવા ન કરી. અંતે બંને અંદર ગયા અને હમ્મામમાં મૃત્યુ પામ્યા. રાજાને સમાચાર આપવામાં આવ્યા: “હમ્મામના માલિકે તમારા પુત્રને મારી નાખ્યો.” રાજાએ તેની શોધ કરાવી, પરંતુ તે હાથ ન આવ્યો; તે ભાગી ગયો.

રાજાએ પૂછ્યું: “તેની સાથે કોણ રહેતું હતું?” યુવાનોનાં નામ જણાવવામાં આવ્યાં. તેમની શોધ શરૂ થઈ. તેઓ શહેરમાંથી બહાર નીકળ્યા અને રસ્તામાં પોતાના જેવા ઈમાન ધરાવતા એક સાથીને મળ્યા. તે તેમની સાથે ગયો અને તેની સાથે એક કૂતરો પણ હતો.

રાત્રે તેઓ ગુફામાં પહોંચ્યા, તેમાં દાખલ થયા અને કહ્યું: “ઇન્શા અલ્લાહ, સવાર થાય પછી તમારો વિચાર કરીશું.” અલ્લાહે તેમને ઊંઘમાં પાડી દીધા. રાજા પોતાના સાથીઓ સાથે તેમને શોધતો ત્યાં સુધી પહોંચ્યો. જ્યારે તેમણે ગુફામાં પ્રવેશવાનો પ્રયત્ન કર્યો, ત્યારે એક માણસ ભયભીત થઈ ગયો અને કોઈ અંદર જઈ શક્યું નહીં.

તેમનામાંથી એકે કહ્યું: “જો તેઓ તારા હાથમાં આવ્યા હોત, તો શું તું તેમને મારી નાખત?” તેણે કહ્યું: “હા.” તેણે કહ્યું: “તો પછી ગુફાનું મોઢું બંધ કરી દે; તેમને તેમની હાલતમાં રહેવા દે.” પછી એક ઘેટાંપાળક વરસાદથી બચવા ગુફા પાસે આવ્યો.

તેણે વિચાર્યું: “જો આ ગુફા ખોલી તેમાં ઘેટાંને વરસાદથી બચાવું તો સારું થાય.” તે સતત પ્રયત્ન કરતો રહ્યો, ત્યાં સુધી કે ગુફા ખોલી. બીજા દિવસે સવારે અલ્લાહે તેમની આત્માઓને પાછી આપી.

મુહમ્મદ બિન ઇસ્હાક કહે છે: પછી એ પ્રદેશ પર બિદરૂસ નામનો એક સદાચારી રાજા થયો. તેણે અડસઠ વર્ષ શાસન કર્યું. તેના શાસનકાળમાં લોકોના જૂથો પડી ગયા: કેટલાક અલ્લાહ પર ઈમાન ધરાવતા અને કયામતને સત્ય માનતા; બીજા લોકો તેનો ઇનકાર કરતા. સદાચારી રાજાને આ બાબત ખૂબ દુઃખદ લાગી.

તે રડ્યો, અલ્લાહ સમક્ષ આજીજી કરી અને ખૂબ ગમગીન થયો, કારણ કે તેણે જોયું કે અસત્યના અનુયાયીઓની સંખ્યા વધી રહી છે અને તેઓ સત્યના અનુયાયીઓ પર હાવી થઈ રહ્યા છે. તેઓ કહેતા: “દુનિયાના જીવન સિવાય બીજું કોઈ જીવન નથી. માત્ર આત્માઓને ફરી જીવિત કરવામાં આવશે, શરીરોને નહીં.” બિદરૂસે લોકોમાં જે ભલાઈવાળા અને આગેવાનો ગણાતા હતા, તેમને બોલાવ્યા; પરંતુ તેઓ પણ કયામતનો ઇનકાર કરવા લાગ્યા.

તેઓ લગભગ લોકોને સત્ય અને હવારીયોના દીનથી ફેરવી નાખે તેમ હતા. આ જોઈને સદાચારી રાજા પોતાના ઘરમાં પ્રવેશ્યો, દરવાજો બંધ કર્યો, વાળનો ખરબચડો વસ્ત્ર પહેર્યો, તેની નીચે રાખ પાથરી અને તેના પર બેઠો. તેણે લાંબા સમય સુધી દિવસ-રાત મહેનત કરીને અલ્લાહ સમક્ષ આજીજી અને રડવાનું ચાલુ રાખ્યું. તે કહેતો: “હે મારા પાલનહાર!

તું આ લોકોના મતભેદો જુએ છે; તેમને કોઈ નિશાની મોકલ, જે તેમના માટે સ્પષ્ટ કરે.” પછી અત્યંત દયાળુ અને રહેમ કરનારા અલ્લાહે—જે બંદાઓના નાશને પસંદ કરતો નથી—અશ્હાબે કહફને પ્રગટ કરવાનો, તેમની ઘટના લોકોને બતાવવાનો અને તેમને લોકો સામે નિશાની તથા પુરાવો બનાવવાનો ઇરાદો કર્યો, જેથી લોકો જાણી લે કે કયામત નિશ્ચિતપણે આવવાની છે. આ રીતે તેણે પોતાના સદાચારી બંદા બિદરૂસની દુઆનો જવાબ આપવાનો અને તેના પર પોતાની કૃપા પૂર્ણ કરવાનો, તથા વિખેરાઈ ગયેલા ઈમાનવાળાઓને ભેગા કરવાનો ઇરાદો કર્યો.

અલ્લાહે એ જ શહેરના એક માણસ, જેનું નામ ઓલિયાનૂસ હતું, તેના મનમાં નાખ્યું કે તે ગુફાના મોઢા પર આવેલી ઇમારત તોડી નાખે અને તેના પથ્થરોથી પોતાના ઘેટાં માટે વાડ બનાવે. તેણે બે મજૂરો રાખ્યા. તેમણે પથ્થરો કાઢીને વાડ બાંધવાનું શરૂ કર્યું, ત્યાં સુધી કે ગુફાના મોઢા પરથી પથ્થરો હટાવી દીધા અને પ્રવેશદ્વાર ખૂલી ગયો. અલ્લાહે પોતાની શક્તિ અને સત્તા વડે મૃતકોને જીવિત કરનાર અલ્લાહના હુકમથી યુવાનોને ગુફાની અંદર બેસવાની મંજૂરી આપી.

તેઓ ખુશખુશાલ બેઠા; તેમના ચહેરા તેજસ્વી અને મન પ્રસન્ન હતાં. તેમણે એકબીજાને સલામ કરી. એવું લાગતું હતું કે જાણે તેઓ એ જ સમયે ઊંઘમાંથી જાગ્યા હોય, જ્યારે અગાઉ રાતે ઊંઘ્યા પછી સવારે જાગતા હતા. પછી તેઓ ઊભા થઈને નમાઝ પઢવા લાગ્યા, જેમ પહેલાં કરતા હતા.

તેમના ચહેરા કે રંગમાં કંઈ અજાણ્યું જણાતું નહોતું; તેઓ ઊંઘ્યા હતા ત્યારે જેવા હતા, તેવા જ હતા. તેઓ સમજતા હતા કે દકિયાનૂસ હજી તેમની શોધમાં છે. નમાઝ પૂરી કર્યા પછી તેમણે પોતાના ખર્ચની જવાબદારી સંભાળતા યમલીખાને કહ્યું: “ગઈકાલે સાંજે આ જુલમી શાસકની પાસે લોકો આપણા વિશે શું કહેતા હતા તે અમને જણાવ.” તેઓ માનતા હતા કે તેઓ તેમની સામાન્ય ઊંઘ કરતાં થોડા વધુ સમય માટે ઊંઘ્યા હતા, એટલા માટે એકબીજાને પૂછ્યું: “અમે કેટલો સમય સૂતા રહ્યા?”

કેટલાકે કહ્યું: “એક દિવસ અથવા દિવસનો થોડોક ભાગ.” પછી તેમણે કહ્યું: “અમે કેટલો સમય રહ્યા તે તમારો પાલનહાર વધુ જાણે છે.” તેમના મનમાં આ બધો સમય થોડો જ લાગતો હતો.

યમલીખાએ તેમને કહ્યું: “શહેરમાં તમને શોધવામાં આવ્યા, પણ તમે મળ્યા નહીં. આજે તેઓ તમને અહીંથી લઈ જવા માગે છે, જેથી ખોટા દેવો માટે કુરબાની કરો, નહીં તો મારી નાખે. ત્યાર પછી અલ્લાહ જે ઇચ્છશે તે કરશે.” મક્સલમીનાએ કહ્યું: “મારા ભાઈઓ, જાણો કે તમે અલ્લાહને મળવાના છો; અલ્લાહના દુશ્મન તમને બોલાવે ત્યારે તમારા ઈમાન પછી કાફિર ન બનતા.”

પછી તેમણે યમલીખાને કહ્યું: “શહેરમાં જા, ત્યાં આપણા વિશે શું કહેવાય છે અને દકિયાનૂસ વિશે શું ચર્ચાય છે તે જાણી આવ. સાવચેતી રાખજે, કોઈને તારી જાણ ન થાય. અમારા માટે ખોરાક ખરીદી લાવ; અમે ભૂખ્યા છીએ, એટલે પહેલાં લાવેલા ખોરાક કરતાં થોડો વધારે લાવ.” યમલીખાએ પહેલાંની જેમ જ કર્યું.

તેણે પોતાના કપડાં ઉતારીને ઓળખ છુપાવવા માટેનાં કપડાં પહેર્યાં અને સિક્કા લીધા. ગુફાના દરવાજે પહોંચ્યો ત્યારે પથ્થરો હટાવેલા જોયા અને આશ્ચર્ય પામ્યો, પરંતુ તે ત્યાં રોકાયા વિના આગળ વધ્યો. છુપાઈને શહેરના દરવાજે પહોંચ્યો. તેને ભય હતો કે શહેરના લોકો તેને જોઈ ઓળખી ન લે; તેને ખબર નહોતી કે દકિયાનૂસ અને તેના લોકો ત્રણસો વર્ષ પહેલાં જ મૃત્યુ પામ્યા હતા.

યમલીખા શહેરના દરવાજે પહોંચ્યો અને ઉપર નજર કરતાં તેણે દરવાજા પર એક નિશાની જોઈ, જે ત્યાં ઈમાન પ્રચલિત હોય ત્યારે ઈમાનવાળાઓ માટે બનાવવામાં આવતી હતી. તે નિશાની જોઈને આશ્ચર્ય પામ્યો. કોઈની નજરમાં આવ્યા વિના તે તેને જોતો રહ્યો અને જમણી-ડાબી બાજુ નજર ફેરવવા લાગ્યો. પછી તેણે એ દરવાજો છોડીને બીજા દરવાજા તરફ વળ્યો; ત્યાં પણ એવી જ નિશાની જોઈ.

તેને લાગ્યું કે આ તે જાણતું શહેર નથી. તેણે ઘણા નવા લોકો જોયા, જેમને પહેલાં કદી જોયા નહોતા. આશ્ચર્ય પામતો અને મૂંઝાતો તે ચાલતો રહ્યો. પછી પહેલાં આવેલા દરવાજે પાછો ફર્યો અને મનમાં કહેવા લાગ્યો: “આ શું છે? ગઈકાલે સાંજે તો મુસલમાનો આ નિશાની છુપાવતા હતા અને તેને દેખાડતા નહોતા; પરંતુ આજે તે ખુલ્લેઆમ દેખાય છે.

કદાચ હું સૂતો હોઉં?” પછી તેણે જોયું કે તે સૂતો નથી. તેણે પોતાની ચાદર માથા પર નાખી અને શહેરમાં દાખલ થયો. બજારમાંથી પસાર થતાં તેણે લોકોને ઈસા બિન મરયમના નામે કસમ ખાતા સાંભળ્યા. તે વધુ ગભરાઈ ગયો અને મૂંઝાઈ ગયો. શહેરની એક દીવાલને ટેકો આપીને ઊભો રહ્યો અને મનમાં કહેવા લાગ્યો: “અલ્લાહની કસમ, મને સમજાતું નથી આ શું છે.

ગઈકાલે સાંજે તો ધરતી પર કોઈ ઈસા બિન મરયમનું નામ લેતું નહોતું, કારણ કે તેને મારી નાખવામાં આવતું; પરંતુ આજે સવારથી દરેક માણસ તેમનું નામ લે છે અને કોઈને ડર નથી.” પછી મનમાં કહ્યું: “કદાચ આ મારું જાણીતું શહેર નથી; અમારા શહેરની નજીક બીજું કોઈ શહેર તો હું જાણતો નથી.” તે મૂંઝાયેલો ઊભો રહ્યો. પછી એક યુવાનને મળ્યો અને પૂછ્યું: “યુવાન, આ શહેરનું નામ શું છે?”

તેણે કહ્યું: “અફસૂસ.” યમલીખાએ મનમાં કહ્યું: “કદાચ મને કંઈક થયું છે, અથવા મારી બુદ્ધિ ખોવાઈ ગઈ છે. અહીં અપમાનિત થાઉં કે કોઈ નુકસાન થાય અને નાશ પામું, તે પહેલાં આ શહેરમાંથી નીકળી જવું જોઈએ.” પછી તેને ભાન થયું અને કહ્યું: “કોઈ મને ઓળખે તે પહેલાં અહીંથી નીકળી જાઉં તો મારા માટે વધુ સરળ રહેશે.”

તે ખોરાક વેચનારાઓ પાસે ગયો, પોતાના હાથમાં રહેલા સિક્કા એક માણસને આપીને કહ્યું: “આ સિક્કા લઈ મને ખોરાક આપ.” વેપારીએ સિક્કાઓની બનાવટ અને છાપ જોઈને આશ્ચર્ય પામ્યો. તેણે તે પોતાના એક સાથીને આપ્યા. તેણે પણ જોયા. પછી તેઓ સિક્કાઓ એકથી બીજાને આપતા રહ્યા અને આશ્ચર્ય પામ્યા.

તેઓ એકબીજાની સલાહ કરવા લાગ્યા. કેટલાક કહેતા: “આ માણસને લાંબા સમય પહેલાં જમીનમાં દટાયેલો ખજાનો મળ્યો છે.” તેમને પોતાને વિશે ચર્ચા કરતાં જોઈને યમલીખા ખૂબ ગભરાઈ ગયો અને કંપવા લાગ્યો. તેને લાગ્યું કે તેઓ તેને ઓળખી ગયા છે અને દકિયાનૂસ પાસે લઈ જવા માગે છે.

બીજા લોકો પણ તેની નજીક આવીને તેને ઓળખવાનો પ્રયત્ન કરવા લાગ્યા. તે ખૂબ ગભરાયેલો હતો. તેણે કહ્યું: “મને જવા દો; તમે મારા સિક્કા રાખી લો, પણ તમારા ખોરાકની મને જરૂર નથી.” તેમણે પૂછ્યું: “યુવાન, તું કોણ છે અને તારી વાત શું છે?

તને તો જૂના ખજાનામાંથી સંપત્તિ મળી છે, અને તું તેને અમારાથી છુપાવવા માગે છે. અમારી સાથે ચાલ; અમને બતાવ અને એમાં અમને ભાગીદાર બનાવ, તો તને સરળતા કરીશું. જો એવું નહીં કરે, તો તને શાસક પાસે લઈ જઈશું અને તે તને મારી નાખશે.” આ સાંભળીને તેણે મનમાં કહ્યું: “હું તો જેનાથી બચવા માગતો હતો એ જ મુશ્કેલીમાં ફસાઈ ગયો.”

લોકોએ કહ્યું: “યુવાન, તને જે મળ્યું છે તે તું છુપાવી શકતો નથી.” યમલીખાને તેમને શું કહેવું તે સમજાતું નહોતું. તે એટલો ગભરાયો કે કશું કહી શક્યો નહીં. જ્યારે તેમણે જોયું કે તે બોલતો નથી, ત્યારે તેની ચાદર તેના ગળામાં નાખીને શહેરની ગલીઓમાંથી ખેંચવા લાગ્યા.

શહેરના લોકો સુધી આ વાત પહોંચી: “આ માણસ પાસે ખજાનો છે.” શહેરના નાના-મોટા સૌ તેની આસપાસ ભેગા થયા, તેને જોવા લાગ્યા અને કહેવા લાગ્યા: “અલ્લાહની કસમ, આ યુવાન આ શહેરનો નથી. અમે તેને કદી અહીં જોયો નથી અને ઓળખતા પણ નથી.” યમલીખાને તેમને શું કહેવું તે સમજાતું નહોતું.

લોકો તેની આસપાસ ભેગા થયા ત્યારે તે ગભરાઈને ચૂપ રહ્યો. તેને ખાતરી હતી કે તેના પિતા અને ભાઈઓ શહેરમાં જ હશે, અને શહેરના મોટા આગેવાનોમાં તેનો વંશ તથા કુટુંબ જાણીતું હશે; તેના વિશે સાંભળશે તો તેઓ આવીને તેને છોડાવશે.

તે ગભરાયેલો ઊભો હતો અને રાહ જોતો હતો કે ક્યારે તેના કુટુંબમાંથી કોઈ આવીને તેને તેમના હાથમાંથી છોડાવે. એ દરમિયાન લોકોએ તેને અચાનક પકડીને શહેરના બે આગેવાનો અને સંચાલકો પાસે લઈ ગયા. એકનું નામ અરિયૂસ અને બીજાનું તન્તિયૂસ હતું. તેને તેમની પાસે લઈ જતાં યમલીખાને વિચાર્યું કે તેને જુલમી દકિયાનૂસ પાસે લઈ જવાય છે.

તે જમણી-ડાબી બાજુ જોવા લાગ્યો. લોકો તેની મજાક ઉડાવતા હતા, જાણે તે ગાંડો હોય. યમલીખા રડવા લાગ્યો. તેણે આકાશ તરફ માથું ઊંચું કરીને મનમાં કહ્યું: “હે આકાશો અને ધરતીના ઇલાહ! આજે મને ધીરજ આપ અને મારી સાથે તારી પાસેથી એવી શક્તિ મોકલ, જે આ જુલમી સામે મને મજબૂત કરે.”

તે રડતો અને મનમાં કહેતો: “મને મારા ભાઈઓથી અલગ કરી દેવામાં આવ્યો. કાશ, તેમને ખબર હોત કે મારી સાથે શું થયું છે; તેઓ અહીં આવીને મને મળત અને આપણે સૌ આ જુલમી સામે સાથે ઊભા રહેત. અમે કસમ ખાધી હતી કે અમે સાથે રહીશું, અલ્લાહનો ઇનકાર નહીં કરીએ અને તેની સાથે કોઈને ભાગીદાર નહીં બનાવીએ. મને તેમનાથી અલગ કરી દેવામાં આવ્યો; હવે તેઓ મને કદી નહીં જુએ અને હું તેમને કદી નહીં જોઉં.

અમે વચન આપ્યું હતું કે જીવનમાં કે મૃત્યુમાં એકબીજાથી અલગ નહીં થઈએ.” પછી યમલીખાએ પોતાના સાથીઓ પાસે પાછો ફર્યો ત્યારે તેમને જે વાત જણાવી હતી, તે પોતાના મનમાં વિચારતો રહ્યો; આમ તે બંને સદાચારી માણસો અરિયૂસ અને તન્તિયૂસ પાસે પહોંચ્યો.

યમલીખાએ જોયું કે તેને દકિયાનૂસ પાસે લઈ જવામાં આવતો નથી, ત્યારે તે શાંત થયો અને રડવાનું બંધ થયું. અરિયૂસે સિક્કા લઈને તેને અને તન્તિયૂસને બતાવ્યા. તેઓ આશ્ચર્ય પામ્યા. પછી એકે પૂછ્યું: “યુવાન, તને મળેલો ખજાનો ક્યાં છે?” યમલીખાએ કહ્યું: “મને કોઈ ખજાનો મળ્યો નથી.

આ મારા પૂર્વજોના સિક્કા છે; તેના પર આ જ શહેરની છાપ અને બનાવટ છે. પરંતુ અલ્લાહની કસમ, મારી સાથે શું થયું અને તમને શું કહું તે મને સમજાતું નથી.” એકે પૂછ્યું: “તો પછી તું કોણ છે?” યમલીખાએ કહ્યું: “મને તો લાગતું હતું કે હું આ શહેરનો રહેવાસી છું.”

તેમણે પૂછ્યું: “તારા પિતા કોણ છે? આ શહેરમાં તને કોણ ઓળખે છે?” તેણે પોતાના પિતાનું નામ કહ્યું, પરંતુ કોઈ તેને કે તેના પિતાને ઓળખતું નહોતું. એકે કહ્યું: “તું જૂઠો છે; અમને સાચું કહેતો નથી.” યમલીખાને શું કહેવું તે સમજાતું નહોતું; તેણે માથું નીચે કરી દીધું.

આસપાસના કેટલાક લોકોએ કહ્યું: “આ માણસ ગાંડો છે.” બીજાઓએ કહ્યું: “તે ગાંડો નથી; તે જાણીજોઈને પોતાને મૂર્ખ બનાવે છે, જેથી આપણા હાથમાંથી છટકી જાય.” બંનેમાંથી એકે તેની તરફ ધ્યાનથી જોઈને કહ્યું: “શું તને લાગે છે કે અમે તને છોડી દઈશું અને માનશું કે આ તારા પિતાની સંપત્તિ છે? આ સિક્કાની છાપ અને બનાવટ ત્રણસોથી વધુ વર્ષ જૂની છે, જ્યારે તું હજી યુવાન છે.

શું તું અમને છેતરવા અને અમારી મજાક ઉડાવવા માગે છે, જ્યારે અમે વૃદ્ધ છીએ અને શહેરના આગેવાનો તથા વહીવટકર્તાઓ અહીં હાજર છે? આ શહેરના ખજાના અમારા હાથમાં છે, છતાં અમારી પાસે આ પ્રકારનો એક દિરહમ કે દીનાર પણ નથી. મને લાગે છે કે હું તને સખત સજા આપવાનો હુકમ કરીશ અને પછી બાંધી દઈશ, જેથી તું મળેલા ખજાનાની વાત કબૂલ કરે.” યમલીખાએ કહ્યું: “હું તમને એક પ્રશ્ન પૂછું; જો તમે તેનો જવાબ આપો, તો મારી પાસે જે છે તે વિશે હું તમને સાચું કહીશ.”

તેમણે કહ્યું: “પૂછ; અમે તારી પાસેથી કંઈ નહીં છુપાવીએ.” તેણે પૂછ્યું: “રાજા દકિયાનૂસનું શું થયું?” તેમણે કહ્યું: “આજે ધરતી પર દકિયાનૂસ નામનો કોઈ રાજા છે એવી અમને ખબર નથી. તે તો બહુ જૂના સમયનો રાજા હતો; તેનું મૃત્યુ થયું અને ત્યારથી ઘણી પેઢીઓ પણ મૃત્યુ પામી.”

યમલીખાએ કહ્યું: “તો પછી હું ખૂબ મૂંઝાઈ ગયો છું. હું જે કહું તે કોઈ માણસ માનશે નહીં. અમે કેટલાક યુવાનો હતા. રાજાએ અમને મૂર્તિઓની બંદગી અને ખોટા દેવો માટે કુરબાની કરવા મજબૂર કર્યા, એટલે ગઈકાલે સાંજે અમે તેનાથી ભાગી ગયા અને સૂઈ ગયા.

જાગ્યા પછી હું તેમના માટે ખોરાક ખરીદવા અને સમાચાર જાણવા નીકળ્યો; હવે તમે મને આ હાલતમાં જોઈ રહ્યા છો. મારી સાથે બખ્લૂસ પર્વતની ગુફા સુધી ચાલો, હું તમને મારા સાથીઓ બતાવું.” યમલીખાની વાત સાંભળીને અરિયૂસે કહ્યું: “લોકો, કદાચ આ અલ્લાહની નિશાનીઓમાંથી એક નિશાની છે, જે તેણે આ યુવાનના હાથ દ્વારા તમારા માટે દેખાડી છે. ચાલો, તે પોતાના સાથીઓ બતાવે.”

અરિયૂસ અને અસ્તિયૂસ તેની સાથે નીકળ્યા. શહેરના નાના-મોટા લોકો પણ અશ્હાબે કહફને જોવા તેમની સાથે ચાલ્યા.

યમલીખા પોતાના સાથીઓ માટે જે પ્રમાણમાં ખોરાક અને પીણું લાવતો હતો, તેનાથી વધુ સમય સુધી પાછો ન આવ્યો, ત્યારે ગુફાના યુવાનોએ વિચાર્યું કે કદાચ તેને પકડીને તેમના રાજા દકિયાનૂસ પાસે લઈ જવામાં આવ્યો છે. તેઓ આ રીતે વિચારીને ભયભીત હતા, ત્યાં જ તેમણે અવાજો અને ઘોડાઓની ટાપો પોતાની તરફ આવતી સાંભળી. તેમને લાગ્યું કે જુલમી દકિયાનૂસે તેમને પકડવા પોતાના માણસો મોકલ્યા છે. તેઓ નમાઝ માટે ઊભા થયા, એકબીજાને સલામ કરી અને એકબીજાને વસીયત કરી.

તેમણે કહ્યું: “ચાલો, આપણા ભાઈ યમલીખા પાસે જઈએ; તે અત્યારે જુલમી સામે હશે અને આપણી રાહ જોતો હશે.” તેઓ ગુફાની વચ્ચે બેઠા હતા, ત્યારે તેમણે ગુફાના દરવાજા પર અરિયૂસ અને તેના સાથીઓને ઊભેલા જોયા. યમલીખા સૌ પહેલાં અંદર ગયો. તે રડતો હતો.

તેના સાથીઓએ તેને રડતો જોયો તો તેઓ પણ તેની સાથે રડ્યા. પછી તેમણે તેની હાલત પૂછી. તેણે તેમને આખી ઘટના જણાવી. ત્યારે તેઓ સમજી ગયા કે અલ્લાહના હુકમથી આટલો બધો સમય તેઓ ઊંઘતા રહ્યા હતા, અને અલ્લાહના હુકમથી જ તેમને જગાડવામાં આવ્યા હતા, જેથી તેઓ લોકો માટે નિશાની બને, પુનરુત્થાનને સત્ય સાબિત કરે અને લોકોને ખબર પડે કે કયામત નિશ્ચિતપણે આવવાની છે.

યમલીખા પાછળથી અરિયૂસ ગુફામાં પ્રવેશ્યો. તેણે તાંબાની એક પેટી જોઈ, જેના પર ચાંદીની મહોર હતી. તે ગુફાના દરવાજે ઊભો રહ્યો અને શહેરના એક આગેવાનને બોલાવ્યો. તેની હાજરીમાં પેટી ખોલવામાં આવી. તેમાં સીસાની બે તકતીઓ મળી. તેના પર લખેલું હતું: “મક્સલમીના, મખશલમીના, યમલીખા, મર્તૂનસ, કશ્તૂનસ, યબરુનસ, દીમૂસ, બતિયૂસ અને હાલૂશ—આ યુવાનો પોતાના રાજા, જુલમી દકિયાનૂસથી, તેમના દીનથી તેમને ફેરવી ન નાખે તે ભયથી ભાગી આવ્યા અને આ ગુફામાં પ્રવેશ્યા.

તેમના ઠેકાણા વિશે જાણ થતાં તેણે ગુફાનું મોઢું પથ્થરોથી બંધ કરવાનો હુકમ આપ્યો. તેમના પછી આવનારાઓને તેમની વાત અને ઘટના જાણવા મળે એ માટે અમે આ લખાણ લખ્યું.” આ વાંચીને લોકો આશ્ચર્ય પામ્યા. તેમણે અલ્લાહનો આભાર માન્યો કે તેણે તેમને આ યુવાનોના રૂપમાં પુનરુત્થાનની નિશાની બતાવી.

પછી તેઓએ અલ્લાહની પ્રશંસા અને તસ્બીહના અવાજ ઊંચા કર્યા. તેઓ ગુફામાં યુવાનો પાસે ગયા અને તેમને તેમની વચ્ચે બેઠેલા જોયા; તેમના ચહેરા તેજસ્વી હતા અને તેમના કપડાં જૂનાં થયાં નહોતાં. અરિયૂસ અને તેના સાથીઓ સજદામાં પડી ગયા અને અલ્લાહનો આભાર માન્યો કે તેણે તેમને પોતાની નિશાનીઓમાંથી એક નિશાની બતાવી. પછી લોકો એકબીજા સાથે વાત કરવા લાગ્યા.

યુવાનોએ તેમને પોતાના રાજા દકિયાનૂસ તરફથી જે તકલીફો વેઠી હતી તેની વાત કરી.

પછી અરિયૂસ અને તેના સાથીઓએ પોતાના સદાચારી રાજા બિદરૂસને સંદેશવાહક મોકલીને કહ્યું: “જલદી અહીં આવો; કદાચ તમે અલ્લાહની તે નિશાની જોઈ શકો, જે તેણે તમારા રાજ્યમાં પ્રગટ કરી છે અને સમગ્ર જગત માટે નિશાની બનાવી છે, જેથી તે લોકો માટે પ્રકાશ, માર્ગદર્શન અને પુનરુત્થાનની સત્યતાનો પુરાવો બને. જલદી આવો; અલ્લાહે એવા યુવાનોને જીવિત કર્યા છે, જેમને ત્રણસોથી વધુ વર્ષ પહેલાં મૃત્યુની અવસ્થામાં મૂક્યા હતા.” આ સમાચાર રાજા સુધી પહોંચ્યા ત્યારે તેનું મન શાંત થયું અને તેની ચિંતા દૂર થઈ. તેણે કહ્યું: “હે આકાશો અને ધરતીના પાલનહાર અલ્લાહ, હું તારી પ્રશંસા કરું છું, તારી બંદગી કરું છું અને તારી પવિત્રતાનું વર્ણન કરું છું.

તેં મારા પર કૃપા કરી અને દયા બતાવી; મારા પૂર્વજોના સદાચારી બંદા અને રાજા આસ્તન્તીનૂસ માટે જે નૂર તેં સ્થાપિત કર્યું હતું, તેને તેં બુઝાવ્યું નથી.” શહેરના લોકોને સમાચાર મળતાં તેઓ રાજા પાસે સવાર થયા. તે તેમની સાથે અફસૂસ શહેર પહોંચ્યો. શહેરના લોકોએ તેમનું સ્વાગત કર્યું અને તેઓ તેની સાથે ગુફા તરફ ગયા.

યુવાનોએ બિદરૂસને જોઈને આનંદ અનુભવ્યો અને ચહેરા જમીન પર રાખીને સજદો કર્યો. બિદરૂસ ઊભો થયો, તેમને ભેટ્યો અને રડ્યો. તેઓ જમીન પર તેની સામે બેઠા હતા, અલ્લાહની તસ્બીહ અને પ્રશંસા કરતા હતા. પછી યુવાનોએ બિદરૂસને કહ્યું: “અમે તને અલ્લાહને સોંપીએ છીએ.

તારા પર સલામ અને અલ્લાહની રહેમત થાય. અલ્લાહ તારી અને તારા રાજ્યની રક્ષા કરે. મનુષ્યો તથા જિન્નાતોના અનિષ્ટથી અમે તને અલ્લાહની પનાહમાં સોંપીએ છીએ.” રાજા ઊભો હતો ત્યારે તેઓ પોતાની સૂવાની જગ્યાએ પાછા ગયા, સૂઈ ગયા અને અલ્લાહે તેમની આત્માઓ કબજ કરી લીધી.

રાજાએ તેમની પાસે જઈને તેમના શરીરો પર કપડાં ઓઢાડ્યાં અને દરેકને સોનાની પેટીમાં રાખવાનો હુકમ આપ્યો. રાત્રે રાજા સૂઈ ગયો ત્યારે તેઓ તેના સ્વપ્નમાં આવ્યા અને કહ્યું: “અમે સોના કે ચાંદીમાંથી બનાવવામાં આવ્યા નથી; અમે માટીમાંથી બનાવવામાં આવ્યા છીએ અને માટીમાં જ પાછા જઈશું. અમને ગુફામાં માટી પર જેમ હતા તેમ જ રહેવા દો, જેથી અલ્લાહ ત્યાંથી અમને ફરી જીવિત કરે.” ત્યારબાદ રાજાએ સાગના લાકડાની પેટીનો હુકમ આપ્યો અને તેમને તેમાં રાખવામાં આવ્યા.

લોકો ત્યાંથી નીકળ્યા ત્યારે અલ્લાહે તેમના પર ભયનો પડદો કરી દીધો; કોઈ તેમની પાસે જઈ શક્યું નહીં. રાજાએ ગુફાના દરવાજા પાસે મસ્જિદ બનાવવાનો હુકમ આપ્યો, જ્યાં નમાઝ પઢવામાં આવે. તેણે તેમના માટે મોટો તહેવાર પણ નક્કી કર્યો અને દર વર્ષે તે ઉજવવાનો હુકમ આપ્યો.

એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે જ્યારે યમલીખાને સદાચારી રાજા પાસે લઈ જવામાં આવ્યો, ત્યારે રાજાએ પૂછ્યું: “તું કોણ છે?” તેણે કહ્યું: “હું આ શહેરનો એક માણસ છું.” તેણે જણાવ્યું કે તે ગઈકાલે અથવા થોડા દિવસો પહેલાં બહાર ગયો હતો, અને પોતાના ઘર તથા એવા લોકોનો ઉલ્લેખ કર્યો જેને કોઈ ઓળખતું નહોતું. રાજાએ સાંભળ્યું હતું કે ઘણા સમય પહેલાં કેટલાક યુવાનો ગુમ થયા હતા અને તેમનાં નામો રાજભંડારમાં રાખેલી તકતી પર લખેલાં હતાં.

તેણે તકતી મંગાવી અને નામો જોયાં. યમલીખા તે જ લોકોમાંથી હતો. રાજાએ બીજા લોકોનાં નામ પણ વાંચ્યાં; યમલીખાએ કહ્યું: “તેઓ મારા સાથીઓ છે.” આ સાંભળીને રાજા અને લોકો સવાર થઈને નીકળ્યા. તેઓ ગુફાના દરવાજે પહોંચ્યા ત્યારે યમલીખાએ કહ્યું: “મને મારા સાથીઓ પાસે જવા દો, જેથી તેમને ખુશખબર આપું.

જો તેઓ મને તમારી સાથે જોશે તો ડરી જશે.” તે અંદર ગયો અને તેમને ખુશખબર આપી. પછી અલ્લાહે તેમની આત્માઓ કબજ કરી લીધી અને તેમનાં પગેરાં લોકોને માટે અદૃશ્ય કરી દીધાં; લોકો તેમને શોધી ન શક્યા. અલ્લાહ તઆલાના આ વચનનો અર્થ આ જ છે: «જ્યારે તે યુવાનોએ ગુફામાં આશ્રય લીધો»—અર્થાત્, તેઓ ગુફામાં ગયા.

અરબીમાં «આવા ફુલાનુન ઇલા મકાનિન» કહે છે, જેનો અર્થ છે કે ફલાણો વ્યક્તિ કોઈ જગ્યાએ જઈને તેને પોતાનું ઠેકાણું બનાવે. આ ગુફા બખ્લૂસ પર્વતની એક ગુફા હતી અને તેનું નામ ખૈરમ હતું.

«ત્યારે તેમણે કહ્યું: હે અમારા પાલનહાર! અમને તારી પાસેથી રહેમત આપ.» અહીં રહેમતનો અર્થ દીનમાં હિદાયત છે; એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે તેનો અર્થ રિઝ્ક છે. «અને તૈયાર કરી દે»—એટલે કે અમારા માટે સરળ કરી દે. «અમારા કામમાં અમારા માટે સદ્માર્ગ»—અર્થાત્, તારી પ્રસન્નતા મળે અને અમારા ભલા તથા સદ્માર્ગનું કારણ બને તેવું કાર્ય.

ઇબ્ન અબ્બાસે કહ્યું: «સદ્માર્ગ»નો અર્થ ગુફામાંથી સલામતી સાથે બહાર નીકળવાનો માર્ગ છે. પછીના લાંબા વર્ણનમાં દકિયાનૂસે યુવાનોને કતલની ધમકી આપી હતી; તેણે તેમને કહ્યું કે અહીં જ ભૂખ અને તરસથી મરવા માટે છોડી દો, અને તેણે એવું જ કર્યું. વહ્બે કહ્યું: સમય પછી સમય વીતતો ગયો. તેમની સ્થિતિ ખોટી હતી [અને સત્યનો ઇનકાર કરનારાઓએ તેમની સ્થિતિને ખોટી ગણાવી].

તેમના પાસે રહેલો ખર્ચનો સામાન હતો, જે દકિયાનૂસની મહોરવાળા સિક્કાઓથી ખરીદવામાં આવ્યો હતો. યમલીખા બહાર ગયો, પરંતુ લોકો તેને ઓળખતા નહોતા. તેને શહેરના નાના-મોટા લોકો મળ્યા, તેમણે તેની પાસેથી સમાચાર પૂછ્યા. અરિયૂસ અને તન્તિયૂસનું પણ ઉલ્લેખ થયું.

યમલીખાએ પોતાની નજર નીચે કરી. આ લોકો એક જ દીન—ઇસ્લામ—પર હતા. અલ્લાહે તેમને મૂર્તિપૂજા અને ખોટા દેવો માટે કુરબાની કરવા મજબૂર થવાથી બચાવ્યા, અને તેમની પાસેથી પોતાનો ઈમાન છુપાવીને ભાગી જવાનું કાર્ય સફળ કર્યું. [આ વર્ણનમાં અશ્હાબે કહફના નામો અને ઘટનાની વિગતો વિવિધ રિવાયતોમાં અલગ-અલગ રીતે વર્ણવાઈ છે.]