غار وارن جوانن جي دعا

شيخ عبدالرحمان السعدي جي تفسير

پوءِ الله تعالى انهن جو قصو مختصر طور بيان ڪيو، ۽ ان کان پوءِ ان کي تفصيل سان بيان ڪندي فرمايو: «جڏهن اهي جوان غار ۾ پناهه وٺي ويا» يعني نوجوان، «ته چيائون: اي اسان جا پالڻھار! اسان کي پاڻ وٽان رحمت عطا ڪر» يعني اهڙي رحمت، جنهن سان تون اسان کي ثابت قدم رکين، برائيءَ کان بچائين ۽ نيڪيءَ جي توفيق ڏين. «۽ اسان جي ڪم ۾ اسان لاءِ سڌائيءَ جو سامان ڪر» يعني اسان لاءِ هر اهو سبب آسان ڪر، جيڪو سڌي واٽ ڏانهن پهچائي؛ ۽ اسان جي دين ۽ دنيا جي معاملن کي درست ڪر.

انهن فتني کان بچڻ لاءِ پناهه جي جاءِ ڏانهن ڀڄڻ جي ڪوشش به ڪئي، ۽ گڏوگڏ الله تعالى جي آڏو عاجزيءَ سان ٻاڏائي پنهنجي معاملن جي آساني گهري؛ هنن پاڻ تي يا مخلوق تي ڀروسو نه ڪيو. تنهنڪري الله تعالى سندن دعا قبول ڪئي.

امام ابن ڪثير جي تفسير

فرمانِ الاهي «جڏهن اهي جوان غار ۾ پناهه وٺي ويا، پوءِ چيائون: اي اسان جا پالڻھار! اسان کي پاڻ وٽان رحمت عطا ڪر ۽ اسان جي ڪم ۾ اسان لاءِ سڌائيءَ جو سامان ڪر» بابت الله تعالى انهن جوانن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي پنهنجي قوم کان دين بچائڻ لاءِ ڀڄي ويا هئا، متان اهي کين دين کان ڦيرائي ڇڏين. اهي پنهنجي قوم کان ڀڄي جبل جي هڪ غار ۾ وڃي لڪا. جڏهن اتي داخل ٿيا ته الله تعالى کان پنهنجي لاءِ رحمت ۽ لطف جي دعا ڪندي چيائون: «اي اسان جا پالڻھار!

اسان کي پاڻ وٽان رحمت عطا ڪر» يعني پنهنجي طرفان اهڙي رحمت عطا ڪر، جنهن سان تون اسان تي رحم ڪرين ۽ اسان کي پنهنجي قوم کان لڪائي رکين. «۽ اسان جي ڪم ۾ اسان لاءِ سڌائيءَ جو سامان ڪر» يعني هن معاملي ۾ اسان لاءِ سڌائيءَ جو فيصلو ڪر؛ اسان جي پڄاڻيءَ کي سڌائيءَ واري ڪر، جيئن حديث ۾ آيو آهي: «۽ جيڪو به فيصلو تون اسان لاءِ ڪرين، تنهن جي پڄاڻيءَ کي سڌائيءَ وارو ڪر.» مسند ۾ بسر بن ابي ارطاة رضي الله عنه کان رسول الله ﷺ جي باري ۾ روايت آهي ته پاڻ دعا ڪندا هئا: «اي الله! اسان جي سڀني معاملن جي پڄاڻي سٺي ڪر ۽ اسان کي دنيا جي خواري ۽ آخرت جي عذاب کان بچاءِ.»

البغوي جي تفسير

پوءِ الله تعالى اصحابِ ڪهف جو قصو بيان ڪيو. فرمايائين: «جڏهن اهي جوان غار ۾ پناهه وٺي ويا»، يعني ان ڏانهن ويا. انهن جي غار ڏانهن وڃڻ جي سبب بابت اختلاف ڪيو ويو آهي. محمد بن اسحاق بن يسار چيو: انجيل وارن جا معاملا بگڙي ويا، انهن ۾ گناهه وڌي ويا ۽ بادشاهه سرڪش ٿي ويا، تان جو انهن بتن جي عبادت ڪئي ۽ باطل معبودن لاءِ قربانيون ڏنيون.

انهن منجهان ڪي ماڻهو حضرت عيسىٰ عليه السلام جي دين تي باقي هئا، الله جي عبادت ۽ سندس توحيد سان وابسته هئا. انهن بادشاهن مان هڪ رومي بادشاهه به هو، جنهن کي «دقيانوس» چيو ويندو هو. هن بتن جي پوڄا ڪئي، باطل معبودن لاءِ قربانيون ڏنيون ۽ مخالفت ڪندڙن کي قتل ڪيو. هو روم جي ڳوٺن ۾ رهندو هو ۽ جنهن ڳوٺ ۾ لهندو هو، اتي ڪنهن کي به نه ڇڏيندو هو، سواءِ ان جي جو کيس فتني ۾ وجهي: يا ته بت پوڄي ۽ باطل معبودن لاءِ قرباني ڏئي، يا کيس قتل ڪيو وڃي.

پوءِ هو اصحابِ ڪهف جي شهر «افسوس» ۾ آيو. جڏهن اتي پهتو ته ايمان وارن تي اها ڳالهه ڏکي ٿي، تنهنڪري اهي هن کان لڪي ويا ۽ هر طرف ڀڄي نڪتا. دقيانوس حڪم ڏنو ته ايمان وارن کي ڳولي گڏ ڪري سندس اڳيان آندو وڃي. هن شهر جي ڪافرن مان سپاهي مقرر ڪيا، جيڪي ايمان وارن جي لڪڻ وارين جاين تي ويندا ۽ کين دقيانوس وٽ وٺي ايندا.

هو کين چوندو هو ته يا ته قتل ٿيڻ قبول ڪريو، يا بتن جي عبادت ڪريو ۽ باطل معبودن لاءِ قرباني ڏيو. ڪي ماڻهو زندگيءَ کي پسند ڪندا هئا، ۽ ڪي الله کان سواءِ ڪنهن ٻئي جي عبادت ڪرڻ کان انڪار ڪندا هئا، ته پوءِ کين قتل ڪيو ويندو هو. جڏهن ايمان ۾ مضبوط ماڻهن اهو ڏٺو ته اهي پاڻ کي عذاب ۽ قتل لاءِ پيش ڪرڻ لڳا؛ کين قتل ڪيو ويندو هو ۽ سندن عضوا ڪٽيا ويندا هئا. پوءِ سندن ڪٽيل عضوا شهر جي ڀتين ۽ دروازن تي لٽڪايا ويندا هئا، تان جو فتنو تمام وڌي ويو.

جڏهن انهن جوانن اها حالت ڏٺي ته سخت ڏک ۾ پئجي ويا. اهي اٿي نماز، روزي، صدقي، تسبيح ۽ دعا ۾ مشغول ٿي ويا. اهي روم جي معزز گهراڻن مان هئا ۽ اٺ ڄڻا هئا. روئندي ۽ الله جي آڏو عاجزي ڪندي چوڻ لڳا: «اسان جو پالڻھار آسمانن ۽ زمين جو پالڻھار آهي.

اسين ان کان سواءِ ڪنهن به معبود کي نه سڏينداسين؛ جيڪڏهن اسين ان کان سواءِ ڪنهن ٻئي جي عبادت ڪريون ته پوءِ بيشڪ حد کان وڌيل ڳالهه چئي هوندي. اي الله! پنهنجي مؤمن ٻانهن تان هي فتنو ۽ هيءَ مصيبت هٽاءِ، تان جو اهي پڌريءَ طرح تنهنجي عبادت ڪري سگهن.» هو ائين ئي هئا ۽ پنهنجي عبادتگاهه ۾ داخل ٿيا هئا، جو سپاهي اچي کين ڏٺائون، اهي منهن زمين تي رکي سجدي ۾ هئا، روئي رهيا ۽ الله کان دعا گهري رهيا هئا.

سپاهين کين چيو: بادشاهه جي حڪم کان اوهان کي ڪهڙي شيءِ روڪي ٿي؟ هلو، ان وٽ هلو. پوءِ اهي نڪتا ۽ سندن خبر «دقيانوس» کي پهچائيائون. چيائون: تون ماڻهن کي پنهنجن معبودن لاءِ قربانيءَ لاءِ گڏ ڪرائين ٿو، پر هي جوان تنهنجي گهراڻي جا آهن، توتي ٺٺوليون ڪن ٿا ۽ تنهنجي حڪم جي نافرماني ڪن ٿا!

اهو ٻڌي هن کين گهرايو. کين آندو ويو ته سندن اکين مان ڳوڙها وهي رهيا هئا ۽ سندن منهن مٽيءَ سان ڀريل هئا. هن چيو: ڪهڙي شيءِ اوهان کي روڪيو ته زمين تي پوڄجندڙ اسان جي معبودن لاءِ قربانيءَ ۾ حاضر ٿيو ۽ پنهنجي شهر جي وڏيرن لاءِ مثال بڻجو؟ چونڊيو: يا اسان جي معبودن لاءِ قرباني ڏيو، يا مان اوهان کي قتل ڪندس.

انهن مان سڀ کان وڏو مڪسلمينا چيو: اسان جو هڪ معبود آهي، جنهن جي عظمت آسمانن ۽ زمين کي ڀري ڇڏيو آهي. اسين ان کان سواءِ ڪنهن ٻئي کي ڪڏهن به معبود نه سڏينداسين. اسان جي دلين ۾ سندس ئي خالص حمد، وڏائيءَ جو بيان ۽ تسبيح آهي. اسين رڳو سندس عبادت ڪريون ٿا ۽ کانئس نجات ۽ ڀلائي گهرون ٿا.

پر باطل معبودن جي ڪڏهن به عبادت نه ڪنداسين؛ تنهنڪري جيڪو توکي وڻي سو اسان سان ڪر. مڪسلمينا جي ساٿين به دقيانوس کي ساڳي ڳالهه چئي. جڏهن هنن ائين چيو ته بادشاهه حڪم ڏنو ته انهن جا وڏيرن وارا ڪپڙا لاهي ڇڏيا وڃن. پوءِ چيائين: مان اوهان لاءِ پوءِ فرصت ڪڍندس ۽ اوهان کي سزا ڏيڻ جو جيڪو وعدو ڪيو اٿم، سو پورو ڪندس.

اوهان کي جلدي سزا نه ڏيڻ جو سبب فقط اهو آهي ته اوهان اڃا نوجوان آهيو؛ مان اوهان کي هينئر تباهه ڪرڻ نٿو چاهيان، جيستائين اوهان کي هڪ مهلت ڏيان، جنهن ۾ سوچي سمجهي پنهنجي عقل ڏانهن موٽي اچو. پوءِ هن حڪم ڏنو ته سندن سونا ۽ چانديءَ جا زيور لاهي ڇڏيا وڃن، ۽ کين اتان ڪڍي ڇڏيو. دقيانوس پنهنجي ڪنهن ڪم لاءِ سندن شهر کان ٿورو پري هڪ ٻئي شهر ڏانهن ويو. جڏهن جوانن ڏٺو ته هو هليو ويو آهي، ته سندس موٽڻ کان اڳ تڪڙ ڪيائون؛ کين ڊپ هو ته موٽي اچي سندن ڳالهه ياد ڪندو.

پاڻ ۾ صلاح ڪيائون ته هر هڪ پنهنجي پيءُ جي گهران سفر لاءِ ڪجهه خرچ کڻي، ان مان صدقو ڏئي ۽ باقي سامان سان گڏ کڻي وڃي. پوءِ شهر جي ويجهو جبل ۾ هڪ غار ڏانهن هليا وڃن، جنهن کي «بخلوس» چيو ويندو هو، ۽ اتي رهي الله جي عبادت ڪن. جڏهن دقيانوس موٽي اچي ته سندس اڳيان وڃي بيهن، پوءِ هو جيڪو ڪرڻ چاهي سو ڪري. انهن مان هر جوان پنهنجي پيءُ جي گهر ويو، ڪجهه خرچ ورتائين، ان مان صدقو ڏنائين، ۽ باقي کڻي روانو ٿيو.

سندن هڪ ڪتو به پٺيان لڳو. اهي غار ۾ پهتا ۽ اتي ترسي پيا. ڪعب الاحبار چيو: اهي هڪ ڪتي وٽان لنگهيا ته اهو پٺيان لڳو. هنن ان کي ڀڄايو، پر اهو ڪيترائي ڀيرا ائين ئي ڪندو رهيو. پوءِ ڪتي کين چيو: اي قوم! اوهان مون کان ڇا ٿا چاهيو؟

منهنجي پاسي کان نه ڊڄو؛ مان الله جي محبوبن سان محبت ڪريان ٿو. اوهان سمهي پئو، مان اوهان جي نگهباني ڪندس. ابن عباس رضي الله عنهما چيو: اهي دقيانوس کان رات جو ڀڄي ويا هئا. اهي ست ڄڻا هئا. رستي ۾ هڪ ريڍار وٽان لنگهيا، جنهن وٽ ڪتو هو.

ريڍار سندن دين تي هليو ۽ سندس ڪتو به پٺيان لڳو. اهي شهر مان نڪري، شهر جي ويجهو غار ۾ ويا. ابن اسحاق چيو: اهي غار ۾ رهيا ۽ سندن ڪم رڳو نماز، روزو، تسبيح، تڪبير ۽ الله جي حمد ڪرڻ هو، سندس رضا حاصل ڪرڻ لاءِ. پنهنجو خرچ انهن مان هڪ جوان جي حوالي ڪيائون، جنهن کي تملِيخا چيو ويندو هو.

هو سندن کاڌو ڳجهيءَ طرح شهر مان خريد ڪري ايندو هو. اهو سندن سڀني کان وڌيڪ چست ۽ مضبوط هو. جڏهن شهر ۾ داخل ٿيندو هو ته پنهنجا سٺا ڪپڙا لاهي، انهن جي جاءِ تي فقيرن جهڙا ڪپڙا پائيندو هو، جيڪي ماڻهن کان کاڌو گهرندا هئا. پوءِ پنهنجا سڪا کڻي شهر ڏانهن ويندو، سندن لاءِ کاڌو ۽ پاڻي خريد ڪندو، ۽ ڳجهيءَ طرح خبر وٺندو ته ڇا هن ۽ سندس ساٿين بابت ڪا ڳالهه ٿي آهي يا نه.

پوءِ موٽي ساٿين وٽ ايندو هو. هو ائين ڪيترو وقت رهيا. پوءِ دقيانوس شهر ۾ آيو ۽ شهر جي وڏيرن کي حڪم ڏنائين ته باطل معبودن لاءِ قرباني ڏين. ايمان وارا ڊڄي ويا. تملِيخا شهر ۾ پنهنجن ساٿين لاءِ کاڌو خريد ڪري رهيو هو. جڏهن موٽي آيو ته روئي رهيو هو، وٽس ٿورو کاڌو هو.

هن کين ٻڌايو ته ظالم شهر ۾ داخل ٿي چڪو آهي ۽ ماڻهن کي سندن خبر پئجي وئي آهي، ۽ شهر جي وڏيرن سان گڏ کين ڳوليو پيو وڃي. اهي ڊڄي ويا، سجدي ۾ ڪري الله کان دعا ۽ عاجزي ڪرڻ لڳا ۽ فتني کان پناهه گهريائون. پوءِ تملِيخا چيو: اي منهنجا ڀائرو! مٿا کڻو، کاڌو کائو ۽ پنهنجي پالڻھار تي ڀروسو ڪريو.

هنن مٿا کنيا؛ سندن اکين مان ڳوڙها وهي رهيا هئا. هنن کاڌو کاڌو. اهو سج لهڻ جو وقت هو. پوءِ ويهي پاڻ ۾ ڳالهائڻ، پڙهڻ ۽ هڪ ٻئي کي نصيحت ڪرڻ لڳا. اتي ئي الله تعالى غار ۾ مٿن ننڊ طاري ڪري ڇڏي. سندن ڪتو غار جي در وٽ اڳيون پير ڊگها ڪري ويٺو هو؛ ان تي به ساڳيو حال ٿيو.

اهي مؤمن ۽ يقين رکندڙ هئا، ۽ سندن خرچ مٿن ڀرسان هو. ٻئي ڏينهن جڏهن دقيانوس کين نه ڏٺو ته ڳولڻ لڳو، پر نه لڌا. هن پنهنجن ماڻهن مان ڪن کي چيو: انهن جوانن جي وڃڻ واري ڳالهه مون کي ڏک ڏنو آهي. شايد اهي مون کان ڊڄي ويا، ڇاڪاڻ ته کين منهنجي ارادي جي خبر نه هئي.

جيڪڏهن توبه ڪري منهنجي معبودن جي عبادت ڪن ها ته مان کين نقصان نه پهچايان ها. شهر جي وڏيرن چيو: تون اهڙن نافرمان، سرڪش ۽ گنهگار ماڻهن تي رحم ڪرڻ جي لائق ناهين. تو کين مهلت ڏني هئي؛ جيڪڏهن چاهين ها ته انهيءَ مهلت ۾ موٽي اچن ها، پر هنن توبه نه ڪئي. اهو ٻڌي دقيانوس سخت ڪاوڙيو، پوءِ سندن پيئرن کي گهرايائين ۽ پڇيائين: مون کي پنهنجن نافرمان پٽن بابت ٻڌايو، جن منهنجي نافرماني ڪئي آهي.

هنن چيو: اسان تنهنجي نافرماني نه ڪئي آهي؛ پوءِ تون اسان کي ڇو قتل ٿو ڪرين؟ اهي باغي جوان اسان جا پٽ آهن، جيڪي اسان جو مال کڻي ويا ۽ شهر جي بازارن ۾ خرچ ڪري ڇڏيو، پوءِ جبل ڏانهن ويا، جنهن کي بخلوس چيو ويندو آهي. اها ڳالهه ٻڌي هن کين ڇڏي ڏنو. کيس سمجهه ۾ نه پئي آيو ته انهن جوانن سان ڇا ڪري.

پوءِ الله سندس دل ۾ وڌو ته غار بند ڪرڻ جو حڪم ڏئي. الله تعالى جو ارادو هو ته کين عزت بخشي ۽ سندن کان پوءِ ايندڙ امت لاءِ نشاني بڻائي، ۽ کين ڏيکاري ته قيامت اچڻ واري آهي، ان ۾ ڪو شڪ ناهي، ۽ الله قبرن وارن کي جيئرو ڪري اٿاريندو. دقيانوس غار بند ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ چيو: کين غار ۾ جيئن آهن تيئن ڇڏيو ته بک ۽ اڃ سبب مري وڃن؛ جنهن غار کي هنن پاڻ چونڊيو، اهو ئي سندن قبر ٿئي. هن جو خيال هو ته اهي جاڳندا آهن ۽ جيڪي کين ڪيو پيو وڃي، سو ڄاڻن ٿا؛ حالانڪه الله سندن روحن کي ننڊ واري وفات ڏني هئي.

سندن ڪتو غار جي در تي اڳيون پير ڊگها ڪري ويٺو هو؛ مٿن جيڪو حال ٿيو، سو ئي ان تي به ٿيو، ۽ اهي ساڄي ۽ کاٻي پاسي ڦرندا رهيا. پوءِ دقيانوس جي محل ۾ ٻه مؤمن ماڻهو هئا، جيڪي پنهنجو ايمان لڪائيندا هئا. هڪ جو نالو «يندروس» ۽ ٻئي جو «روناس» هو. هنن صلاح ڪئي ته جوانن جي حالت، نسب، نالا ۽ قصو سيسي جي تختي تي لکن، تختي کي ٽامي جي صندوق ۾ رکي عمارت جي اندر دفن ڪن.

چيائون: شايد الله قيامت کان اڳ انهن جوانن جي باري ۾ ڪجهه مؤمن ماڻهن کي خبر ڏئي، پوءِ جيڪو کين ڳوليندو، سو هيءَ لکڻي پڙهي کين سڃاڻي وٺندو. هنن ائين ڪيو ۽ ان مٿان عمارت ٺاهي ڇڏي. دقيانوس جي حڪومت جيتري رهي، پوءِ هو ۽ سندس قوم مري ويا. پوءِ ڪيترائي زمانا گذريا ۽ هڪ کان پوءِ ٻيا بادشاهه آيا.

عبيد بن عمير چيو: اصحابِ ڪهف اهڙا جوان هئا، جن جي ڳچيءَ ۾ هار ۽ هٿن ۾ ڪنگڻ هئا، ۽ سندن وارن جون چڳون هيون. ساڻن سندن شڪاري ڪتو به هو. اهي پنهنجي وڏي عيد تي زبردست سينگار ۽ جلوس سان نڪتا، ۽ پنهنجا معبود به کڻي ويا، جن جي عبادت ڪندا هئا. الله انهن جوانن جي دلين ۾ ايمان وجهي ڇڏيو.

انهن مان هڪ بادشاهه جو وزير هو. اهي ايمان آندا، پر هر هڪ پنهنجو ايمان لڪايو. پاڻ ۾ چيائون: اچو ته هن قوم جي وچ مان نڪري هلون، متان انهن جي ڏوهه سبب اسان تي عذاب اچي. هڪ جوان نڪري وڻ جي ڇانوَ ۾ وڃي اڪيلو ويٺو. پوءِ ٻيو نڪتو ۽ هن کي اڪيلو ويٺل ڏسي اميد ڪيائين ته شايد هو به ساڳئي خيال تي هجي، جيتوڻيڪ هن پنهنجو ايمان ظاهر نه ڪيو.

پوءِ ٻيو نڪتو ۽ اهي هڪ جاءِ تي گڏ ٿيا. هڪ ٻئي کان پڇيائون: اوهان کي هتي ڪهڙي شيءِ گڏ ڪيو آهي؟ هر هڪ پنهنجي ايمان کي ٻئي کان لڪائي رهيو هو، پنهنجي جان جي ڊپ کان. پوءِ چيائون: هر جوان وڃي ڪنهن هڪ ساٿي سان اڪيلو ويهي، ۽ پنهنجو راز ان اڳيان ظاهر ڪري.

هنن ائين ڪيو، ته معلوم ٿيو ته سڀئي ايمان وارا آهن. جبل ۾ سندن ويجهو هڪ غار هو. پاڻ ۾ چيائون: غار ڏانهن هلو، اوهان جو پالڻھار اوهان لاءِ پنهنجي رحمت پکيڙيندو. هو پنهنجي شڪاري ڪتي سان غار ۾ داخل ٿيا. پوءِ ٽي سؤ سال سمهي رهيا ۽ انهن تي وڌيڪ نوَ سال به گذريا.

سندن قوم کين نه ڏٺو، پوءِ ڳولڻ لڳي، پر الله سندن نشان ۽ غار کين لڪائي ڇڏيو. ماڻهن هڪ تختي تي سندن نالا ۽ نسب لکيا: فلاڻا ۽ فلاڻا، اسان جي بادشاهن جا پٽ؛ فلاڻي مهيني، فلاڻي سال ۽ فلاڻي بادشاهه جي حڪومت ۾ گم ٿيا. اها تختي بادشاهه جي خزاني ۾ رکيائون ۽ چيائون: هن معاملي جو ڪو نه ڪو پڇاڙو ضرور ٿيندو. اهو بادشاهه مري ويو ۽ پوءِ هڪ کان پوءِ ٻيا زمانا آيا.

وهب بن منبه چيو: حضرت عيسىٰ عليه السلام جي حوارين مان هڪ ماڻهو اصحابِ ڪهف جي شهر ۾ آيو ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ چاهيائين. کيس چيو ويو ته شهر جي دروازي تي هڪ بت آهي؛ جيڪو به شهر ۾ داخل ٿيندو آهي، سو ان کي سجدو ڪندو آهي. هن اندر داخل ٿيڻ کان انڪار ڪيو. پوءِ شهر جي ڀرسان هڪ غسلخاني ۾ آيو.

هن غسلخاني واري وٽ مزدوري ڪئي ۽ ڪم ڪرڻ لڳو. غسلخاني واري هن ۾ برڪت ڏٺي ۽ کيس پسند ڪرڻ لڳو. شهر جا ڪي جوان به ساڻس تعلق ۾ آيا. هو کين آسمان، زمين ۽ آخرت جون خبرون ٻڌائيندو رهيو، تان جو اهي ايمان آندا ۽ سندس تصديق ڪيائون. هن غسلخاني واري سان شرط رکيو هو ته رات منهنجي لاءِ آهي؛ تون مون ۽ نماز جي وچ ۾ رنڊڪ نه بڻججانءِ.

هو ائين ئي ڪندو رهيو، تان جو بادشاهه جو پٽ هڪ عورت کي وٺي آيو ۽ غسلخاني ۾ ساڻس گڏ داخل ٿيو. حواريءَ کيس ملامت ڪئي: تون بادشاهه جو پٽ آهين ۽ هن سان گڏ اندر اچين ٿو؟ هو شرمندو ٿي هليو ويو. وري ٻيهر آيو ته حواريءَ کيس ساڳي ڳالهه چئي.

هن حواريءَ کي گاريون ڏنيون ۽ ڌمڪايو، پر حواريءَ پرواهه نه ڪئي. پوءِ جڏهن ٻئي اندر ويا ته ٻئي غسلخاني ۾ مري ويا. بادشاهه وٽ اچي چيو ويو: غسلخاني واري تنهنجي پٽ کي قتل ڪيو آهي. بادشاهه ان کي ڳوليو، پر هٿ نه آيس؛ هو ڀڄي ويو.

بادشاهه پڇيو: هن سان گڏ ڪير هوندو هو؟ کيس انهن جوانن جا نالا ٻڌايا ويا. بادشاهه کين ڳوليو، ته اهي شهر مان نڪري ويا. رستي ۾ سندن هڪ اهڙو ساٿي مليو، جيڪو سندن ئي ايمان تي هو. اهو به ساڻن هليو ۽ ساڻس هڪ ڪتو هو. رات ٿي ته هو غار ۾ پهتا.

اندر وڃي چيائون: ان شاء الله، صبح جو پنهنجي راءِ ڪنداسين. پوءِ الله مٿن ننڊ طاري ڪري ڇڏي. بادشاهه پنهنجي ماڻهن سان کين ڳوليندو آيو ۽ سندن جاءِ لڌائين. ماڻهو غار ۾ داخل ٿيڻ چاهيندا هئا، پر کين دهشت وٺي ويندي هئي، تنهنڪري ڪو به اندر نه وڃي سگهيو.

انهن مان هڪ چيو: ڇا جيڪڏهن تون کين هٿ ڪرين ها ته قتل نه ڪرين ها؟ بادشاهه چيو: ها. هن چيو: پوءِ غار جو در بند ڪري انهن مٿان عمارت ٺهراءِ. پوءِ هڪ ريڍار تيز مينهن سبب غار وٽ آيو. هن چيو: جيڪڏهن غار کولان ۽ پنهنجي رڍن کي مينهن کان بچائڻ لاءِ اندر وٺي وڃان ته سٺو ٿيندو.

هو غار کولڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو، تان جو ان کي کوليائين. ٻئي ڏينهن صبح جو الله انهن جون روحون موٽائي ڏنيون. محمد بن اسحاق چيو: پوءِ انهن علائقن جو هڪ نيڪ ماڻهو «بيدروس» بادشاهه ٿيو. هو اٺاٺ سال بادشاهه رهيو. سندس حڪومت ۾ ماڻهن جا ڌڙا ٿي ويا: ڪي الله تي ايمان رکندا هئا ۽ ڄاڻندا هئا ته قيامت حق آهي؛ ۽ ڪي ان جو انڪار ڪندا هئا.

اها ڳالهه نيڪ بادشاهه لاءِ وڏي ڳڻتي بڻجي وئي. جڏهن هن ڏٺو ته باطل وارا وڌي رهيا آهن ۽ حق وارن تي غالب ٿي رهيا آهن، ۽ چون ٿا ته زندگي رڳو دنيا جي زندگي آهي، ۽ رڳو روحون ٻيهر اٿاريون وينديون، جسم نه، ته هو روئڻ لڳو، الله آڏو عاجزي ڪيائين ۽ سخت غمگين ٿيو. بيدروس چڱن ماڻهن ۽ مخلوق ۾ اڳواڻن ڏانهن ماڻهو موڪليا، پر اهي قيامت جو انڪار ڪندا رهيا، تان جو لڳ ڀڳ ماڻهن کي حق ۽ حوارين جي ملت کان ڦيرائي ڇڏين ها. اهو ڏسي نيڪ بادشاهه پنهنجي گهر ۾ داخل ٿيو، در بند ڪيائين، مَس جا ڪپڙا پاتائين ۽ هيٺان راک وڇائي ان تي ويٺو.

هو گهڻي عرصي تائين رات ڏينهن الله تعالى آڏو عاجزي ڪندو، روئندو ۽ چوندو رهيو: اي منهنجا پالڻھار! تون انهن جو اختلاف ڏسين ٿو؛ انهن وٽ ڪا نشاني موڪل، جيڪا کين واضح ڪري. پوءِ مهربان ۽ رحم ڪندڙ الله، جيڪو پنهنجي ٻانهن جي هلاڪت پسند نٿو ڪري، ارادو ڪيو ته اصحابِ ڪهف کي ظاهر ڪري ۽ ماڻهن تي سندن حال پڌرو ڪري، کين سندن لاءِ نشاني ۽ دليل بڻائي، ته جيئن کين خبر پوي ته قيامت اچڻ واري آهي، ان ۾ ڪو شڪ ناهي؛ ۽ پنهنجي نيڪ ٻانهي بيدروس جي دعا قبول ڪري، مٿس پنهنجي نعمت پوري ڪري ۽ پکڙيل مؤمنن کي گڏ ڪري.

الله ان شهر جي هڪ ماڻهوءَ جي دل ۾ وڌو، جنهن ۾ غار هو؛ ان ماڻهوءَ جو نالو «اوليانوس» هو، ته هو غار جي منهن واري عمارت ڊاهي، ان جا پٿر پنهنجي رڍن لاءِ واڙو ٺاهڻ ۾ ڪم آڻي. هن ٻه نوجوان مزدور رکيا. اهي پٿر ڪڍي واڙو ٺاهي رهيا هئا، تان جو غار جي منهن تان سڀ پٿر هٽايائون ۽ در کوليائون. الله ماڻهن کي انهن کان دهشت سبب لڪائي ڇڏيو.

جڏهن هنن غار جو در کوليو ته قدرت ۽ بادشاهيءَ وارو الله، جيڪو مئلن کي جيئرو ڪري ٿو، جوانن کي حڪم ڏنو ته غار جي اندر اٿي ويهن. اهي خوش ٿي ويٺا؛ سندن چهرا روشن ۽ سندن دلين ۾ سڪون هو. هڪ ٻئي کي سلام ڪيائون، ڄڻ ته پنهنجي رات جي ننڊ کان پوءِ صبح جو جاڳيا هجن. پوءِ اٿي نماز پڙهيائون، جيئن اڳ ڪندا هئا.

سندن چهرن يا رنگن ۾ ڪا به اڻڄاتل تبديلي نه هئي؛ اهي بلڪل ائين هئا جيئن سمهي پيا هئا. کين خيال هو ته دقيانوس اڃا سندن پٺيان آهي. نماز پوري ڪري چيائون: اسان جي خرچ جو ذميوار تملِيخا، اسان کي ٻڌاءِ ته ڪالهه شام جو انهيءَ ظالم وٽ ماڻهن اسان بابت ڇا چيو؟ هنن جو خيال هو ته هو هميشه وانگر ٿوري دير سمهي جاڳيا آهن، پر کين لڳو ته شايد معمول کان وڌيڪ سمهي پيا آهن؛ پاڻ ۾ پڇيائون: ڪيترو وقت ننڊ ۾ رهيا؟

چيائون: هڪ ڏينهن يا ڏينهن جو ڪجهه حصو. پوءِ چيائون: اوهان ڪيترو رهيا، سو اوهان جو پالڻھار بهتر ڄاڻي ٿو. سندن خيال ۾ اهو وقت ٿورو هو. تملِيخا کين چيو: شهر ۾ اوهان کي ڳوليو ويو، پر اوهان نه مليا. اڄ هو اوهان کي وٺي وڃي باطل معبودن لاءِ قربان ڪندو يا قتل ڪندو.

پوءِ الله جيڪو چاهي سو ڪندو. مڪسلمينا کين چيو: اي منهنجا ڀائرو! ڄاڻو ته اوهان الله سان ملڻ وارا آهيو؛ جڏهن الله جو دشمن اوهان کي سڏي ته ايمان آڻڻ کان پوءِ ڪفر نه ڪجو. پوءِ هنن تملِيخا کي چيو: شهر وڃ، اتي ٻڌ ته اسان بابت ڇا پيو چيو وڃي ۽ دقيانوس وٽ اسان جو ڪهڙو ذڪر آهي.

احتياط ڪجانءِ، ڪنهن کي به تنهنجي خبر نه پوي، ۽ اسان لاءِ کاڌو وٺي اچجانءِ؛ جيڪو کاڌو آندو هئئي، تنهن کان وڌيڪ وٺي اچ، ڇو ته اسان کي بک لڳي آهي. تملِيخا اڳ وانگر ائين ئي ڪيو. پنهنجا ڪپڙا لاهي، لڪائڻ لاءِ رکيل ڪپڙا پاتائين ۽ ڪجهه سڪا کنيائين. غار جي در وٽان لنگهندي ڏٺائين ته غار جي منهن تان پٿر هٽايا ويا آهن.

هو ان تي حيران ٿيو، پر وڌيڪ ڌيان نه ڏنائين ۽ لڪي شهر جي دروازي ڏانهن ويو. کيس ڊپ هو ته شهر وارن مان ڪو کيس سڃاڻي نه وٺي؛ هن کي خبر نه هئي ته دقيانوس ۽ سندس قوم ٽي سؤ سال اڳ مري چڪا هئا. جڏهن شهر جي دروازي تي پهتو ته مٿي نهاريو ۽ دروازي تي هڪ اهڙي نشاني ڏٺائين، جيڪا ان شهر ۾ ايمان جي غالب ٿيڻ تي ايمان وارن لاءِ هوندي هئي. اها ڏسي حيران ٿي ويو.

لڪي لڪي نشاني ڏانهن ڏسڻ لڳو، پوءِ ساڄي ۽ کاٻي ڏٺائين. اهو دروازو ڇڏي ٻئي دروازي ڏانهن ويو، اتي به ساڳي نشاني ڏٺائين. کيس لڳو ته هي اهو شهر ناهي، جنهن کي هو سڃاڻندو هو. ڪيترائي اهڙا ماڻهو ڏٺائين، جن کي اڳ ڪڏهن نه ڏٺو هئائين.

هلندي حيران ٿيندو رهيو؛ پوءِ ساڳئي دروازي ڏانهن موٽيو ۽ پاڻ سان چوڻ لڳو: ڪاش ڄاڻان ته هي ڇا آهي؟ ڪالهه شام تائين مسلمان اها نشاني لڪائيندا هئا ۽ ڳجهي رکندا هئا، پر اڄ اها ظاهر آهي. ڇا مان ننڊ ۾ آهيان؟ پوءِ پاڻ کي جاڳندو ڏٺائين.

پنهنجي چادر مٿي تي رکي شهر ۾ داخل ٿيو. بازار جي وچان هلندي ماڻهن کي حضرت عيسىٰ بن مريم عليهما السلام جو نالو کڻندي قسمون کڻندي ٻڌائين. سندس حيرت وڌي وئي. هو شهر جي ڀت سان ٽيڪ ڏئي بيٺو ۽ دل ۾ چوڻ لڳو: الله جو قسم، مون کي سمجهه ۾ نٿو اچي ته هي ڇا آهي.

ڪالهه شام تائين زمين تي اهڙو ڪو ماڻهو نه هو، جيڪو حضرت عيسىٰ بن مريم جو نالو وٺي ۽ قتل نه ڪيو وڃي؛ پر اڄ صبح هر ماڻهو سندس نالو وٺي ٿو ۽ ڪنهن کي به ڊپ ناهي. پوءِ دل ۾ چيائين: شايد هي اهو شهر ناهي، جنهن کي مان سڃاڻان ٿو؛ منهنجي شهر جي ويجهو ٻيو ڪو شهر به ناهي، جنهن جي مون کي خبر هجي. هو حيران ٿي بيٺو. پوءِ هڪ جوان سان ملي پڇيائين: اي جوان!

هن شهر جو نالو ڇا آهي؟ جوان چيو: «افسوس». هن دل ۾ چيو: شايد مون تي ڪا آفت آئي آهي، يا منهنجو عقل هليو ويو آهي. الله جو قسم، مون کي خواري يا ڪا مصيبت اچي تباهه ٿيڻ کان اڳ هتان جلد نڪرڻ گهرجي. پوءِ پاڻ سنڀالي چيائين: جيڪڏهن شهر وارن جي سڃاڻڻ کان اڳ جلدي نڪري وڃان ته منهنجي لاءِ وڌيڪ آسان ٿيندو.

کاڌو وڪڻندڙن وٽ ويو، پنهنجا سڪا ڪڍي هڪ ماڻهوءَ کي ڏنائين ۽ چيائين: انهن سڪن سان مون کي کاڌو وڪڻي ڏي. ماڻهوءَ سڪو هٿ ۾ وٺي ان جي شڪل ۽ نقش ڏٺو ته حيران ٿيو. پوءِ اهو پنهنجي ساٿيءَ کي ڏنائين؛ هن به ڏٺو. اهي هڪ ٻئي کان وٺي سڪن کي ڏسندا ۽ حيران ٿيندا رهيا.

پوءِ پاڻ ۾ صلاح ڪرڻ لڳا ۽ چوڻ لڳا: هن جوان کي زمين ۾ پراڻي زماني کان لڪل خزانو مليو آهي. تملِيخا اهو ڏسي سخت ڊڄي ويو ۽ ڏڪڻ لڳو. هن خيال ڪيو ته هنن کيس سڃاڻي ورتو آهي ۽ کيس سندن بادشاهه دقيانوس وٽ وٺي وڃڻ چاهين ٿا. ٻيا ماڻهو به وٽس اچي کين سڃاڻڻ جي ڪوشش ڪرڻ لڳا.

هو سخت ڊپ ۾ کين چيائين: مون تي مهرباني ڪريو؛ اوهان منهنجا سڪا وٺي رکيا آهن، پر مون کي اوهان جي کاڌي جي ضرورت ناهي. هنن چيو: اي جوان، تون ڪير آهين ۽ تنهنجو معاملو ڇا آهي؟ الله جو قسم، تو پراڻن ماڻهن مان ڪو خزانو ڳولي لڌو آهي ۽ اسان کان لڪائڻ ٿو چاهين. اسان سان هليو, اسان کي ڏيکار ۽ ان ۾ اسان کي حصيدار ڪر ته توکي جيڪو مليو آهي، تنهن بابت توسان آساني ڪنداسين.

جيڪڏهن ائين نه ڪيئي ته توکي حاڪم وٽ وٺي وينداسين؛ هو توکي قتل ڪندو. اهو ٻڌي تملِيخا دل ۾ چيو: جنهن شيءِ کان ڊڄندو هئس، سا اچي وئي. هنن چيو: اي جوان، الله جو قسم، تون جيڪو لڌو آهي، سو لڪائي نٿو سگهين. تملِيخا کي سمجهه ۾ نه پئي آيو ته ڇا چوي.

ايترو ڊڄي ويو جو ڳالهائي به نه ٿي سگهيو. هنن ڏٺو ته هو نٿو ڳالهائي، تنهنڪري سندس چادر سندس ڳچيءَ ۾ وجهي کيس شهر جي گهٽين مان گهليائون، تان جو سڄي شهر ۾ خبر پئجي وئي. چيائون: هن ماڻهوءَ کي خزانو مليو آهي. ننڍا وڏا سڀ گڏ ٿيا، کيس ڏسڻ لڳا ۽ چوڻ لڳا: الله جو قسم، هي جوان هن شهر جو نه آهي؛ اسان هن کي اڳ ڪڏهن نه ڏٺو، نه ڄاڻون ٿا.

تملِيخا کي خبر نه پئي پوي ته ڇا چوي. جڏهن ماڻهو گهڻا گڏ ٿيا ته هو ڊڄي ماٺ ٿي ويو. کيس پڪ هئي ته سندس پيءُ ۽ ڀائر شهر ۾ آهن، ۽ سندس گهراڻو ۽ نسب شهر جي وڏن ماڻهن مان آهن؛ هن کي اميد هئي ته جڏهن اهي سندس خبر ٻڌندا ته اچي کيس ڇڏائيندا. جڏهن هو حيران ٿي بيٺو هو ۽ انتظار ڪري رهيو هو ته ڪو مائٽ اچي کيس انهن جي هٿن مان ڇڏائي، تڏهن اهي کيس شهر جي ٻن اڳواڻن ۽ انتظام هلائيندڙن وٽ وٺي ويا.

اهي ٻئي نيڪ ماڻهو هئا؛ هڪ جو نالو «اريوس» ۽ ٻئي جو «طنطيوس» هو. جڏهن کيس انهن وٽ وٺي ويا ته تملِيخا سمجهيو ته کيس ظالم دقيانوس وٽ وٺي وڃي رهيا آهن. هو ساڄي کاٻي نهارڻ لڳو. ماڻهو کيس چريو سمجهي ٺٺوليون ڪري رهيا هئا. تملِيخا روئي رهيو هو.

پوءِ آسمان ڏانهن مٿو کڻي دل ۾ چيائين: اي آسمان ۽ زمين جا پالڻھار! اڄ مون کي صبر عطا ڪر ۽ مون ۾ پنهنجي طرفان اهڙو روح وجھ، جيڪو هن ظالم اڳيان منهنجي مدد ڪري. هو روئندي دل ۾ چوندو رهيو: مون کي پنهنجن ڀائرن کان جدا ڪري ڇڏيو. ڪاش کين خبر پوي ته مون سان ڇا ٿيو آهي؛ جيڪڏهن کين خبر پوي ها ته اچي مون کي ڇڏائين ها ۽ اسين سڀ هن ظالم اڳيان گڏ بيهون ها.

اسان پاڻ ۾ عهد ڪيو هو ته گڏ رهنداسين، الله جو انڪار نه ڪنداسين ۽ نه ئي سندس ساٿي ٺهرائينداسين. مون کي انهن کان جدا ڪيو ويو آهي؛ هاڻي نه اهي مون کي ڏسندا، نه مان کين ڪڏهن ڏسندس. اسان عهد ڪيو هو ته جيئري يا مرڻ کان پوءِ ڪڏهن جدا نه ٿينداسين. تملِيخا اهي ڳالهيون دل ۾ ورجائيندو رهيو، ۽ پوءِ غار ۾ موٽي پنهنجي ساٿين کي سمورو قصو ٻڌايائين.

ائين ڪندي هو نيڪ ماڻهن اريوس ۽ طنطيوس وٽ پهتو. جڏهن تملِيخا ڏٺو ته کيس دقيانوس وٽ نه پيا وٺي وڃن ته سندس روئڻ بند ٿيو ۽ هو پاڻ سنڀالي ويو. اريوس سڪا هٿ ۾ کنيا. هنن انهن کي ڏسي حيرت ڪئي، پوءِ هڪڙي پڇيس: اي جوان! توکي جيڪو خزانو مليو آهي، اهو ڪٿي آهي؟

تملِيخا چيو: مون کي ڪو خزانو نه مليو آهي؛ هي منهنجي ابن ڏاڏن جا سڪا آهن، انهن تي هن شهر جو نقش آهي ۽ اهي هتي ئي ٺهيا آهن. پر الله جو قسم، مون کي پنهنجو حال سمجهه ۾ نٿو اچي ۽ نه ڄاڻان ته اوهان کي ڇا چوان. انهن مان هڪ پڇيو: پوءِ تون ڪير آهين؟ تملِيخا چيو: منهنجو خيال هو ته مان هن شهر جو رهواسي آهيان.

هنن چيو: تنهنجو پيءُ ڪير آهي؟ شهر ۾ توکي ڪير سڃاڻي ٿو؟ هن پنهنجي پيءُ جو نالو ٻڌايو، پر ڪنهن به کيس يا سندس پيءُ کي نه سڃاتو. انهن مان هڪ چيو: تون ڪوڙو آهين؛ اسان کي سچي ڳالهه نٿو ٻڌائين. تملِيخا کي سمجهه ۾ نه آيو ته ڇا چوي، تنهنڪري مٿو هيٺ ڪري ڇڏيائين.

سندس چوڌاري ڪنهن چيو: هي چريو آهي؛ ٻئي چيو: چريو ناهي، پر ڄاڻي واڻي پاڻ کي بيوقوف ٿو ڏيکاري ته اوهان جي هٿان نڪري وڃي. انهن مان هڪ کيس گهوري ڏسندي چيو: ڇا تون سمجهين ٿو ته اسين توکي ڇڏي ڏينداسين ۽ تنهنجي هن ڳالهه تي اعتبار ڪنداسين ته هي تنهنجي پيءُ جو مال آهي؟ انهن سڪن تي نقش ته ٽي سؤ سالن کان به پراڻو آهي، جڏهن ته تون هڪ نوجوان ڇوڪرو آهين. ڇا ٿو سمجهين ته تون اسان کي دوکو ڏيندين؟

اسين ته پوڙها آهيون، جيئن تون ڏسين ٿو، ۽ شهر جا وڏا ۽ حاڪم تنهنجي چوڌاري آهن؛ هن شهر جا خزانا اسان وٽ آهن، پر اسان وٽ اهڙيءَ ريت جو هڪ درهم يا دينار به ناهي. منهنجو خيال آهي ته توکي سخت عذاب ڏيندس ۽ پوءِ بند ڪري ڇڏيندس، تان جو تون اهو خزانو مڃين، جيڪو تو لڌو آهي. اهو ٻڌي تملِيخا چيو: اوهان کان هڪ ڳالهه پڇان ٿو؛ جيڪڏهن اوهان جواب ڏنو ته مان به اوهان کي پنهنجي حال جي سچائي ٻڌائيندس. هنن چيو: پڇ، اسين توکان ڪجهه نه لڪائينداسين.

هن چيو: بادشاهه دقيانوس جو ڇا ٿيو؟ هنن چيو: اڄ زمين تي دقيانوس نالي ڪو بادشاهه اسان کي معلوم ناهي. اهو ته گهڻو وقت اڳ جو هڪ بادشاهه هو، جيڪو مري ويو؛ ان کان پوءِ به ڪيترائي زمانا گذري ويا ۽ قومون ختم ٿي ويون. تملِيخا چيو: پوءِ ته مان سخت حيران آهيان؛ ماڻهو منهنجي ڳالهه تي يقين نه ڪندا.

اسين چند جوان هئاسين ۽ بادشاهه اسان کي بتن جي عبادت ۽ باطل معبودن لاءِ قرباني ڏيڻ تي مجبور ڪيو. ڪالهه شام جو اسين کانئس ڀڄي وياسين ۽ سمهي پياسين. جڏهن جاڳيس ته کاڌو خريد ڪرڻ ۽ خبر وٺڻ لاءِ ٻاهر نڪتس، پوءِ اوهان ڏسو ٿا ته مون سان ڇا ٿيو آهي. هلو، جبل بخلوس واري غار ڏانهن؛ مان اوهان کي پنهنجا ساٿي ڏيکاريندس.

اريوس تملِيخا جي ڳالهه ٻڌي چيو: اي قوم! شايد هي الله جي نشانين مان هڪ نشاني آهي، جيڪا الله هن جوان جي هٿان اوهان کي ڏيکاري آهي. هلو، هن سان گڏ هلون ته ساٿي ڏيکاري. اريوس، اسطيوس ۽ شهر جا ننڍا وڏا ماڻهو تملِيخا سان گڏ اصحابِ ڪهف ڏانهن روانا ٿيا.

جڏهن غار وارن جوانن ڏٺو ته تملِيخا سندن مقرر کاڌي ۽ پاڻيءَ واري وقت کان دير ڪري رهيو آهي، ته هنن سمجهيو ته شايد کيس پڪڙيو ويو آهي ۽ سندن بادشاهه دقيانوس وٽ وٺي ويا آهن. هو ائين سوچي ۽ ڊڄي رهيا هئا ته اوچتو ماڻهن جا آواز ۽ گهوڙن جي ٽاپ سندن طرف ايندي ٻڌائون. هنن سمجهيو ته ظالم دقيانوس کين وٺي وڃڻ لاءِ سپاهي موڪليا آهن. اهي نماز لاءِ اٿي بيٺا ۽ هڪ ٻئي کي سلام ڪيائون ۽ وصيت ڪرڻ لڳا.

چيائون: اچو ته پنهنجي ڀاءُ تملِيخا وٽ هلون؛ هو هن وقت ظالم جي اڳيان آهي ۽ اسان جي اچڻ جو انتظار ڪري رهيو آهي. اهي غار جي اندر ويٺا هئا ۽ کين رڳو اريوس ۽ سندس ساٿي غار جي در وٽ بيٺل نظر آيا. تملِيخا اڳتي وڌي غار ۾ داخل ٿيو، روئي رهيو هو. جڏهن ساٿين کيس روئندي ڏٺو ته اهي به ساڻس گڏ روئڻ لڳا.

پوءِ کانئس حال پڇيائون. هن کين سڀ ڪجهه ٻڌايو ۽ سڄو واقعو بيان ڪيو. تڏهن کين خبر پئي ته الله جي حڪم سان اهي سڄو عرصو ننڊ ۾ هئا، ۽ الله کين ماڻهن لاءِ نشاني ۽ ٻيهر جيئري ٿيڻ جي تصديق بڻائڻ لاءِ جاڳايو هو، ته جيئن ڄاڻن ته قيامت اچڻ واري آهي ۽ ان ۾ ڪو شڪ ناهي. تملِيخا جي پٺيان اريوس اندر داخل ٿيو.

هن ڏٺو ته ٽامي جي صندوق هئي، جنهن تي چانديءَ جي مُهر لڳل هئي. هو غار جي در وٽ بيٺو، پوءِ شهر جي هڪ وڏي ماڻهوءَ کي سڏيائين. هنن وٽ صندوق کوليائون، ته ان ۾ سيسي جون ٻه تختيون مليون. انهن تي لکيل هو: مڪسلمينا، مخشلمينا، تملِيخا، مرطونس، ڪشطونس، يبرونس، ديموس، بطيوس ۽ حالوش پنهنجي بادشاهه ظالم دقيانوس کان، متان هو کين سندن دين جي فتني ۾ وجهي، ڀڄي ويا ۽ هن غار ۾ داخل ٿيا.

جڏهن بادشاهه کي سندن جاءِ جي خبر پئي ته هن غار کي پٿرن سان بند ڪرڻ جو حڪم ڏنو. اسان سندن حال ۽ خبر لکي ڇڏي آهي، ته جيئن پوءِ ايندڙ ماڻهو، جيڪڏهن کين ڳولين، ته ڄاڻي سگهن. جڏهن هنن اها تختي پڙهي ته حيران ٿيا ۽ الله جي حمد ڪيائون، جنهن کين ٻيهر جيئري ٿيڻ جي نشاني ڏيکاري. پوءِ وڏي آواز سان الله جي حمد ۽ تسبيح ڪيائون.

غار ۾ جوانن وٽ داخل ٿيا ته کين اندر ويٺل ڏٺائون، سندن چهرا روشن هئا ۽ ڪپڙا به نه ڳرندا هئا. اريوس ۽ سندس ساٿي سجدي ۾ ڪري پيا ۽ الله جي حمد ڪيائون، جنهن کين پنهنجي نشانين مان هڪ نشاني ڏيکاري. پوءِ پاڻ ۾ ڳالهايائون ۽ جوانن کين ٻڌايو ته سندن بادشاهه دقيانوس وٽان ڇا ڇا سهڻو پيو. پوءِ اريوس ۽ سندس ساٿين پنهنجي نيڪ بادشاهه بيدروس ڏانهن قاصد موڪليو ته جلدي اچو، شايد اوهان پنهنجي بادشاهت ۾ الله جي نشانين مان هڪ نشاني ڏسو؛ الله ان کي جهان وارن لاءِ نور، روشني ۽ ٻيهر جيئري ٿيڻ جي تصديق بڻايو آهي.

اهي اهڙا جوان آهن، جن کي الله ٽي سؤ سالن کان به وڌيڪ اڳ وفات ڏني هئي. بادشاهه کي خبر پهتي ته سندس عقل بحال ٿيو ۽ فڪر دور ٿيو. چيائين: آءٌ الله جي حمد ڪريان ٿو، جيڪو آسمانن ۽ زمين جو پالڻھار آهي؛ آءٌ سندس عبادت ۽ تسبيح ڪريان ٿو. هن مون تي احسان ڪيو ۽ مون تي رحم ڪيو؛ هن اهو نور نه وسايو، جيڪو منهنجي ابن ڏاڏن جي نيڪ ٻانهي، بادشاهه اسطنطينوس لاءِ رکيو هو.

جڏهن شهر وارن کي خبر پئي ته اهي بادشاهه ڏانهن روانا ٿيا. هو به انهن سان گڏ افسوس جي شهر ڏانهن آيو. شهر وارا سندس استقبال لاءِ نڪتا ۽ گڏجي جبل تي غار ڏانهن چڙهيا. جڏهن جوانن بيدروس کي ڏٺو ته خوش ٿيا ۽ منهن ڀر سجدي ۾ ڪري پيا.

بيدروس اٿي کين ڀاڪر پاتو ۽ روئڻ لڳو. اهي سندس اڳيان زمين تي ويٺا، الله جي تسبيح ۽ حمد ڪندا رهيا. پوءِ جوانن بيدروس کي چيو: توکي الله جي حوالي ٿا ڪريون؛ توتي سلامتي هجي ۽ الله جي رحمت. الله تنهنجي ۽ تنهنجي حڪومت جي حفاظت ڪري، ۽ توکي انسانن ۽ جنن جي شر کان پناهه ۾ رکي.

بادشاهه بيٺو هو ته اهي پنهنجي سمهڻ جي جاين ڏانهن موٽي ويا، سمهي پيا ۽ الله تعالى سندن روحون قبض ڪري ورتيون. بادشاهه وٽن ويو، سندن ڪپڙا مٿن رکيائين ۽ حڪم ڪيائين ته هر هڪ کي سون جي تابوت ۾ رکيو وڃي. شام جو جڏهن بادشاهه سمهي پيو ته جوان خواب ۾ آيا ۽ چيائون: اسان کي سون ۽ چانديءَ مان نه ٺاهيو ويو آهي، پر مٽيءَ مان پيدا ڪيو ويو آهي ۽ مٽيءَ ڏانهن موٽنداسين. اسان کي غار ۾ مٽيءَ تي جيئن هئاسين تيئن ئي رهڻ ڏي، تان جو الله اسان کي اتان اٿاري.

پوءِ بادشاهه ساڳ مان تابوت ٺهرايو ۽ کين ان ۾ رکڻ جو حڪم ڏنو. جڏهن اهي ماڻهو وٽان نڪري ويا ته الله کين دهشت سبب لڪائي ڇڏيو، تنهنڪري ڪو به سندن اندر وڃڻ جي قابل نه ٿيو. بادشاهه غار جي در وٽ مسجد ٺهرائڻ جو حڪم ڏنو، جتي نماز پڙهي وڃي، ۽ سندن لاءِ هڪ وڏو عيد جو ڏينهن مقرر ڪيو، جنهن تي هر سال اچڻ جو حڪم ڏنائين. چيو ويو آهي ته جڏهن تملِيخا کي نيڪ بادشاهه وٽ آندو ويو، تڏهن بادشاهه پڇيس: تون ڪير آهين؟

هن چيو: مان هن شهر جو رهواسي آهيان. هن ٻڌايو ته ڪالهه يا ڪجهه ڏينهن اڳ نڪتو هو، ۽ پنهنجي گهر ۽ انهن ماڻهن جا نالا ٻڌايا، پر ڪنهن به کين نه سڃاتو. بادشاهه ٻڌو هو ته اڳئين زماني ۾ ڪي جوان گم ٿيا هئا ۽ سندن نالا خزاني ۾ رکيل تختي تي لکيل هئا. تنهنڪري هن تختي گهرايو ۽ نالا ڏٺا.

تملِيخا انهن ئي ماڻهن مان هو. هن ٻين جا نالا ٻڌايا؛ تملِيخا چيو: اهي منهنجا ساٿي آهن. اهو ٻڌي بادشاهه ۽ ماڻهو سوار ٿي روانا ٿيا. جڏهن غار جي در تي پهتا ته تملِيخا چيو: مون کي اجازت ڏيو ته پنهنجن ساٿين وٽ اندر وڃان ۽ کين خوشخبري ڏيان؛ جيڪڏهن اهي اوهان کي مون سان گڏ ڏسندا ته ڊڄي ويندا.

هو اندر ويو ۽ کين خوشخبري ڏنائين. پوءِ الله سندن روحون قبض ڪري ورتيون ۽ سندن نشان ماڻهن کان لڪائي ڇڏيو، تنهنڪري اهي کين ڳولي نه سگهيا. الله تعالى جو فرمان آهي: «جڏهن اهي جوان غار ۾ پناهه وٺي ويا» يعني غار ڏانهن ويا. عربيءَ ۾ چيو ويندو آهي ته فلاڻو ڪنهن جاءِ ڏانهن «أوى» ويو، يعني ان کي پنهنجي رهڻ جي جاءِ بڻايائين.

غار جبل بخلوس ۾ هڪ غار هو، ۽ غار جو نالو «خيرم» هو. «پوءِ چيائون: اي اسان جا پالڻھار! اسان کي پاڻ وٽان رحمت عطا ڪر»؛ رحمت مان مراد دين ۾ هدايت آهي. اهو به چيو ويو آهي ته رزق مراد آهي. «۽ اسان لاءِ تيار ڪر» يعني اسان لاءِ آسان ڪر.

«اسان جي ڪم ۾ سڌائي» يعني اها شيءِ، جنهن سان تنهنجي رضا طلب ڪجي ۽ اسان جي سڌاري جو سبب ٿئي. ابن عباس رضي الله عنهما چيو: «سڌائي» مان مراد غار مان سلامتيءَ سان نڪرڻ جو رستو آهي. ۽ [ان کان پوءِ بيان ۾] انهن کي عذاب ڏيڻ، قتل جي ڌمڪي ڏيڻ، سندن حال ٻڌائڻ، اتي رات تائين ترسڻ، ۽ کين بک ۽ اڃ سبب غار ۾ مرڻ لاءِ ڇڏي ڏيڻ جو ذڪر آهي؛ پوءِ ائين ئي ڪيو ويو. وهب چيو: زمانا گذرندا رهيا.

باطل تي قائم ماڻهن جي حالت [بيان ڪئي وئي]. سندن وٽ موجود سفر خرچ، جنهن تي دقيانوس جي مهر لڳل هئي، تنهن بابت به بيان آهي؛ اهو ڪافي جي ٻچيءَ جي جتيءَ جهڙو هو. تملِيخا ٻاهر نڪتو، پر ماڻهو کيس نه سڃاڻندا هئا. ننڍا وڏا [ماڻهو] گڏ ٿيا ۽ کانئس پڇيائون: خبر ڇا آهي؟

[اريُوس] ۽ طنطيوس جو ذڪر اچي ٿو. هن نظر هيٺ ڪري ڇڏي. [اهي سڀ] هڪ ئي دين، يعني اسلام تي هئا؛ دقيانوس جي زور زبردستيءَ سبب بت پوڄڻ ۽ باطل معبودن لاءِ قرباني ڏيڻ کان انڪار ڪيائون، پنهنجو ايمان لڪايائون ۽ ڀڄي غار ۾ ويا. [پوءِ] پنهنجي ايمان ۽ پنهنجي عملن جي پڇاڙيءَ جو بيان آهي.