Kehf eýeleriniň dogasy

Şeýh Abdurrahman as-Sagadiniň tefsiri

Soňra olaryň kyssasyny gysgaça ýatlap, soňra ony jikme-jik beýan etdi: «Ýaşlar» — ýagny ýetginjekler — «gowaga sygynan wagtlarynda». Olar munuň bilen öz kowumlarynyň imandan dändirmek üçin edýän synagyndan goranyp, howpsuz ýere çekilmek islediler. «Olar: “Eý, Rabbimiz! Öz huzuryňdan bize rahmet ber” diýdiler», ýagny bizi berkitjek, ýamanlykdan gorajak we ýagşylyga üstünlik berjek rahmet ber.

«Işimizde bize dogry ýoly taýýarla» diýdiler, ýagny dogrylyga alyp barýan ähli sebäpleri bize aňsatlaşdyr, dinimiz we dünýämiz bilen bagly işlerimizi düzet. Şeýlelikde, olar synagdan gaçyp, gizlenip biljek ýere barma arkaly tagalla etmegi, şeýle hem işleriniň aňsatlaşmagy üçin Allaha ýalbarmagy bir ýere jemlediler. Olar özlerine ýa-da adamlara bil baglamadylar. Şonuň üçin hem Allah olaryň dogasyny kabul etdi.

Imam Ibn Kesiriň tefsiri

«Ýaşlar gowaga sygynan wagtlarynda: “Eý, Rabbimiz! Öz huzuryňdan bize rahmet ber we işimizde bize dogry ýoly taýýarla” diýdiler». Beýik Allah kowumlarynyň özlerini dinden döndermek üçin synag etmeginden gaçan şol ýaşlaryň ýagdaýyny habar berýär. Olar kowumlaryndan gaçyp, olardan gizlenmek üçin dagdaky gowaga sygynýarlar.

Oňa girenlerinde Beýik Allahdan özlerine rahmet we lutf etmegini sorap şeýle diýdiler: «Eý, Rabbimiz! Öz huzuryňdan bize rahmet ber», ýagny bizi rehim etjek we kowumlarymyzdan gorajak rahmetiňi Öz ýanyňdan bize bagyşla. «Işimizde bize dogry ýoly taýýarla», ýagny bu işimizde bize dogry netijäni nesip et; ahyrymyzy dogry we ýagşy et. Hadysda şeýle diýlişi ýaly: «Bize näme hökümi ýazsaň-da, onuň ahyryny dogry we ýagşy et».

Musnadda Busyr ibn Abu Artaanyň Allahyň Resulyndan (sallallahu aleýhi we sellem) rowaýat eden hadysynda onuň şeýle doga edendigi gelýär: «Allahym! Ähli işlerimizde ahyrymyzy ýagşy et we bizi dünýäniň ryswalygyndan hem-de ahyretiň azabyndan gora».

Bagawiniň tefsiri

Soňra Allah Kehf eýeleriniň kyssasyny ýatlap şeýle diýdi: «Ýaşlar gowaga sygynan wagtlarynda», ýagny oňa tarap gitdiler. Olaryň gowaga näme sebäpden barandygy barada dürli pikirler aýdylýar.

Muhammad ibn Ishak ibn Ýasar şeýle diýdi: Injil eýeleriniň ýagdaýy bozuldy, olaryň arasynda günäler köpelip, patyşalary hetden aşdy; netijede butlara ybadat edip, taýgylara gurbanlyk berdiler. Olaryň arasynda Isa al-Mesihe (aleýhisselam) uýan diniň galyndysyna eýerip, Allaha ybadat etmegi we Ony ýeke-täk bilmegi dowam etdirýänler hem bardy. Şol işleri eden hökümdarlaryň biri rimlilerden bolan «Dakyýanus» atly patyşa bolup, ol butlara ybadat edýärdi, taýgylara gurbanlyk berýärdi we özüne garşy çykýanlary öldürýärdi.

Ol Rim obalaryna aýlanyp, baran obasynda adamlary synagdan geçirýärdi: olary butlara ybadat etmäge we taýgylara gurbanlyk bermäge mejbur edýärdi, boýun egmediklerini bolsa öldürýärdi. Ahyrynda Kehf eýeleriniň şäheri bolan «Efsusa» geldi. Ol gelende imanlylar muňa agyr gynandylar, ondan gizlenip, dürli tarapa gaçdylar. «Dakyýanus» şähere gelen mahaly imanlylary gözläp tapyp, özüne getirmegi buýurdy.

Şäheriň kapyrlaryndan gözegçiler düzüp, imanlylary gizlenen ýerlerinden alyp çykyp, «Dakyýanusyň» ýanyna getirmegi tabşyrdy. Ol olara öldürilmek bilen butlara ybadat edip, taýgylara gurbanlyk bermegiň arasynda saýlamagy teklip edýärdi. Käbirleri ýaşamagy ileri tutýardy, käbirleri bolsa Allahdan başga birine ybadat etmekden ýüz öwrüp, öldürilýärdi.

Imanlarynda berk bolanlar muny görüp, özlerini azaba we ölüme tabşyrýardylar. Olar öldürilýär, beden agzalary kesilýär, soňra kesilen bölekleri şäher diwarynyň dürli ýerlerine we derwezelerine asylýardy. Synag has-da agyrlaşanda, ýaşlar gaty gynandylar. Olar namaz, oraza, sadaka, tesbih we doga bilen meşgullandylar.

Olar rimlileriň tanymal maşgalalaryndandy we sekiz adamdylar. Aglap, Allaha ýalbardylar: «Eý, asmanlaryň we ýeriň Rabbisi! Biz Senden başga hiç bir hudaýa doga etmeris. Eger Ondan başga birine ybadat etsek, hakykatdan hem çenden aşa söz aýdan bolarys.

Bu synagy imanly bendeleriňden aýyr we olar Seniň ybadatyňy aç-açan edip biler ýaly, bu belany olardan sow.»

Olar şeýle ýagdaýda namaz okaýan ýerlerine girenlerinde, gözegçiler olary tapdylar. Olaryň ýüzin ýatyp, aglaýandyklaryny we Allaha ýalbarýandyklaryny gördüler. Gözegçiler: «Patyşanyň buýrugyny ýerine ýetirmäge size näme päsgel berdi? Onuň ýanyna gidiň!»

diýdiler. Soňra olar çykyp, ýagdaýlaryny «Dakyýanusa» habar berdiler: «Sen adamlary hudaýlaryň üçin gurbanlyk bermäge ýygnap ýörkäň, bu ýaşlar seniň maşgalaňdan bolup, seni masgaralaýarlar we buýrugyňa garşy çykýarlar!»

Muny eşiden «Dakyýanus» olary çagyrdy. Olaryň gözleri ýaşdan dolup, ýüzleri topraga bulanmış halda getirildiler. Ol olara: «Ýerde ybadat edilýän hudaýlarymyza gurbanlyk bermäge we özüňizi şäheriňiziň abraýly adamlaryna görelde etmäge näme päsgel berdi? Saýlaň: ýa hudaýlarymyza gurbanlyk beriň, ýa-da sizi öldürerin!»

diýdi. Olaryň iň ulusy Meksalmina şeýle diýdi: «Biziň asmanlary we ýeri beýikligi bilen dolduran Rabbimiz bar. Biz hiç haçan Ondan başga hudaýa doga etmeris. Hamdy, tekbiri we tesbihi diňe Oňa bagyşlaýarys. Biz diňe Oňa ybadat edýäris we Ondan halas bolmagy hem-de ýagşylygy soraýarys.

Emma taýgylara hiç haçan ybadat etmeris. Indi bize näme etseň, et.» Meksalminanyň ýoldaşlary hem Dakyýanusa edil şonuň ýaly jogap berdiler.

Olar şeýle diýensoň, patyşa olaryň üstündäki emeldarlara mahsus geýimleri çykartdy. Soňra: «Siziň bilen soňrak hasaplaşaryn; jeza bilen haýbat atanymda, ony berjaý ederin. Ýöne häzir muny gijikdirmegimiň sebäbi ýaş we entek tejribesiz bolmagyňyzdyr. Size bir möhlet bererin, şol döwürde oýlanyp, akylyňyza geler ýaly.

Sizi heläk etmäge howlukmak islämok» diýdi. Soňra olaryň üstündäki altyn-kümüş şaý-sepleri çykartdy we olary ýanyndan alyp gitmegi buýurdy.

«Dakyýanus» öz işleriniň käbiri üçin olaryň şäherine golaý başga bir şähere gitdi. Ýaşlar onuň gidendigini görüp, gaýdyp gelmezinden öň herekete geçdiler. Ol gelende olary ýene ýatlap biler diýip gorkdular. Olar öz aralarynda maslahatlaşyp, her biri kakasynyň öýünden ýol harjyny almagy, onuň bir bölegini sadaka bermegi, galanyny bolsa azyk edinmegi we şäheriň golaýyndaky Bahlus atly dagdaky gowaga gitmegi karar etdiler.

Patyşa gelýänçä şol ýerde galyp, Allahy ybadat etjekdiklerini, soňra onuň öňüne baryp, näme etse etmegine razy boljakdyklaryny aýtdylar. Her biri öýünden ýol harjyny alyp, bir bölegini sadaka berdi. Galan harçlary bilen ýola düşdüler. Olaryň iti hem yzlaryna düşdi. Şeýlelikde, olar şol gowaga baryp, onuň içinde galdylar.

Ka'b al-Ahbar şeýle diýdi: Olar bir itiň ýanyndan geçdiler. It yzlaryndan düşende, olar ony kowdular. Bu birnäçe gezek gaýtalandy. Şonda it: «Eý, kowum! Menden näme isleýärsiňiz? Menden gorkmaň. Men Allahyň söýýänlerini söýýärin. Ýatyň, men sizi goraýaryn» diýdi.

Ibn Abbas şeýle diýdi: Olar Dakyýanusdan gijelerine gaçypdyrlar. Ýedi adam bolupdyrlar. Ýolda bir itli çopana duşupdyrlar. Çopan hem olaryň dinine uýup, olar bilen gidipdir, iti hem onuň yzyna düşüpdir. Olar şäherden çykyp, onuň golaýyndaky gowaga barypdyrlar.

Ibn Ishak şeýle diýdi: Olar şol ýerde galyp, diňe Allahyň razylygyny gazanmak üçin namaz, oraza, tesbih, tekbir we tahmid bilen meşgullanypdyrlar. Harçlaryny Temliha atly bir ýaş ýoldaşlaryna tabşyrypdyrlar. Ol olaryň arasynda iň görmegeýi we güýçlüsi eken. Şähere gizlin girip, olara azyk satyn alýardy.

Şähere girende, üstündäki gowy eşikleri çykaryp, dilegçilik edýän garyplaryň eşiklerine meňzeş geýimleri geýýärdi. Soňra puluny alyp, şähere gidýär, iýmit we içgi satyn alýar, özüni we ýoldaşlaryny kimdir biriniň ýatlap-ýatlamandygyny bilmek üçin habar soraşdyrýardy. Soňra ýoldaşlarynyň ýanyna dolanyp gelýärdi.

Olar şeýle ýagdaýda bir müddet ýaşadylar. Soňra Dakyýanus şähere geldi we şäheriň abraýly adamlaryna taýgylara gurbanlyk bermegi buýurdy. Imanlylar bu ýagdaýdan gorkdular. Şol wagt Temliha ýoldaşlaryna iýmit satyn almak üçin şäherde eken.

Ol azajyk iýmit bilen aglap ýoldaşlarynyň ýanyna dolanyp geldi. Zalymlaryň şähere girendigini, olaryň özlerini hem agtarýandyklaryny habar berdi. Olar gorkup, ýere baş goýup, Allahdan doga etdiler, Oňa ýalbardylar we synagdan goramagyny dilediler. Soňra Temliha: «Eý, doganlarym, başyňyzy galdyryň, iýmitiňizi iýiň we Rabbimize bil baglaň» diýdi.

Olar başlaryny galdyrdylar; gözleri ýaşdan doludy. Gün ýaşanda iýmitlerini iýdiler. Soňra oturyp gürrüň etdiler, biri-birine öwüt-nesihat berdiler we ýatlatdylar. Şol wagt Allah gowagyň içinde olaryň gulaklaryna uky berdi.

Itleri bolsa gowagyň agzynda öň aýaklaryny uzadyp ýatyrdy. Olaryň başyna gelen zat itiň hem başyna geldi. Olar imanlydylar we ynamlary berkdi. Ýol harçlary kelleleriniň ýanyndady.

Ertesi gün Dakyýanus olaryň ýokdugyny bilip, gözledi, ýöne tapmady. Ol adamlarynyň birine: «Bu ýaşlaryň başyna gelen zat meni gynandyrdy. Olar meniň özlerine gaharym gelendir öýdüp, näme niýetim bardygyny bilmän gaçan bolmaly. Eger toba edip, hudaýlaryma ybadat etseler, men olara zulum etmezdim» diýdi.

Şäheriň abraýly adamlary: «Sen günäkär, pitneçi we garşy çykýan adamlara rehim etmäge mynasyp dälsiň. Olara möhlet berdiň. Isleselerdi, şol möhletde gaýdyp gelerdiler, ýöne toba etmediler» diýdiler. Muny eşidip, patyşa gaty gaharlanyp, olaryň atalaryny çagyrdy.

Olardan: «Maňa garşy çykan pitneçi ogullaryňyz nirede?» diýip sorady. Olar: «Biz saňa garşy çykmadyk. Olaryň dereksiz gidip, pullarymyzy şäher bazarlarynda harçlandyklary üçin näme üçin bizi öldürjek bolýarsyň? Soňra Bahlus diýilýän daga çykdylar» diýdiler.

Muny eşidensoň, patyşa olary goýberdi. Ýaşlar hakda näme etmelidigini bilmän durka, Allah onuň ýüregine gowagyň agzyny ýapmagy saldy. Allah olara hormat goýmagy, olary soňraky ymmat üçin bir alamat etmegi, kyýamatyň şübhesiz geljekdigini we Allahyň guburlardakylary direltjekdigini adamlara aýan etmegi isledi. Dakyýanus gowagyň agzyny ýapmagy buýrup: «Olary gowakda bolşy ýaly goýuň; açlykdan we suwsuzlykdan ölsünler.

Öz saýlan gowaklary olaryň gubury bolsun» diýdi. Ol ýaşlar oýa we bolup geçýän zatlardan habarlydyr öýdýärdi, ýöne Allah olaryň ruhlaryny ukyda aldy. Itleri gowagyň agzynda öň aýaklaryny uzadyp ýatyrdy. Allah olara näme eden bolsa, şol boldy; olar sag tarapa we çep tarapa öwrülýärdiler.

Soňra Dakyýanusyň köşgünde imanlaryny gizleýän iki imanly adam bardy. Olaryň biriniň ady «Yendrus», beýlekisiniňki «Ronas» eken. Olar ýaşlaryň ýagdaýyny, nesil şejeresini, atlaryny we başdan geçirenlerini gurşun tagta ýazyp, mis sandyga salmagy we ony binanyň içine ýerleşdirmegi maslahatlaşdylar. «Belki, kyýamat gününden öň Allah bu ýaşlary bir imanly toparyň öňünde açar.

Şonda olary tapan adam bu ýazgyny okap, ýagdaýlaryny biler» diýdiler. Şeýle edip, sandygy binanyň içine ýerleşdirdiler. Dakyýanus we onuň kowumy ýaşan ömürlerini ýaşap, soň öldi. Olardan soň ençeme nesiller geçdi, patyşalar biri-biriniň ýerine geçdi.

Ubeýd ibn Umeýr şeýle diýdi: Kehf eýeleri ýaş, boýunlaryna bezeg dakynan, ellerine bilezik geýen we saçlary örülen ýigitlerdi. Olaryň aw iti hem ýanyndady. Olar uly baýramyna ajaýyp lybaslarda we dabaraly ýörişde çykdylar. Ybadat edýän hudaýlaryny hem ýanlary bilen alyp çykdylar.

Allah olaryň ýüreklerine iman saldy. Olaryň biri patyşanyň weziri bolup, olar iman getirdiler, ýöne her biri imanyny gizledi. Olar öz aralarynda: «Bu adamlaryň arasynda galyp, olaryň günäleri sebäpli jeza çekmez ýaly, bu ýerden çykalyň» diýdiler. Olaryň biri çykyp, bir agajyň kölegesinde oturdy.

Soňra başga biri çykyp, onuň ýeke oturanyny gördi. Ol onuň hem öz ýalydygyny, ýöne muny aç-açan aýtmaýandygyny umyt etdi. Şeýdip, beýlekiler hem çykyp, bir ýerde jemlendiler. Biri beýlekisine: «Sizi bu ýerde näme jemledi?»

diýdi. Her biri öz janyndan gorkup, imanyny ýoldaşyndan gizleýärdi. Soňra olar: «Her biri başga biri bilen ýekelikde gürleşsin, biri syryny beýlekisine aýtsyn» diýdiler. Şeýle etdiler we hemmesiniň imanlydygyny bildiler.

Olaryň golaýynda dagda bir gowak bardy. Biri beýlekisine: «Gowaga sygynalyň, Rabbimiz bize Öz rahmetinden paý berer» diýdi. Olar aw itleri bilen gowaga girdiler we üç ýüz ýyl, üstesine-de ýene dokuz ýyl ýatdylar. Kowumlary olaryň ýitirim bolandygyny bilip, gözlediler, ýöne Allah olaryň yzlaryny we gowagyny gözlerinden gizledi.

Atalary olaryň atlaryny we nesil şejeresini tagta ýazdylar: «Pylany we pylany, patyşalarymyzyň ogullary, pylanynyň patyşalygy döwründe, pylany ýylynyň pylany aýynda ýitirim boldular». Tagtany patyşanyň hazynasynda goýup: «Munuň soňy bir zada alyp barar» diýdiler. Şol patyşa öldi, soňra ençeme nesil geçdi.

Wahb ibn Munabbih şeýle diýdi: Isanyň (aleýhisselam) hawariýlerinden biri Kehf eýeleriniň şäherine geldi we oňa girmek isledi. Oňa: «Şäheriň derwezesinde but bar; oňa sežde etmedik hiç kim şähere girip bilmez» diýdiler. Ol şähere girmekden çekindi. Şäheriň golaýyndaky hammama baryp, hammamyň eýesine hakyna tutulan işçi bolup işläp başlady.

Hammamyň eýesi onuň işinde bereket görüp, ony gowy gördi. Şäheriň birnäçe ýaş ýigidi onuň ýanyna ýygnandy. Olara asmanlar, ýer we ahyret baradaky habarlary aýdýardy. Olar oňa iman getirip, tassykladylar. Ol hammamyň eýesinden: «Gije meniňki bolsun; hiç kim aramyzda we namazymyň arasynda päsgelçilik döretmesin» diýip şert goýdy.

Şeýle ýagdaýda ýaşap ýörkä, bir gün patyşanyň ogly bir aýal bilen hammama geldi. Hawariý oňa: «Sen patyşanyň ogly bolup, şu aýal bilen bile hammama girýärmiň?» diýip käýindi. Ol utanıp gitdi. Başga bir gezek ýene gelipdi, hawariý ýene-de şonuň ýaly diýdi.

Patyşanyň ogly ony kemsidip, gödek jogap berdi, ýöne hawariý sözüni goýman, ol aýal bilen bile girenlerinde, ikisi hem hammamda öldi. Patyşa gelip, hammamyň eýesiniň ogluny öldürendigini eşitdi. Ony agtartdy, ýöne tapmady; ol gaçypdy. Patyşa: «Ol kimler bilen ýoldaşdy?»

diýip sorady. Oňa ýaşlaryň atlaryny aýtdylar. Olary gözlediler, şonda olar şäherden çykdylar. Ýolda özleri ýaly imanly bir dostlaryna duşdular. Ol hem iti bilen olara goşuldy. Agşam düşende gowaga sygynyp, içine girdiler we: «Allah islese, daňdan turup, näme etjegimizi oýlanarys» diýdiler.

Allah olaryň gulaklaryna uky berdi. Patyşa öz adamlary bilen olary agtaryp çykdy we tapdy. Olar gowaga girjek bolanda, bir adam gorkudan ýaňa muny başaryp bilmedi; hiç kim içine girip bilmedi. Patyşanyň adamlaryndan biri: «Eger olary ele salan bolsaň, öldürmezmiň?»

diýip sorady. Patyşa: «Hawa» diýdi. Ol: «Onda gowagyň agzyny ýapyp, olary içerde goý» diýdi. Şeýle hem etdiler. Soňra bir çopana ýagyş ýagyp, gowagyň ýanynda pena gözledi. Ol: «Gowagy açyp, mallarymy ýagyşdan goramak üçin içine salyp bilsem, gowy bolardy» diýdi.

Ol gowagyň agzyny açýança daşlary aýyrdy. Ertesi irden Allah olaryň ruhlaryny gaýtaryp berdi.

Muhammad ibn Ishak şeýle diýdi: Soňra şol ýurduň üstünden «Beydrus» atly salyh bir patyşa höküm sürdi. Ol altmyş sekiz ýyl patyşalyk etdi. Onuň döwründe halk dürli toparlara bölündi: käbirleri Allaha iman getirip, kyýamatyň hakdygyny bilýärdi, käbirleri bolsa ony inkär edýärdi. Bu salyh patyşa agyr degdi.

Ol aglap, Allaha ýalbardy we batyl eýeleriniň köpelip, hak eýelerinden üstün çykýandygyny görüp, gaty gynandy. Olar: «Dünýä ýaşaýşyndan başga ýaşaýyş ýok; diňe ruhlar direler, bedenler bolsa direlmez» diýýärdiler. «Beydrus» adamlaryň arasynda gowy hasaplanýan we halkyň öňbaşçylary bolan adamlara habar ýollady. Emma olar kyýamaty inkär edip, adamlary hakdan we hawariýleriň dininden diýen ýaly ýüz öwürtdiler.

Salyh patyşa muny görüp, öýüne girip, gapysyny gulplady. Ol ýüň geýim geýip, aşagyna kül döküp, onuň üstünde oturdy. Wagtyň dowamynda gije-gündiz Allahdan ýalbaryp, aglap şeýle diýdi: «Eý, Rabbim! Sen olaryň arasyndaky bu düşünişmezligi görýärsiň.

Olara hakykaty aýan etjek bir alamat iber». Gullariniň heläk bolmagyny islemeýän Rahman we Rahym Allah, Kehf eýelerini açyp görkezmegi, olaryň ýagdaýyny adamlara aýan etmegi we olary adamlara delil hem alamat etmegi isledi. Şeýlelikde, adamlar kyýamatyň şübhesiz geljekdigini bilsinler, salyh bendesi Beydrusyň dogasyny kabul edip, oňa beren nygmatyny kämilleşdirsin we dargan imanlylary bir ýere jemlesin. Allah şol gowagyň ýerleşýän şäherinden «Ulyanus» atly bir adamyň ýüregine gowagyň agzyndaky binany ýykyp, daşlaryny mallary üçin agyl gurmaga ulanmak pikirini saldy.

Ol iki işçini hakyna tutdy. Olar daşlary söküp, agyl gurup başladylar. Gowagyň agzynyň öňündäki daşlary aýryp, girelgäni açdylar. Allah adamlary olardan gorky bilen daşlaşdyrdy. Gowagyň girelgesi açylanda, güýjüň we hökümdarlygyň eýesi, ölüleri direldýän Allah ýaşlara gowagyň içinde oturmagy buýurdy.

Olar şadyýan halda oturdylar; ýüzleri nurana, ruhlary hoşdy. Biri-biri bilen salamlaşdylar. Edil her gije ýatyp, ertir turýan wagtlaryndaky ýaly ukudan oýanan ýalydylar. Soňra turup, öňküleri ýaly namaz okadylar. Ýüzlerinde ýa-da reňklerinde tanamaýan hiç zat ýokdy; ýatan wagtlaryndaky ýaly ýagdaýdadylar.

Olar Dakyýanusyň özlerini agtarýandygyny pikir edýärdiler. Namazlaryny tamamlandan soň: «Harçlarymyzy alyp gidýän ýoldaşymyz Temliha, düýn agşam zalym patyşanyň ýanynda halkyň biziň hakda näme diýendigini habar ber» diýdiler. Olar özleriniň öňküleri ýaly az wagt ýatandyklaryny pikir edýärdiler, ýöne has uzak ýatandyklaryny duýup, öz aralarynda soruşdylar. Biri: «Näçe wagt ýatdyk?»

diýdi. Beýlekileri: «Bir gün ýa-da onuň bir bölegini ýatdyk» diýdiler. Soňra: «Näçe wagt ýatanymyzy Rabbimiz has gowy bilýär» diýdiler. Olaryň pikirine görä, bu kän bir uzak wagt däldi.

Temliha olara: «Sizi şäherde gözlediler, tapmadylar. Şu gün sizi getirip, taýgylara gurbanlyk bermegi ýa-da öldürmegi isleýärler. Ondan soň näme boljakdygyny Allah bilýär» diýdi. Meksalmina olara: «Eý, doganlarym, Allah bilen duşuşjakdygyňyzy biliň.

Allahyň duşmany sizi çagyrsa, imandan soň kapyr bolmaň» diýdi. Soňra olar Temliha: «Şähere git, biz barada näme diýilýändigini we Dakyýanusyň ýanynda näme gürrüň edilýändigini bil. Seresap bol, hiç kim seni tanamasyn. Bize iýmit satyn alyp gel. Getiren iýmitiňden hem köp getir, aç galdyk» diýdiler.

Temliha öňküsi ýaly etdi: geýimlerini çykaryp, tanalmaz ýaly geýimlerini geýdi we puluny aldy. Gowagyň agzynyň ýanyndan geçende, girelgäniň daşlarynyň aýrylandygyny görüp, geň galdy. Emma bu hakda pikir etmän, gizlinlik bilen şäheriň derwezesine geldi. Dakyýanusyň we onuň adamlarynyň üç ýüz ýyl mundan öň ölendigini bilmeýärdi.

Şäheriň derwezesine gelende, ol ýerde iman güýçli mahalynda imanlylaryň nyşany hökmünde goýlan alamaty gördi. Muny görüp geň galdy; töweregine gizlin seretdi. Soňra başga derwezä geçdi we ol ýerde hem şol nyşany gördi. Şäher öň bilýän şäheri däl ýaly bolup göründi.

Ol öň görmedik köp adamlaryna duşdy. Geň galyp, näme bolýandygyna düşünmän ýöräp, soňra gelen derwezesine dolandy. Özüne: «Düýn agşam musulmanlar bu nyşany gizlin saklaýardylar, şu gün bolsa ol aç-açan görünýär. Belki, men uklaýandyryn?»

diýdi. Ýöne ukuda däldigini duýdy. Ýaglygyny başyna atyp, şähere girdi. Bazaryň içinden geçip barýarka, adamlaryň Isa ibn Merýemiň adyndan ant içýändiklerini eşidip, has-da geň galdy. Özüni aljyraňňy duýup, şäher diwarlarynyň birine arkasyny diräp: «Allahdan ant içýärin, bu näme bolduka?

Düýn agşam Isa ibn Merýemiň adyny agzaýan her bir adam öldürilýärdi, bu gün bolsa her kim onuň adyny gorkman tutýar» diýdi. Soňra: «Belki, bu meniň tanaýan şäherim däldir. Öz şäherimiziň golaýynda başga şäheri bilmeýärin» diýip pikir etdi. Aljyraňňy halda durka, bir ýigide duşup: «Eý, ýigit, bu şäheriň ady näme?»

diýip sorady. Ol: «Ady Efsus» diýdi. Temliha özüne: «Belki, meniň kelläme bir zat bolandyr ýa-da akylymdan azaşandyryn. Bu ýerde masgara bolmazdan ýa-da maňa betbagtçylyk ýetmezden öň tiz çykanym gowy» diýdi. Soňra özüni dürsäp: «Adamlar meni tanamazdan öň şäherden çyksam, has gowy bolar» diýdi.

Ol azyk satýanlaryň ýanyna baryp, ýanyndaky pullary birine uzatdy: «Şu pul bilen iýmit satyn aljak» diýdi. Söwdagär pullara we olaryň şekiline seredip geň galdy. Soňra puly ýoldaşyna berdi. Ol hem seredip, puly adamlaryň elinden-ele geçirip başladylar.

Olar geň galyp, öz aralarynda maslahatlaşdylar. Käbirleri: «Bu ýigit öňki döwürlerden galan bir hazynany tapypdyr» diýdi. Temliha olaryň özara maslahatlaşýandygyny görüp, gaty gorkdy. Olar ony tanap, patyşalary Dakyýanusyň ýanyna alyp barjak bolýandyr öýtdi.

Beýleki adamlar hem gelip, ony tanaýardylar. Ol gorkudan ýaňa: «Maňa rehim ediň! Siz pulumy aldyňyz, iýmitiňiz gerek däl» diýdi. Olar: «Eý, ýigit, sen kim? Ýagdaýyň näme? Allahdan ant içýäris, sen öňki döwürlerden galan bir hazynany tapyp, ony bizden gizlemek isleýärsiň.

Biziň bilen git-de, ony tapan ýeriňi görkez. Tapan zadyňdan bize-de paý ber, biz seni kyn ýagdaýa salmarys. Eger muny etmeseň, hökümdara eltip, seniň öldürilmegiňi gazanarys» diýdiler. Olaryň sözlerini eşidip, Temliha özüne: «Men gorkýan zatlarymyň hemmesine uçradym» diýdi.

Olar: «Eý, ýigit, tapan zadyňy gizläp bilmersiň!» diýdiler. Temliha näme jogap bermelidigini bilmedi, olardan gaty gorkýardy. Olar onuň geplemeýändigini görüp, ýaglygyny boýnuna atdylar-da, şäheriň köçelerinden alyp gitdiler.

Şäheriň adamlary munuň habaryny eşidip, üýşdüler. Ol: «Bu adamda bir hazyna bar» diýdiler. Şäheriň uly-kiçisi gelip, oňa seretdi. Olar: «Allahdan ant içýäris, bu ýigit bu şäherden däl; öň ony hiç haçan görmedik, tanamaýarys» diýdiler.

Temliha olara näme diýjegini bilmän durdy. Şäher halky töweregine üýşende, ol gorkudan geplemän galdy. Ol öz atasynyň we doganlarynyň şäherdedigine, maşgalasynyň hem şäheriň abraýly adamlaryndandygyna ynanýardy. Olar habary eşidip, gelip, ony bu adamlaryň elinden halas ederler öýdýärdi.

Ol aljyraňňy halda, haçan-da maşgalasy gelip, özüni olaryň elinden halas ederkä diýip garaşyp durka, ony şäheriň işlerini dolandyrýan iki ýolbaşçynyň ýanyna alyp gitdiler. Olaryň ikisi hem salyh adamdy; biriniň ady «Ariýus», beýlekisiniň ady «Tantiyus» eken. Temliha özüni Dakyýanusyň ýanyna alyp barýarlar öýdüp, saga-çepe seredýärdi. Adamlar ony däli ýaly görüp, üstünden gülýärdiler.

Temliha aglady we asmana seredip, özüne: «Eý, asmanlaryň we ýeriň Hudaýy! Şu gün maňa sabyr ber, bu zalymyň öňünde meni goldajak Öz ruhuňdan bir güýç ber» diýdi. Ol aglap, özüne: «Meni doganlarymdan aýyrdyň. Käşgä, olaryň başyma gelenleri bilselerdi; bilseler, gelip, zalymyň öňünde meniň bilen bile durardylar.

Biziň hemmämiz bile boljakdygymyza, Allahy inkär etmejekdigimize we Oňa hiç zady şärik goşmajakdygymyza sözleşipdik. Meni olardan aýyrdylar; mundan beýläk olar meni görmez, menem olary görmerin. Biz diri wagtymyzda-da, ölenden soň-da hiç haçan aýrylyşmazlyga sözleşipdik» diýip oýlandy. Temliha bu zatlary soňra ýoldaşlarynyň ýanyna dolanyp baranda gürrüň berdi.

Ol Ariýus bilen Tantiyusyň ýanyna ýetdi. Temliha özüni Dakyýanusa alyp gitmeýändiklerini görüp, aglamagyny goýdy. Ariýus puly aldy; ikisi oňa seredip geň galdylar. Soňra olaryň biri: «Eý, ýigit, tapan hazynaň nirede?» diýip sorady.

Temliha: «Men hazyna tapmadym. Bu pul atalarymyň puly, onuň şekili we zikgesi bu şähere degişli. Ýöne meniň başyma näme gelendigini, size näme diýjegimi bilemok» diýdi. Olaryň biri: «Sen kim?» diýip sorady. Temliha: «Men bu şäheriň ýaşaýjysy diýip pikir edýärdim» diýdi.

Olar: «Kakaň kim? Bu şäherde seni tanaýan kim bar?» diýip soradylar. Ol kakasynyň adyny aýtdy, ýöne hiç kim ony ýa-da kakasyny tanamady. Olaryň biri: «Sen ýalançysyň, bize hakykaty aýtmaýarsyň» diýdi. Temliha näme diýjegini bilmän, başyny aşak saldy.

Tanyşlarynyň käbiri: «Bu adam däli» diýdi. Beýlekileri: «Dälidir öýdemzok; sizden gaçyp gutulmak üçin özüni samsyk görkezýän bolmagy mümkin» diýdi.

Olaryň biri Temlihanyň ýüzüne üns bilen seredip: «Bizi bu puluň kakaňa degişlidigine, onuň şekiliniň we zikgesiniň üç ýüz ýyldan gowrak ozalkydygyna ynandyrjak bolýarsyňmy? Sen bolsa ýaş ýigitsiň. Bu ýerde özüň ýaly adamlary aldamak isleýärsiňmi? Görşüň ýaly, biziň saçlarymyz çalaran.

Ýanyňda şäheriň abraýly adamlary we ýolbaşçylary dur. Bu ýurduň hazynalary elimizde, emma biziň hiç birimizde beýle puluň bir dirhemi-de, dinary-da ýok. Seni agyr azaba sezewar edip, soňra tapan hazynaňy boýun alýançaň tussag etmegi buýurjak bolýaryn» diýdi. Temliha: «Sizden bir zat sorajak.

Jogap berseňiz, size ýagdaýymy aýdaryn» diýdi. Olar: «Soragyňy ber, senden hiç zat gizlemeris» diýdiler. Ol: «Patyşa Dakyýanusa näme boldy?» diýip sorady. Olar: «Bu gün ýer ýüzünde Dakyýanus atly patyşa ýok. Ol ençeme wagt öň ölen patyşady; ondan soň-da ençeme nesil geçdi» diýdiler.

Temliha: «Onda men hakykatdan hem aljyraňňy ýagdaýdadym; adamlaryň aýdanlaryma ynanmajakdyklaryna düşünýärin. Biz ýaşlardyk. Patyşa bizi butlara ybadat etmäge we taýgylara gurbanlyk bermäge mejbur etdi. Düýn agşam ondan gaçdyk we ýatdyk.

Oýananymyzdan soň, ýoldaşlaryma iýmit satyn almaga hem-de habar bilmäge çykdym. Indi bolsa görşüňiz ýaly ýagdaýda» diýdi. Soňra: «Meni Banjelus dagyndaky gowaga alyp gidiň, ýoldaşlarymy görkezeýin» diýdi. Ariýus onuň aýdanlaryny eşidip: «Eý, adamlar, belki, bu Allahyň onuň üsti bilen bize görkezen alamatlarynyň biridir. Geliň, ol bizi ýoldaşlaryna alyp barsyn» diýdi.

Ariýus, Astiyus we şäheriň uly-kiçi adamlary onuň bilen Kehf eýelerini görmäge gitdiler. Gowagyň ýigitleri Temlihanyň özlerine iýmit we içgi getirmäge gijä galandygyny görüp, öňki getirýän mukdaryndan has köp wagt geçensoň, ony ele salyp, Dakyýanusyň ýanyna alyp gidendirler öýdüp gorkdular. Şol wagt atlaryň aýak sesi we sesler olara golaýlaşdy. Olar Dakyýanusyň özlerine iberen adamlary geldi öýdüp, turup namaza durdular, biri-birine salam berip, nesihat etdiler.

«Geliň, doganymyz Temlihanyň ýanyna gideliň; ol häzir zalymyň öňünde, biziň gelmegimize garaşýandyr» diýdiler. Olar gowagyň içinde oturyp, ýöne diňe Ariýusy we onuň ýoldaşlaryny gowagyň agzynda gördüler.

Temliha olaryň öňünden baryp, gowaga girdi. Ol aglaýardy. Ýoldaşlary onuň aglaýanyny görüp, onuň bilen bile agladylar. Soňra ýagdaýyny soradylar. Ol başdan geçiren ähli wakalaryny gürrüň berdi. Şonda olar şol wagtyň dowamynda Allahyň buýrugy bilen uklap ýatandyklaryna, olaryň adamlara alamat we direlişiň hakdygyna delil bolmak hem-de kyýamatyň şübhesiz geljekdigini görkezmek üçin oýarylandyklaryna düşündiler.

Temlihanyň yzyndan Ariýus gowaga girdi. Ol kümüş möhür bilen möhürlenen mis sandygy gördi. Ol gowagyň agzynda durup, şäheriň abraýly adamlaryndan birini çagyrdy. Olaryň öňünde sandygy açdylar we içinde gurşun tagtadan ýasalan iki ýazgyny tapdylar.

Olarda şeýle ýazylgydy: «Meksalmina, Mahşalmina, Temliha, Martunus, Kaştunus, Yebrunus, Dimus, Batiyus we Halus atlylar, öz patyşalary Dakyýanus zalymyň olary dinlerinden döndermek üçin synag etmeginden gorkup gaçan ýaşlardyr. Olar şu gowaga girdiler. Olaryň nirededigi habar berlende, patyşa gowagyň agzyny daş bilen ýapmagy buýurdy. Biz olaryň ýagdaýyny we başdan geçirenlerini soňra tapanlar bilsin diýip ýazdyk».

Olar ýazgyny okap, geň galdylar we direlişiň alamatyny görkezendigi üçin Allaha hamd aýtdylar. Seslerini beýgeldip, Allahy hamd we tesbih etdiler. Soňra ýaşlaryň ýanyna gowaga girdiler. Olary gowagyň içinde oturan, ýüzleri nurlanan, eşikleri könelmedik halda gördüler.

Ariýus we onuň ýoldaşlary sežde edip, özlerine Allahyň alamatlarynyň birini görkezeni üçin Oňa hamd aýtdylar. Soňra biri-biri bilen gürleşdiler. Ýaşlar olara patyşalary Dakyýanusdan gören jebirlerini gürrüň berdiler.

Ariýus we onuň ýoldaşlary salyh patyşa Beydrusa çapar iberip: «Bize tiz gel; belki, patyşalygyňda Allahyň dünýä halklaryna nur we ýagtylyk, direlişiň hakdygyna delil edip goýan alamatlarynyň birini görersiň. Tiz gel, sebäbi Allah üç ýüz ýyldan gowrak wagt ozal aradan çykan ýaşlary direltdi» diýdiler. Habary eşidende patyşanyň akylyna aýdyňlyk gelip, gam-gussasy aýryldy. Ol: «Eý, asmanlaryň we ýeriň Rabbisi!

Seni hamd edýärin, saňa ybadat edýärin we seni tesbih edýärin. Sen maňa lutf etdiň we rehim etdiň; ata-babalarym üçin goýan nuruňy, salyh bendäň patyşa Astintinus üçin ýakan nuruňy söndürmediň» diýdi. Şäher halky habary eşidip, patyşa bilen ýola düşdi. Olar Efsus şäherine ýetdiler.

Şäher halky olary garşy alyp, gowaga tarap bile gitdi. Ýaşlar Beydrusy görenlerinde begenip, ýüzlerini ýere goýup sežde etdiler. Beydrus turup, olary gujaklady. Olar onuň öňünde ýerde oturyp, Allahy tesbih edip, Oňa hamd aýdýardylar.

Soňra ýaşlar Beydrusa: «Seni Allahyň goragyna tabşyrýarys. Saňa salam bolsun, Allah saňa we patyşalygyňa gorag bersin. Seni ynsanlaryň we jynlaryň şerinden Allaha sygynýarys» diýdiler. Patyşa heniz dik durka, olar ýatan ýerlerine dolanyp, ukladylar.

Beýik Allah olaryň janlaryny aldy. Patyşa olaryň ýanyna baryp, üstlerini eşikleri bilen örtdi we her birini altyn tabydyň içine salmagy buýurdy. Agşam patyşa uklanda, olar düýşünde oňa görünip: «Biz altyndan ýa-da kümüşden ýaradylmadyk. Toprakdan ýaradyldyk we topraga dolanarys.

Bizi gowakda, öňküsi ýaly topragyň üstünde goý; Allah bizi toprakdan direlder» diýdiler. Şonda patyşa tek agaçdan ýasalan tabyt buýurdy we olary onuň içine ýerleşdirdi. Olar ol ýerden çykansoň, Allah adamlary gorky bilen olardan daşlaşdyrdy; hiç kim olaryň ýanyna girip bilmedi. Patyşa gowagyň agzynyň ýanynda namaz okalýan metjit gurmagy buýurdy, olary uly baýram etdi we her ýyl olaryň ýanyna barylmagyny buýurdy.

Başga bir aýdyşa görä, Temliha salyh patyşanyň ýanyna äkidilende, patyşa ondan: «Sen kim?» diýip sorady. Ol: «Men bu şäheriň ýaşaýjysy» diýdi. Ol düýn ýa-da birnäçe gün öň çykandygyny we öz öýüni hem-de tanamaýan adamlaryny aýdyp berdi.

Patyşa öňki döwürlerde birnäçe ýaş ýigidiň ýitirim bolandygyny, atlarynyň hazynadaky tagtada ýazylanyny eşidipdi. Ol tagtany getirtip, atlara seredende, Temlihanyň şol adamlardandygyny gördi. Patyşa beýleki ýaşlaryň atlaryny hem aýtdy. Temliha: «Olar meniň ýoldaşlarym» diýdi.

Patyşa we ýanyndaky adamlar atlandy. Gowagyň agzyna ýetende, Temliha: «Ýoldaşlarymyň ýanyna özüm girip, olary şatlandyrýançam garaşyň. Eger olar sizi meniň bilen bile görseler, gorkarlar» diýdi. Ol içeri girip, olara buşlady.

Allah olaryň janlaryny aldy we yzlaryny adamlardan gizledi; şonda hiç kim olaryň ýanyna baryp bilmedi. Beýik Allahyň «Ýaşlar gowaga sygynan wagtlarynda» diýen sözi şuny aňladýar: olar gowaga tarap gitdiler. «Awa fulanun ila mowdi'in» diýilýän ýaly, ol bir ýeri özüne mesgen edinip, şol ýere sygynypdyr. Gowak Banjelus dagyndaky bir gowak bolup, onuň ady «Haýrum» eken.

«Eý, Rabbimiz! Öz huzuryňdan bize rahmet ber» sözündäki rahmet dinde dogry ýola salmakdyr diýildi; başga bir aýdyşa görä, ryskdyr. «Bize taýýarla» diýmek, bize aňsatlaşdyr diýmekdir. «Işimizde bize dogry ýoly taýýarla» diýmek, Senden razy bolmagyň ýoluny we biziň üçin dogry bolan zady taýýarla diýmekdir. Ibn Abbas «raşad» sözi gowakdan sag-aman çykalga diýdi.