Къонахийна къинхетам дехар

Шейх Абдуррахман ас-Саадин тафсир

ТӀаккха Цо царна хийцалуш долу хьекъал къастийна, церан хьикаматан хьекъал тӀехь тӀаьхьалха къастадо, Цо элира: «Цхьаьнакхетта къонахий» — яьхна, къонахий — «КӀаьркх чу» — цара цуьнанца царна йина йолчу фитнех царах лардан, цаьрга хьоьжуш долчуьнх лардан лаьтташ, — «арабаьлча, цара элира: Тхан Дела, Хьайгара тхуна къинхетам ло» — яьхна, тхо тӀехь тӀаьхьалха кӀелхьарда, вонх лардан, баккъал а дикачуьнна гӀо дан. «Тхан гӀуллакхехь тхуна нисдалар гӀотто» — яьхна: тхо нисдаларе кхочуш йогӀу харцонах йоккха маьӀна йолу массо а некъа тхоьга дика йойтуш, тхан динан а, дуьненан а гӀуллакхаш дукхахьа дика дойту.

Цара цхьана ханна хьан хиларе а, фитнех ара а бахна, къаьстина хьоьжу я йоьхуш хиларе а гӀоьнна, гӀуллакхаш дика дан АллахӀанна тӀе дуӀа доьхуш, цхьалха а, кхечу нах тӀе а тӀе ца йоьхуш. Иштта хиларна, АллахӀа царна дуӀа жаьпира.

Имам Ибн Касира тафсир

Цуьнан дешнаш: «Цхьаьнакхетта къонахий КӀаьркх чу арабаьлча, цара элира: Тхан Дела, Хьайгара тхуна къинхетам ло, тхан гӀуллакхехь тхуна нисдалар гӀотто». АллахӀ ТаӀала хьоьху цу къонахийх лаьцна: цара церан дин лардан, церан халкъан фитнех лардан, церан динх тӀера юьххье ца йоьхуш, цунна тӀера арабаьлла, тӀаккха церан халкъанах къайлаха хиллачуьнга — лаьттан боьхчу кӀелчу цаьрга аравелира. Цара цу чу дӀакхетта аьлла, АллахӀ ТаӀала къинхетам а, лутф а дехира: «Тхан Дела, Хьайгара тхуна къинхетам ло» — маӀна: Хьайгара тхуна къинхетам ло, Хьо тхуна къинхетам барца, тхан халкъах тхо къайлаха лардина.

«Тхан гӀуллакхехь тхуна нисдалар гӀотто» — маӀна: тхан хӀокху гӀуллакхах тхуна нисдалар хьажа, яха, тхан гӀуллакхашан ахьаьл нисдаларе дойту. ХӀара хьадисехь а дийца хилла: «Хьо тханна лахьа хӀукма хӀун бу, цуьнан тӀаьхьалона нисдалар дойталахь». Муснада Буср ибн Аби АртаӀа риваят дина, АллахӀан Элчанан ﷺ дуӀа дина хилар дийца: «АллахӀ, массо гӀуллакхашца тхан тӀаьхьалона дикайойла, дуьненан хьажарех а, ахиратазул азабах а тхо кӀелхьардойла».

Аль-Багавин тафсир

ТӀаккха АллахӀ КӀаьркхан цхьаьнакхетархойн хьикамат дийцира: «Цхьаьнакхетта къонахий КӀаьркх чу арабаьлча», яха, цара КӀаьркхе бахна. КӀаьркхе бахарна бахьан хӀун дара, цунах лаьцна хьехарш къастийра.

Мухьаммад ибн Исхьак ибн Ясар элира: «Инджил долчу наха церан гӀуллакхаш терра хийцаделира, церан гуьйре къинхетамца а, къинош тӀехь кхетта а дара; царна тӀехь болчу падишхоша а Ӏан хьалха доьхьал кхетта, цара буткъашна сажда дина, буткъашна чӀагӀа дина. Царех цхьа болу Христоса (المسيح) дин тӀехь тӀаккха а цаьрга къастийна, АллахӀан ибадат а, Цуьнан цхьалха хилар а лардина. Цу гӀуллакхашна тӀехь болчу церан падишхойх цхьа, Риманчу нахах хилла, цуьнан цӀе „Дакьянос“ яьхна, буткъашна ибадат дина, буткъашна чӀагӀа дина, цунна доьхьал хиларш къастийна.

Риманчу къишламашкахь вуьйла, цуьнан дӀахьедарца цхьаьна, цуьнца кхетта йолу цхьаьна а, цуьнан къайлах хилар долуш а ца йитина. Цуьнан кхачам а тӀе а вахана, КӀаьркх долчу наха цӀе йолчу шаьхаре — „Афсус“ — кхаччалц, цуьнан хӀоттаме а вахара. Цуьнан кхачам къилла, иман долчу нахах къайлах ваха, арабевлира, цхьаьна цӀаьххьа а баьхна, церан цхьанна а цӀаьххьа ца йитина. „Дакьянос“ цу шаьхаре кхаччалц, иман долу нах каракхета а, цаьрга хьажар а хьалхах дӀаьхкира, царна тӀе кхача, цаьрга иман долу нах гулдан а, церан шайна тӀе долу бен гӀуллакхаш дина.

Цуьнца цуьнан кхетарш, къаьстина йолу къийсамаш тӀе дина, иман долу нах къайлах йолу меттигашкахь лаха, тӀаккха цаьрга „Дакьянос“ волчу кхачо. Цуьнан хьалха царна хӀара хӀукма дӀаделира: къастийна, буткъашна ибадат дар а, буткъашна чӀагӀа дар а, я къастийна къилла. Царех кхачам хир йолчарна гӀалат да, хьалха хӀокху дуьненахь волу хиларна, царна тӀехь гӀалат ца хиларна, АллахӀан бен кхечуьнга ибадат ца дина, къастийна къилла. Цу гӀуллакхах иман тӀехь чӀагӀа долчу нахана хьажа, цара къилла а, къина хилар а лехар, цаьрга даггара дехарш дина, сажда дина, дӀаьхкина, АллахӀна дуӀа доьхуш, салам а, тасбихь а дина.

Царех риманчу падишхойн гӀуллакхехь чӀагӀа долу, дуькъах цхьаьккха, къонахий кхаьннан а баьхна, тӀехьоьжуш долу хӀара къонахий юьхьанан а хьолехь, АллахӀна дуӀа доьхуш, элира: „Тхан Дела, стигала а, лаьтта а Дела Ву, Везачуьнга тӀе цаьрга а, хӀокхуьнца тхох тӀера фитне дӀайо, иман долу тхуна тӀе хӀара балан дӀа тӀе йохьу, цара Хьуна ибадат дӀа а йина, Хьуна ибадат деш хьалха къастийна“. Цара и гӀуллакхаш дина хенахь, церан намазан меттиг чохь дӀакхетта, къонахалла дина, иман долу нах хьалха сажда тӀехь хилла, цара дуӀа доьхуш, къинхетам дехаш хилар кӀантигана.

Цу хенахь къулгаш кхаччалц кхачара, цаьрга хьоьжу, цаьрга хьоьжуш йолу, хӀара къонахий тӀе хьажара. Цара элира: „Падишхан хьукма тӀе ца а хилар, Хьан гӀуллакхаш хӀун хьан тӀехь хилар? ДӀаьхкина, цуьнга дӀа а вала“. ТӀаккха къонахий арабевлира, церан къинош тӀехь дика хилар, цара церан хьалхе а дӀадайтина, церан юьхьаш лаьттанца хьаьржина, АллахӀна къинхетам доьхуш дуӀа доьхуш хилар.

Цара элира: „Буткъашна сажда дар тхоьга хӀунда ца дина? Хьайна шаьхар чохь, къонахийшийн къонахалла хиларна, падишхан хьалха цхьаьна а вахан, церан гӀуллакхашна хьажа?“ Цхьаьна а хиларна хьалха, хӀун хиларна, цара ца сажда дина, тӀаккха цара элира: „Тхан Дела, стигала а, лаьтта а кхочуш дика Ву, Цуьнан хьашт йоккха, тхуна лохьо, Цуьнан хьалхе кхечу АллахӀан тӀе а дӀа ца йогӀу, Цуьнанна сажда до, Цуьнанна къинхетам деха, бехк кхетарехь“. Цуьнанна бен кхечуьнга сажда ца дича, тхоьга къилла хир йац.

Цуьнанна хьуна къинхетам, такбир, тасбихь, хьамд, тхан даг чу цхьаьна тӀехь хир ду; тхо Цуьнга ибадат дан, Цуьнга кӀелхьардалар а, дика а деха. Буткъашна бен ибадат даран, тхо цаьрга ибадат дан хир дац, тхуна хӀун дан хьалхах хьоьжу, хӀаллакх йина». Мексалмина а, цуьнан нахана а Дакьяносанна элира, цуьнан дешнаш ма-дарра.

Цара иштта элина, Дакьянос цаьрга хьажар хьалха, царна тӀехь йолу, шаьхаран къонахалла ца кхетта, церан хьалхе долу хӀусамаш тӀера зевне а, дашне а йолу церан дарбанаш дӀатийжира. ТӀаккха элира: „Суна тхуна дӀа кхетарна хууш ду, хӀай къонахий, тхуна хьалха тхо дӀа кхачийта, церан къилла тхуна къастийна а, хьалха а дӀаделира, хӀунда аьлча, шу къонахий, шун куьйгалла тӀех ду, шу хӀаллакх а ца ло, хьалха билгала дина йолу хаьрцаш тӀекхочуш дича а.

Амма суна шуьгаьрхьа хӀокху хенахь дӀа кхачо а йиш яц; шун къона хиларна, шу дӀа кхачарна тӀе ву, хьалха а, цхьа ха еха йо, цу хенахь шун хӀусамаш тӀехь къасто, хьажа, шун хьекъал хьалха а йийцар“. ТӀаккха цара тӀехь йолу зевне а, дашне а долу къепаш дӀатийжира, тӀаккха цаьрга дӀа а дӀаделира. Дакьянос церан шаьхаран къаьстина долу, церан шаьхаран аьлла хила кхочуш йолу гӀуллакхашна дӀа а вахара. Цуьнан ара а вахарна, къонахий цуьнан тӀе чӀогӀа хьажа, цхьаьна хӀокху шаьхарехь вуьйла, хьалха цуьнан гӀуллакхаш хӀун ду, хьажа, церан хьалха дӀа а вахара.

Царна къонахий цу шаьхарх кӀел а кхачо, церан хьалахь дуьйца а хилар, церан хьалха а дӀа кхачар, цуьнан тӀе дагахь доьлла. Цуьнан хӀокху гӀуллакхашна тӀехь хьалха йоьшуш йолу къонахий тӀе хьажарна, цара шайна хьалха дӀахьоьхуш долу, цхьаьна тӀе дӀа а кхачаш, Дакьянос цу шаьхарех цаьрга хьажа кхетарна, хьалхах дӀа а кхетта. Цуьнан гӀуллакхаш тӀехь хӀун хила деза, хьажа, хьалха а дӀа кхетара. Цу хенахь цхьа къонахий хӀокху гӀуллакхаш тӀехь къасто, цхьаьна дӀа кхетта, цхьаьна хӀокху хьалхе йолу гӀуллакхаш а, хьалха а дӀа а хьоьжуш, АллахӀна ибадат дар, дуӀа, къинхетам дехар, сажда, тасбихь а дина.

Цу хенахь Дакьянос цхьа шаьхарехь къонахий тӀе хьажар, церан хьалха а дӀа кхетта, церан гӀуллакхаш хӀун ду, хьажа, цхьаьна хӀокху къонахий хӀусамашна юккъера лахо. Цу хенахь хӀара цхьаьна къонахий а, кхечуьнга гӀо доьхуш а, цхьаьна чӀагӀа дина а, буткъашна сажда дан ца гӀерташ, АллахӀна ибадат дан гӀерташ хилар. Цу хенахь цхьа къонахий Дакьянос а, церан къонахий а, цхьаьна оьшуш йолу нускал кхайкхира, цхьаьна а кхетта, цуьнан чӀагӀа дина.

Цуьнан цхьа къонахий Мексалмина, хӀара церан кхетарехь къаьстина ву, элира: „Тхан Дела, стигала а, лаьтта а Дела Ву, Цуьнан тӀехь цхьаьна кхачарш йоцуш, Цуьнга бен дӀа ца кхочуш, Цуьнанна бен тхо сажда дан доцуш. Цуьнанна цхьаьна АллахӀанна тӀе тхо кхочуш хир дац; тхан хьамд а, такбир а, тасбихь а, тхо цаьрга дика кхочуш динан, дика а, кӀелхьардалар а Цуьнга деха. Буткъаш тхоьга хӀун аьлла, тхо цаьрга ибадат дан хир дац, тхуна хӀун дан хьалхах хьоьжу, хьажа“. Мексалмина элинчух тӀе болчу къонахий а Дакьяносанна цуьнан дешнашна тӀе цхьаьна элира.

Цара иштта аьлла, Дакьянос цаьрга хӀокху хьалха чӀогӀа хьажа, цаьрга аьлла, цаьрна хьалха долу къепаш тӀера дӀайо, тӀаккха элира: «Шун гӀуллакхашна тӀехь суна хьажа лаьа, шунна хӀун лардина, хьажа. Шун къона хиларна, шунна тӀехь дӀа къасто а йиш яц, амма шун хӀусамаш а тӀе кхеташ, шунна хьалха лахо, цу хенахь шун хьекъал йоьккхуш, хьалха хьажа, цуьнан хӀокху къонахи шун диначу гӀуллакхашна, тӀаьхьа хӀун деза хьажа». ТӀаккха Дакьянос цаьрга дӀа дӀа а йо, шаьхаран тӀехь йолу зевне а, дашне а долу хӀусамаш дӀатийжира.

Церан хӀусамаш цхьаьна а тӀе а кхетта, церан къонахалла цхьаьна а дӀа а йо, церан хӀусамашна дӀакхача а кхочуш дина. Церан цхьа хӀусамаш тӀехь долу чӀагӀа зевне, дашне, къехка, тӀаккха цхьаьна а дӀа а кхеташ, церан гӀуллакхаш тӀехь дӀа а дӀа кхеташ, хӀаллакх дина.

Дакьянос хӀокху шаьхарехь хӀокху къонахий цхьаьна а кхетта, къилла а дина, церан хӀусамаш а тӀе кхачаш хӀокху гӀуллакхаш дӀа а йо. Цу хенахь Дакьянос церан хӀусамаш тӀехь йолу, зевне а, дашне а, долу къепаш а тӀера дӀатийжира, церан хӀусамаш тӀехь цхьаьна долу гӀуллакхаш къастийра. Цуьнан гӀуллакхаш тӀехь къасто, церан къонахий цхьаьна тӀе а кхетта, хьалха дӀа а кхетта, хьалха а йойла. Цу хенахь Дакьянос цаьрга элира: «Шу къонахий хиларна, шу хӀаллакх йоцу, цу хенахь хьалха кхачарна хьажа, цхьа ха тӀекхочуш дича, шун гӀуллакхаш къасто».

Цу хенахь церан хӀусамашна тӀехь долу зевне а, дашне а долу, шаьхаран къепаш а дӀатийжира.

Дакьянос церан къонахалла тӀехь дӀа кхачарна, церан гӀуллакхаш тӀехь тӀаьхьа а хьажа, церан хьалха дӀа кхетта, церан гӀуллакхаш тӀехь хӀун хила деза, цуьнга аьлла. Цуьнан цӀаьххьа шаьхарехь дӀа а ваха, церан гӀуллакхаш дӀа а кхетта, церан хӀусамаш цхьаьна а тӀе кхетта, къонахий цхьаьна а хӀусамаш тӀехь, церан гӀуллакхаш тӀехь, дика хилар дӀа а кхетта. Цу хенахь къонахий цхьаьна сагӀа дина, намаз дина, роза лелош, тасбихь, такбир, хьамд, дуӀа дина. Церан цхьаьна а цхьа къонахий, Мексалмина, Дакьяносна элира: «Суна шуьга хӀун хьажа лаьа, шу цхьаьна цхьаьна а дӀа кхетта.

Хьан хӀусамаш дӀа кхетта, хьан гӀуллакхаш тӀехь а дӀа кхетта, хьан динан гӀуллакхаш а, дуьненан гӀуллакхаш а дика дойту». ТӀаккха къонахий цхьаьна а гӀуллакхаш тӀехь дӀа кхетта, церан гӀуллакхашна тӀехь кӀелхьардалар дехаш, дика гӀуллакхаш доьхуш, АллахӀа дуӀа дина.

Цу хенахь Дакьянос шаьхарехь цхьаьна ара а вахара. Цуьнан хӀусамаш къастийна, цуьнан гӀуллакхаш хьалха кхетта, цуьнан кӀелхьардалар хьалха кхетта. Къонахий хӀара хӀусамашна тӀехь, цхьаьна кхетта, хьалха а йо. Дакьянос хӀокху шаьхарехь хӀун хила деза, хьажа, гӀуллакхаш цхьаьна а кхетта, церан хьалха а дӀа кхетта.

Цу хенахь Дакьянос шаьхарехь цхьаьна гӀуллакхаш йина, цхьаьна дӀа а вахара. Цу хенахь къонахий къайлаха бевлла, церан хӀусамаш къайлах ца йитина, цхьаьна дӀа кхетта. Цу хенахь церан хьалха цхьа кӀант кхетта, цуьнан хӀусамаш а тӀе кхетта, церан гӀуллакхаш а тӀе кхетта, цхьаьна а кхетта, хьалха а кхетта.

Дакьянос шаьхарехь цхьаьна къонахий къастийна, церан хӀусамаш а тӀе кхетта, церан хьалха а дӀа кхетта, цуьнан кӀелхьардалар лардан, церан гӀуллакхаш а цхьаьна дӀа кхетта. Цу хенахь церан хӀусамаш тӀе кхетта, церан къонахий цхьаьна дӀа а кхетта, цу хенахь царна тӀера хӀусамаш дӀа а кхетта, церан гӀуллакхаш а дӀа кхетта. Цу хенахь цара шаьхарехь сагӀа дина, церан гӀуллакхаш а дӀа кхетта, цу хенахь хӀаллакх дина. Цу гӀуллакхаш тӀехь тӀаьхьалха хьехамаш а долуш, церан къонахалла а тӀехь, цхьаьна а хьалха кхетта.

Мухьаммад ибн Исхьак ибн Ясар элира: «ХӀара къонахий хӀокху кӀаьркх чу, церан гӀуллакхаш а цаьрга хьажа, цхьаьна тӀе кхетта, цара цхьанна тӀе хьалха а кхетта. Церан гӀуллакхаш дика хиларна, церан хӀусамаш къайлаха долуш, хьалха а йо. Цара цу чу дӀа кхетта, церан хӀусамаш тӀехь цхьаьна а ца хилла, цхьаьна АллахӀан ибадат а дина. Цара хӀусамашна хьалха дӀа кхетта, церан хӀусамаш цхьаьна лардина.

Церан цхьа къонахий, „Темлиха“ цӀе йолуш, церан хӀусамаш а, нусха а дика лела дина. Цуьнан цхьаьна къонахий тӀехьоьжуш, къонах хиларца, шаьхар чохь церан нусхаш лелош, къайлах новкъахь хила, церан гӀуллакхаш къастийна, хьалха дӀа ваха. Церан нусха йоьшуш, кхача а, мехк а, церан гӀуллакхаш хьехаш, шаьхар чохь хӀун ду, церан гӀуллакхаш хӀун ду, хьажа. Цуьнан хӀусамаш цхьаьна а кхетта, гӀуллакхаш а цхьаьна а хӀусамаш, церан хӀусамашна дӀа кхетта.

Цу хенахь Дакьянос шаьхарехь цхьаьна кхетта, цуьнан хӀусамаш хьалха а кхетта. Цу хенахь Темлиха церан нусха дӀа а лелош, дӀа а вахара, церан гӀуллакхаш хьажа, къайлах, цхьаьна тӀе кхетта. Цуьнан шаьхарехь къонахий а къастийна, хӀаллакх дина, церан гӀуллакхаш тӀехь хӀун ду, хьажа. Цу хенахь Темлиха хӀусамаш тӀехь хьалха дӀа кхетта, церан хьалха дӀа кхетта, церан гӀуллакхаш хӀун ду, хьажа».

Цу гӀуллакхашна тӀехь церан хӀусамаш къайлаха хилар, церан хьалха дӀа кхетта, церан гӀуллакхаш дика дойту. Цу хенахь церан хӀусамаш хьалха кхетта, цхьаьна къонахий, цхьаьна АллахӀан ибадат дина.

КәӀб әл-Ахбар элира: «Къонахий кӀаьркхе бахна хенахь, церан цхьа кхелле кӀант а бен, цхьаьна кхеча а ваьлла, цхьа кӀентан кӀент а, церан хӀусамаш тӀехь цхьаьна а бевлла. Цу хенахь церан къонахалла къайлах хилар, цара церан хӀусамаш тӀехь сагӀа дина, цхьаьна кӀелхьардалар дехаш. Къонахий цхьаьна къилла, къонахий а хьалха а дӀа а кхетта, церан хӀусамаш къайлаха йолу. Цу хенахь церан цхьа къонахий цхьа кӀентанна бен ца хьалхавелла, цуьнан кӀант а кӀелхьарда, церан къонахий а гӀуллакхаш а къастийна.

Цу хенахь къонахий церан хӀусамашна юккъехь дӀа кхетта, церан хьалха дӀа кхетта. Цу хенахь церан цхьа къонахий, церан гӀуллакхаш хӀун ду, церан хӀусамаш хӀун ду, хьажа. Церан цхьаьна а дӀа кхетта, хьалха а ца йитина. Цу хенахь къонахий кӀаьркхе дӀа кхетта, церан цхьаьна йоцу къонахий, церан динан гӀуллакхаш хьалха кхетта.

АллахӀа церан дожар хӀусамаш тӀехь тӀехь а дӀа кхетта, церан кӀентан къамел а гӀуллакхаш а дӀа кхетта. КӀаьркх чу церан къонахий 300 шарахь юьхьанан, цуьнца тӀехь 9 шара а къастийна. Церан халкъ цаьрга хьажа, лаха, АллахӀа церан хьалха а дӀа кхетта, церан хӀусамаш а къайлах къастийна. Цу хенахь царна цӀе, церан къам, церан падишхошна тӀехь хӀусамаш а, хӀокху шарехь, хӀокху хенахь, церан гӀуллакхаш дӀа а дийца, кӀаьркхехь цӀе дӀайийцар.

Цуьнан кӀаьркхе, церан хӀусамаш тӀехь, хьалха дӀа дӀайийцар. ДӀа кхачча, падишхан хӀокху гӀуллакхаш дӀа а кхетта, царна кӀелхьардалар хьалха дӀа а кхетта. Церан гӀуллакхаш цхьаьна а кхетта, церан хьалха а цхьаьна дӀа а кхетта».

Ибн Аббас элира: «Дакьяносах къайлаха боьхка, цуьнан къонахий ворхӀ къонахий бара. Цара къайлаха дӀа а кхетта, церан динан гӀуллакх тӀехь чӀагӀа йолу кхачарашца кхетта, цхьа къонахий дӀа а дӀа кхетта, цхьаьна цхьа хьалха дӀа кхетта, церан цхьана къонахий къонахий хӀусамаш тӀехь, къонахий цуьнан кӀентан цӀа чохь, церан дина къонахий а цхьаьна. Цара шаьхарх къайлаха ара а бевлира, хӀокху кӀаьркхе бахна, церан нусхаш а цхьаьна йоьхна».

Ибн Исхьак элира: «Цу чу, церан гӀуллакхаш а хӀусамаш а тӀехь, намаз, роза, тасбихь, такбир, хьамд дина, АллахӀан юьхь а лехаш. Цара церан нусхаш цхьа къонахийна — Темлиха цӀе йолуш — дӀаделира. Цуьнан церан нусхаш шаьхарехь дӀа а кхетта, церан кхача къайлах а дина, шаьхарехь цхьаьна, церан гӀуллакхаш хьажа, хӀун ду, цуьнанна а дӀа а хьоьжуш, къонахий церан хьалха дӀа а кхетта. Цуьнан нусха дика долу, цуьнан къонахий хӀусамаш чохь къайлаха а, цуьнан гӀуллакхаш хьалха дӀа а кхетта, церан хӀусамаш цхьаьна дӀа а кхетта.

Цу хенахь цхьаьна цӀаьххьа дӀа кхетта, къонахий шаьхаре тӀехь кхаччалц, цхьаьна хӀаллакх дар, цуьнан къонахий цхьаьна гулдеш, буткъашна сажда дина. Цу хенахь Темлиха шаьхарехь къонахий нусха лелош, хьалха дӀа кхетта. Цуьнан гӀуллакхаш хьалха дӀа кхетта, цуьнан къонахий хӀокху шаьхарехь гӀуллакхашна тӀехь къастийна. Цу хенахь Темлиха нусха къайлаха лелош, церан хьалха дӀа кхетта, церан гӀуллакхаш тӀехь дӀа кхетта».

Цуьнан къонахий шаьхарх дӀа а кхетта, кӀаьркхе кхаччалц, церан нусха а цхьаьна дӀа кхетта, цхьа къаьстина гӀуллакхашна тӀехь дӀа кхетта. Цуьнан цуьнан къонахий кӀаьркхе дӀа кхетта, церан хӀусамаш тӀехь цхьаьна дӀа кхетта.

Дакьянос шаьхарехь церан хӀусамаш лахийна, церан хьалха кхетта, хӀокху къонахий церан гӀуллакхаш а, нусхаш а, цхьаьна кхетта. Цу хенахь цхьаьна гӀуллакхаш дина, цуьнан цхьа хьалха тӀе кхетта, церан къонахий цхьаьна дӀа кхетта. Цуьнан церан хьалха тӀехь хӀун хила деза, церан къонахий къастийна. Цу хенахь Дакьянос церан нусхаш къастийна, церан къонахий кӀаьркхе тӀе кхетта, церан хӀусамаш лахийна.

Цу хенахь цхьа къонахий кӀаьркхе кхаччалц, цуьнан нусха а хьалха дӀа кхетта, церан къонахий а хӀусамаш а цхьаьна а кхетта. Церан хӀусамаш къайлаха хилар, церан гӀуллакхаш дӀа кхетта, церан хьалха а хьажа. Цуьнан кӀаьркхехь церан гӀуллакхаш дӀа а кхетта, АллахӀа церан къонахий кӀелхьарда дина.

Цу хенахь цхьа къонахий Дакьяносах къайлаха иман дина, церан цхьа кӀант, дӀа а дӀа кхетта. Церан цӀе „Йандрус“, кхечуьнан „Рунас“ яьхна. Цара церан гӀуллакхаш, церан цӀерш, церан цхьанна а дӀа а дийцина, тӀехь йолу дашна тӀехь яздина, тӀаккха хӀумалчу тӀехь чу а лелош, церан хӀусамаш дӀа а дӀа кхетта. Цара элира: «АллахӀа буьйцуш, хӀокху къонахий тӀехь кӀелхьардалар дина, къияматан хьалха иман долу цхьаьна нах а кхетар, цуьнан яззамаш доьшуш, церан гӀуллакхаш хьажа».

Цара иштта дина, церан кӀаьркхехь хӀусамаш а тӀе дина. Дакьянос цхьаьна шаьхарехь доьхуш, цуьнан халкъ а, цуьнан тӀаьхьа дуккха а къамаш а дӀа а хӀаллакх дина, падишхоша тӀе а кхетта.

Убайд ибн Умайр элира: «КӀаьркхан нах къонахий бара, церан цӀаьххьа кхечу хьалха долу, церан гӀуллакхаш тӀехь къонахий а кхачам долуш, церан хьалха а хьоьжуш. Церан цхьа нах къонахий кӀаьркхе кхаччалц, церан кӀентан кӀант а дӀа а кхетта. Цу хенахь церан хӀусамаш кӀаьркхе а, церан кӀентан нусхаш а цхьаьна. Цара церан цхьа дӀаьхкина къонахий шерашна, церан хӀусамаш лахийна.

Цу хенахь цхьаьна шаьхарехь цхьа дика падишхо хилар, „Бейдрус“ цӀе йолуш. Цуьнан хӀусамаш къастийна, хьалха кхетта, церан хӀусамаш дика дина, церан хӀусамаш кӀелхьарда, церан дика гӀуллакхаш а хьалха кхетта. Цу хенахь хӀокху шаьхарехь къонахий цхьаьна кхетта, церан гӀуллакхаш, цхьаьна йоьхна, хьалха а кхетта». Церан церан хӀусамаш тӀехь цхьаьна кхетта, цу хенахь церан гӀуллакхаш тӀехь цхьаьна дӀа а кхетта.

Ибн Аббас элира: «Къонахий ворхӀ бара. Цара Дакьяносах къайлаха боьхка, церан дин тӀехь чӀагӀа йолуш, цхьаьна къонахий кӀаьркхе кхетта. Цуьнан кӀаьркхе гӀуллакхаш лардина, церан хӀусамаш хьалха дӀа кхетта». Цуьнан хьехамаш хӀокху къонахий цхьаьна а дӀа кхетта, церан хьалха дӀа кхетта.

Вахб ибн Мунаббих элира: «Иса (عليه السلام) хьалха хиларехь цхьаьна дӀа кхетта, КӀаьркх долчу шаьхаре кхачча, цуьнан хьалха буткъаш хиларна, шаьхаре кхача хьалха царна сажда дан дезаш, цуьнга кхачарна ца лаьара. Цу хенахь шаьхарехь цхьа хьашам долчу хӀусамехь а, цхьа хьашам лелош, хӀусамехь къонах лаьтта, цуьнан хӀусамехь гӀуллакх дина. Цуьнан хьалха къонахий цхьаьна кхетта, церан хӀусамаш хьалха кхетта, цуьнан гӀуллакхаш хьалха кхетта. Цуьнан хӀусамаш лелош, цхьаьна шаьхарехь цхьа къонахий къонахий кӀелхьарда дина.

Цуьнан хьалха гӀуллакхаш дина, стигала а, лаьтта а хӀун хила, ахиратан гӀуллакхаш хӀун хила, церан хьалха дӀа кхетта. Цу хенахь цхьа падишхан кӀант кхетта, церан хӀусамехь гӀуллакхаш къастийна, церан гӀуллакхаш хьалха дӀа кхетта. Цу хенахь цхьа къонахий, церан динан гӀуллакхаш тӀехь чӀагӀа йолуш, цхьаьна дӀа кхетта, церан къонахий кӀаьркхе а, цхьа кӀентан кӀент а цхьаьна. Цуьнан хӀусамаш кӀаьркхе дӀа кхетта, церан гӀуллакхаш дӀа кхетта».

Цу гӀуллакхаш тӀехь церан хӀусамаш кӀаьркхе а кхетта, цхьаьна а дӀа кхетта.

Мухьаммад ибн Исхьак элира: «Цу шаьхарехь хӀусамаш тӀехь дика падишхо „Бейдрус“ цӀе йолуш кхелхира. Цуьнан падишхалла 68 шарахь долуш, нах хьаьжира: цара хӀокху гӀуллакхехь хьалха а къастийна. Царех цхьа болу АллахӀна иман а дина, къиямат хилар билгала хилар а хууш, цхьа болу цунах къастийна, цуьнан динан гӀуллакх кӀелхьарда дина. Цу дика падишхан дагна хӀара къастийна, цуьнан даг чохь кӀелхьардалар лехаш, къин дина, цуьнан хӀусамаш тӀехь къастийна.

Цу хенахь церан къонахий къонахий къастийна, церан динан гӀуллакхаш кӀелхьарда, церан къонахий къонахийна хӀаллакх дина. „Бейдрус“ падишхан гӀуллакхаш тӀехь кӀелхьардалар дехаш, цуьнан динан хьалха къастийна, хьалха а дӀа кхетта. Цу хенахь АллахӀа цхьа саг цу шаьхарехь, кӀаьркх тӀехь хӀусамаш тӀехь дӀа а кхетта, цуьнан цӀе „Улиянус“ яьхна, цуьнан даг чохь хӀара хӀукма а дӀа кхетта: кӀаьркхехь хӀусамаш тӀехь йолу бинат дӀа а кхетта, цуьнан гӀуллакхаш гӀерта, цуьнан нусха цхьаьна кхетта.

Цуьнан къонахий ворхӀ къонахий хилар, кӀаьркхен вӀашка дӀа кхетта, цу хенахь АллахӀа церан хӀусамаш тӀехь йолчу бинат дӀа а кхетта. Цу хенахь хӀара къонахий кӀаьркхе чу дӀакхета, АллахӀа церан даг тӀехь цхьаьна а дӀа кхетта. Цара церан хьалха кхетта, церан цхьаьна цхьаьна дӀа кхетта, церан нусха цхьаьна а кхетта. Цу хенахь церан гӀуллакхаш хӀун хила, къонахий хьалха кхетта, церан дожар тӀехь дика хилар, церан цхьанна а дӀа кхетта.

Цу хенахь цхьа къонахий церан кӀаьркхе кхетта, церан гӀуллакхаш тӀехь цхьаьна а дӀа кхетта. Цу хенахь цхьа падишхо къонахий тӀехь дика хилар, церан хьалха а кхетта, церан хӀусамаш дӀа а кхетта». Цу хенахь къонахий кӀаьркх чу дӀа кхетта, церан хӀусамаш дӀа а кхетта, цхьаьна а дӀа кхетта.

Цу хенахь цхьаьна дика падишхо кхелхира, церан хӀусамаш тӀехь гӀуллакхаш хьалха а кхетта. Цуьнан падишхан гӀуллакхаш тӀехь нах а цхьаьна кхетта, церан хьалха а цаьрга дӀа кхетта. Цу хенахь царна юккъера къонахий къонахий цхьаьна дӀа кхетта, церан гӀуллакхаш дӀа а кхетта, церан хьалха а дӀа кхетта. Цу хенахь АллахӀа дика падишхан дуӀа къабул дина, церан къонахий цхьаьна хилар цуьнан аят а, далил а дан лела.

Цу къонахий къиямат хилар, хӀунда къастийна хир дац, церан гӀуллакхаш хьалха а дӀа кхетта, АллахӀа гӀуллакхаш дика дина, церан хьалха а дӀа кхетта.

Ибн Исхьак элира: «Цу хенахь падишхан гӀуллакхаш тӀехь цхьаьна дика падишхо кхелхира, цуьнан цӀе „Бейдрус“ яьхна. Цуьнан хӀусамаш церан къонахий тӀехь хилар. Цу хенахь къонахий церан гӀуллакхаш дика дина, церан хьалха а дӀа кхетта, цхьаьна АллахӀанна дуӀа а дина. Цу хенахь АллахӀа цхьа саг дӀа а кхетта, цуьнан цӀе „Улиянус“ яьхна, кӀаьркхен тӀехь бинат дӀа а дина.

Цуьнан кӀаьркхен уьш сийлахь, цуьнан хӀусамаш цхьана цхьаьна дӀа кхетта. Цу хенахь цхьа къонахий цуьнан нусха хӀусамашца дӀа кхетта, кӀаьркхен уьш дӀа а дӀа кхетта. Цу хенахь АллахӀа церан жима хӀусамаш дӀа а кхетта, кӀаьркхен гӀуллакхаш тӀехь дӀа кхетта. Цуьнан гӀуллакхаш дика а дина, къонахий кӀаьркхехь цхьаьна а дӀа кхетта».

Цу хенахь къонахий цхьаьна кхетта, церан хӀусамаш тӀехь хьалха кхетта, церан гӀуллакхаш дика дина.

Цу хенахь цхьа падишхо кхелхира, церан хӀусамаш тӀехь цхьаьна хилар дӀа кхетта. Цу хенахь цхьаьна къонахий цхьаьна а дӀа кхетта, церан къонахий цхьаьна кхетта. Цуьнан гӀуллакхаш тӀехь цхьаьна а дӀа кхетта, церан хьалха а дӀа кхетта. Цу хенахь цхьаьна а къонахий цхьаьна хӀаллакх дина, церан гӀуллакхаш цхьаьна хилар.

Цу хенахь цу къонахий хьалха дӀа кхетта, церан хӀусамаш къайлаха хилар, церан хьалха а дӀа кхетта.

Ибн Аббас элира: «Цу къонахий ворхӀ бара, цара Дакьяносах къайлаха боьхка, церан дин лардан, хьалха а дӀа кхетта. Цу хенахь цуьнан къонахий цхьаьна кӀаьркхе дӀа кхетта, къонахий кӀаьркхе кхаччалц, цуьнан нусхаш а цхьаьна». Цу хенахь кӀаьркхе дӀа кхетта, церан гӀуллакхаш тӀехь чӀагӀа йолу, церан хӀусамаш дика дина.

ТӀаккха АллахӀ ТаӀала элира: «Цхьаьнакхетта къонахий КӀаьркх чу арабаьлча» — яха, цара КӀаьркх чу кхачара. КӀаьркх — Бенжелус лоьхуш йолу лаьтта тӀехь болу къайлах гоьр. КӀаьркхан цӀе „Хайрам“ яьхна.

«Цара элира: Тхан Дела, Хьайгара тхуна къинхетам ло». Къинхетаман маӀна динан хьедар, я кхача ло. «Тхан гӀуллакхехь тхуна нисдалар гӀотто» — яха, тхоьга атта дан дезаш дика дехар, тхан нисдаларе кхочуш долу хӀукмаш. Ибн Аббас элира: «Нисдалар» — КӀаьркхех кӀелхьардалар, дукха дика долуш.

ТӀаккха церан хӀусамаш дӀа а дӀа кхетта, церан нусха цхьаьна а дӀа кхетта, церан гӀуллакхаш тӀехь къастийна. Церан хьалха а дӀа кхетта, церан гӀуллакхаш а къастийна, церан къонахий дӀа а дӀа кхетта. Цуьнан къонахий хӀокху хенахь цхьаьна дӀа кхетта, церан хьалха а кхетта. Цуьнан церан хьалха хӀун хила, церан хӀусамаш дӀа кхетта, церан хӀусамаш тӀехь дика хилар дӀа кхетта.

Цу хенахь церан гӀуллакхаш дӀа кхетта, церан гӀуллакхаш тӀехь цхьаьна а дӀа кхетта. Церан къонахий кӀаьркхе къайлаха кхетта, церан хӀусамаш а дӀа кхетта. Цуьнан къонахий цхьаьна цхьаьна кхетта, церан гӀуллакхаш хӀун ду, хьажа, церан дика гӀуллакхаш а, АллахӀна дуӀа доьхуш а. Церан хьалха а хьажа, церан гӀуллакхаш хӀун ду, тӀаьхьа а хьажа».

Цуьнан маӀна: тхан гӀуллакхашна тӀехь Хьан разалла а, тхан нисдалар а дехаш, цуьнан гӀуллакхашна дика а, къинхетам а дехаш. Ибн Аббас элира: «Нисдалар» маӀна — КӀаьркхех кӀелхьардалар». Цу гӀуллакхашна тӀехь Дакьянос церан къонахий къилла, церан гӀуллакхаш тӀехь цхьаьна хӀаллакх дар а, церан гӀуллакхаш хьалха кхетта а, церан хьалха ца дӀа кхетта а. Цуьнан церан хӀусамашна хьалха цхьа хӀукма дина, церан кӀаьркхе дӀа кхетта, церан хӀусамашна хӀусам ца кхачаш, церан къонахий кӀелхьардалар дина.

Вахб элира: «Церан хӀусамаш тӀехь дукха ха дӀа кхетта». Церан къонахий хӀокху гӀуллакхашна тӀехь дӀа кхетта, церан хьалха дӀа кхетта. Цу хенахь Темлиха шаьхаре кхаччалц, церан нусха цхьаьна, церан хӀусамаш хьалха кхетта, церан къонахий цхьаьна дӀа кхетта, церан гӀуллакхаш тӀехь къастийна. Церан хьалха дӀа кхетта, церан кӀаьркхехь гӀуллакхаш а дина, церан хӀусамаш а лардина.

Цуьнан гӀуллакхашна тӀехь хӀун хир ду, хьажа, церан гӀуллакхаш хьалха дӀа кхетта. Цуьнан къонахий цхьаьна дӀа кхетта, церан гӀуллакхаш тӀехь а дика дина, церан нисдалар лардина».