Mëshirë dhe udhëzim nga Allahu

Tefsiri i shejh Abdurrahman Es-Sa’diut

Në këto ajete, Allahu i Madhëruar vijon që të shtjellojë këtë histori më hollësisht. Kur djelmoshat u strehuan në shpellë, thanë:... - Ata ishin një grup djemsh në lulen e rinisë, që u strehuan në shpellë për t’u ruajtur nga persekutimi prej popullit të tyre. Ata donin të ruanin të pacenuar besimin te Zoti, prandaj u lutën: “O Zoti ynë! Na dhuro mëshirë nga ana Jote.... - Me mëshirën Tënde, forcoje besimin tonë dhe ruaje atë të pastër!

Na ruaj nga çdo e keqe dhe na udhëzo të bëjmë mirë! ... dhe na jep udhëzim të drejtë në tërë çështjen tonë!” - Na lehtëso çdo rrugë e mjet që na afron drejt mirësisë dhe udhës së drejtë. Rregulloji të gjitha çështjet tona të fesë e besimit, por edhe ato të kësaj jete. Të rinjë jo vetëm që iu lutën Zotit për të ruajtur besimin, por edhe morën masa duke bërë atë që kishin mundësi: ata u larguan nga shkaktarët e sprovës dhe devijimit, duke u fshehur në shpellë. Ata iu përgjëruan Zotit që t’ua lehtësonte çështjet.

Ata kurrë nuk iu mbështetën forcave të tyre dhe as krijesave, por vetëm Zotit të Lartësuar. Dhe Allahu iu përgjigj lutjes së tyre:

Tefsiri i imamit Ibn Kethir

Fjala e Allahut të Lartësuar: «Kur djelmoshat u strehuan në shpellë dhe thanë: “Zoti ynë, na dhuro mëshirë nga ana Jote dhe na përgatit udhëzim në çështjen tonë”» (El-Kehf, 18:10). Allahu i Lartësuar na tregon për ata djelmosha që u larguan nga populli i tyre për shkak të fesë së tyre, nga frika se mos i largonin prej saj. Ata ikën prej tyre dhe u strehuan në një shpellë në mal, që të fshiheshin nga populli i tyre.

Kur hynë në të, iu lutën Allahut të Lartësuar, duke kërkuar mëshirën dhe mirësinë e Tij ndaj tyre: «Zoti ynë, na dhuro mëshirë nga ana Jote», domethënë: Na dhuro nga ana Jote mëshirë, me të cilën të na mëshirosh dhe të na mbulosh nga populli ynë. «Dhe na përgatit udhëzim në çështjen tonë», domethënë: Na cakto udhëzim në këtë çështje tonën; pra, bëje përfundimin tonë të mirë, ashtu siç ka ardhur në hadith: «Çdo vendim që ke marrë për ne, bëje përfundimin e tij të mirë.»

Në “Musned” përcillet nga Busër ibn Ebi Ertati, nga i Dërguari i Allahut ﷺ, se ai lutej: «O Allah, bëje të mirë përfundimin tonë në të gjitha çështjet dhe na ruaj nga poshtërimi i kësaj bote dhe dënimi i Ahiretit.»

Tefsiri i El-Begaviut

Pastaj Allahu përmendi tregimin e shokëve të shpellës dhe tha: «Kur djelmoshat u strehuan në shpellë», domethënë, shkuan në të. Dijetarët kanë pasur mendime të ndryshme për arsyen pse ata shkuan në shpellë. Muhammed ibn Is’hak ibn Jesari tha: Pasuesit e Ungjillit u përçanë, mëkatet u shtuan dhe mbretërit u bënë tiranë, derisa nisën të adhuronin idhujt dhe t’u flijonin tagutëve. Megjithatë, mes tyre kishte ende njerëz që ndiqnin fenë e Isait, paqja qoftë mbi të, dhe këmbëngulnin në adhurimin dhe njëjësimin e Allahut.

Ndër mbretërit e tyre ishte një mbret romak, i quajtur «Dikjanus», i cili adhuronte idhujt, u flijonte tagutëve dhe vriste këdo që e kundërshtonte. Ai shkonte nëpër fshatrat e romakëve dhe nuk linte askënd në fshatin ku zbriste pa e vënë në sprovë: ose të adhuronte idhujt e të flijonte për tagutët, ose e vriste. Derisa mbërriti në qytetin e shokëve të shpellës, që quhej «Efesus». Kur mbërriti atje, kjo ishte e rëndë për njerëzit besimtarë.

Ata u fshehën dhe ikën në drejtime të ndryshme. Dikjanusi, me të mbërritur, urdhëroi që të kërkoheshin besimtarët dhe të silleshin tek ai. Ai caktoi roje nga jobesimtarët e atij qyteti, të cilët i ndiqnin besimtarët në vendet ku fshiheshin dhe i çonin tek Dikjanusi. Ai u jepte të zgjidhnin mes vrasjes dhe adhurimit të idhujve e flijimit për tagutët.

Disa zgjidhnin jetën, ndërsa disa të tjerë refuzonin të adhuronin dikë tjetër përveç Allahut dhe vriteshin. Kur njerëzit që ishin të vendosur në besimin e Allahut e panë këtë, nisën t’ia dorëzonin veten torturës dhe vdekjes. Ata vriteshin e copëtoheshin, pastaj pjesët e trupave të tyre vareshin mbi muret e qytetit dhe te secila portë e tij, derisa sprova u bë e rëndë. Kur djelmoshat e panë këtë, u pikëlluan shumë.

U ngritën dhe iu kushtuan namazit, agjërimit, lëmoshës, madhërimit të Allahut dhe lutjes. Ata ishin nga familjet fisnike të romakëve dhe ishin tetë vetë. Qanë dhe iu përgjëruan Allahut, duke thënë: «Zoti ynë është Zoti i qiejve dhe i Tokës. Ne nuk do t’i lutemi kurrë ndonjë të adhuruari tjetër përveç Tij; përndryshe, do të kishim thënë diçka të padrejtë.

Largoje këtë sprovë nga robërit e Tu besimtarë dhe hiqe këtë fatkeqësi prej tyre, që të mund ta shpallin hapur adhurimin ndaj Teje.» Ndërsa ndodheshin në këtë gjendje dhe kishin hyrë në vendin e tyre të faljes, rojet i gjetën të përkulur me fytyrë përtokë, duke qarë e iu lutur Allahut. Rojet u thanë: «Përse nuk iu bindët urdhrit të mbretit? Shkoni tek ai!»

Pastaj dolën dhe ia raportuan çështjen Dikjanusit: «Ti i mbledh njerëzit që të flijojnë për zotat e tu, ndërsa këta djelmosha, që janë nga familja jote, të përqeshin dhe nuk i binden urdhrit tënd!» Kur e dëgjoi këtë, ai dërgoi t’i sillnin. Ata erdhën me sytë që u rridhnin lot dhe me fytyrat të mbuluara nga pluhuri. Ai u tha: «Çfarë ju pengoi të merrnit pjesë në flijimin për zotat tanë, të cilët adhurohen në Tokë, dhe ta bënit veten shembull për fisnikët e qytetit tuaj?

Zgjidhni: ose do t’u flijoni zotave tanë, ose do t’ju vras.» Mekselmina, më i madhi ndër ta, tha: «Ne kemi një Zot, madhështia e të Cilit mbush qiejt dhe Tokën. Kurrë nuk do t’i lutemi ndonjë të adhuruari tjetër përveç Tij. Atij i takojnë lavdërimi, madhërimi dhe tesbihu që burojnë sinqerisht nga shpirtrat tanë.

Ne adhurojmë vetëm Atë dhe prej Tij kërkojmë shpëtim e mirësi. Sa për tagutët, nuk do t’i adhurojmë kurrë. Bëj me ne çfarë të duash.» Shokët e Mekselminës i thanë Dikjanusit të njëjtën gjë. Kur e thanë këtë, ai urdhëroi t’u hiqeshin rrobat e nderit që kishin veshur dhe tha: «Do të merrem me ju dhe do të zbatoj mbi ju dënimin që ju kam premtuar.

Ajo që më pengon ta bëj menjëherë është se ju shoh të rinj, në moshë të njomë. Nuk dua t’ju shkatërroj pa ju lënë kohë të mendoni dhe të vini në vete.» Pastaj urdhëroi t’u hiqeshin stolitë e arit dhe të argjendit që mbanin, dhe i nxorën prej andej. Dikjanusi shkoi për një punë në një qytet tjetër, afër qytetit të tyre.

Kur djelmoshat panë se ishte larguar, u ngutën, nga frika se, kur të kthehej, do t’i kujtonte. U këshilluan me njëri-tjetrin që secili të merrte ca para nga shtëpia e të atit, të jepte një pjesë sadaka dhe me pjesën e mbetur të furnizohej. Pastaj do të shkonin në një shpellë pranë qytetit, në një mal që quhej Bahlus, dhe do të qëndronin aty duke adhuruar Allahun. Kur të kthehej Dikjanusi, do të dilnin para tij dhe ai do të bënte me ta çfarë të dëshironte.

Pasi u morën vesh, secili prej tyre shkoi në shtëpinë e të atit, mori para, dha një pjesë sadaka dhe u nis me pjesën e mbetur. Një qen që kishin u ndoq pas. Kështu mbërritën në shpellë dhe qëndruan aty. Ka’b el-Ahbar tha: Ata kaluan pranë një qeni që u ndoq pas.

E përzunë, por ai u kthye disa herë. Qeni u tha: «O njerëz, çfarë kërkoni prej meje? Mos u frikësoni prej meje; unë i dua të dashurit e Allahut. Flini, që t’ju ruaj.» Ibn Abbasi tha: Ata ikën natën nga Dikjanusi. Ishin shtatë vetë.

Rrugës kaluan pranë një bariu që kishte një qen. Bariu i ndoqi për shkak të fesë së tyre dhe qeni i tij u vu pas. Ata dolën nga qyteti dhe shkuan në shpellën që ishte afër tij. Ibn Is’haku tha: Ata qëndruan aty dhe nuk bënin gjë tjetër veçse faleshin, agjëronin, madhëronin Allahun dhe e lavdëronin, duke kërkuar kënaqësinë e Tij.

Paratë ua besuan njërit prej tyre, të quajtur Temlikha. Ai ishte më i zoti dhe më i fuqishmi ndër ta. Në fshehtësi, shkonte në qytet për t’u blerë ushqimet. Kur hynte në qytet, i hiqte rrobat e bukura që kishte veshur dhe merrte rroba si ato të të varfërve që lypnin ushqim.

Pastaj merrte paratë dhe shkonte në qytet, ku blinte ushqime e pije dhe mblidhte fshehurazi lajme, për të parë nëse ishte përmendur ai ose shokët e tij. Më pas kthehej tek shokët. Kështu vazhduan për një kohë. Pastaj Dikjanusi mbërriti në qytet dhe urdhëroi fisnikët e tij t’u flijonin tagutëve.

Besimtarët u tmerruan. Temlikha ndodhej në qytet, duke blerë ushqime për shokët. U kthye tek ata duke qarë, me pak ushqim, dhe u tregoi se tirani kishte hyrë në qytet dhe se emrat e tyre ishin përmendur; ai kishte kërkuar për ta bashkë me fisnikët e qytetit. Ata u tmerruan, ranë në sexhde, iu lutën Allahut, iu përgjëruan dhe kërkuan mbrojtje prej sprovës.

Pastaj Temlikha u tha: «O vëllezërit e mi, ngrini kokat, hani dhe mbështetuni te Zoti juaj.» Ata ngritën kokat, ndërsa sytë u rridhnin lot. Hëngrën në kohën e perëndimit të diellit, pastaj u ulën e biseduan, studiuan dhe kujtuan njëri-tjetrin. Ndërsa ishin kështu, Allahu i vuri në gjumë në shpellë.

Qeni i tyre i kishte shtrirë këmbët e para te hyrja e shpellës dhe e zuri gjumi bashkë me ta. Ata ishin besimtarë dhe të bindur, ndërsa ushqimi u qëndronte pranë kokave. Të nesërmen, Dikjanusi i vuri re që mungonin. I kërkoi, por nuk i gjeti.

U tha disa njerëzve: «Më ka shqetësuar çështja e këtyre djelmoshave që u larguan. Ata menduan se isha i zemëruar me ta, ngaqë nuk e kuptonin atë që nuk e kuptonin për mua. Nuk do t’i ndëshkoja nëse do të pendoheshin dhe do të adhuronin zotat e mi.» Fisnikët e qytetit i thanë: «Ti nuk ke arsye të tregosh mëshirë për një popull të shfrenuar, rebel e të pabindur.

Ti u caktove një afat dhe ata mund të ktheheshin gjatë atij afati, po të donin, por nuk u penduan.» Kur e dëgjoi këtë, u zemërua shumë dhe dërgoi të thërrisnin etërit e tyre. Kur ata erdhën, i pyeti për djemtë: «Më tregoni për bijtë tuaj rebelë, që nuk më janë bindur!» Ata iu përgjigjën: «Ne nuk të kemi kundërshtuar.

Pse do të na vrasësh për shkak të disa djemve rebelë që kanë ikur me paratë tona, i kanë shpenzuar në tregjet e qytetit dhe pastaj janë ngjitur në një mal që quhet Bahlus?» Kur e dëgjoi këtë, i la të lirë. Ai nuk dinte çfarë të bënte me djelmoshat. Atëherë Allahu i hodhi në mendje të urdhëronte që shpella të mbyllej, ndërsa Allahu dëshironte t’i nderonte, t’i bënte shenjë për një popull që do të vinte pas tyre dhe t’u tregonte se Ora do të vijë pa asnjë dyshim dhe se Allahu do t’i ringjallë ata që janë në varre.

Dikjanusi urdhëroi të mbyllej shpella mbi ta dhe tha: «Lërini aty siç janë, që të vdesin nga uria e etja. Shpella që zgjodhën le të bëhet varri i tyre.» Ai mendonte se ata ishin zgjuar dhe e dinin çfarë po u bënte, por Allahu ua kishte marrë shpirtrat me gjumin e tyre. Qeni i tyre i kishte shtrirë këmbët e para te hyrja e shpellës.

Ata i kishte përfshirë ajo që i kishte përfshirë dhe rrotulloheshin herë në të djathtë, herë në të majtë. Pastaj dy burra besimtarë, të cilët fshihnin besimin e tyre në oborrin e mbretit Dikjanus, njëri me emrin «Jendrus» dhe tjetri «Runas», u morën vesh të shkruanin historinë, prejardhjen, emrat dhe lajmin për djelmoshat në një pllakë plumbi. Ata vendosën ta fusnin pllakën në një arkë bakri dhe arkën ta vendosnin në ndërtesë. Thanë: «Ndoshta Allahu, para Ditës së Kiametit, do t’u bëjë të njohur këta djelmosha disa njerëzve besimtarë, që ai që i gjen të dijë kush janë kur ta lexojë këtë shkrim.»

Kështu bënë dhe ndërtuan mbi të. Dikjanusi jetoi aq sa jetoi, pastaj vdiq bashkë me popullin e tij. Pas tyre kaluan shumë breza dhe mbretërit pasuan njëri-tjetrin. Ubejd ibn Umejr tha: Shokët e shpellës ishin djelmosha të rinj, të stolisur me gjerdanë dhe byzylykë, me flokë të gjatë, dhe kishin me vete qenin e gjuetisë.

Ata dolën në një festë të madhe, të veshur me rroba të hijshme dhe me një kortezh madhështor. Morën me vete edhe idhujt që adhuronin. Allahu ua kishte hedhur besimin në zemra. Njëri prej tyre ishte ministër i mbretit. Ata besuan dhe secili e fshehu besimin e tij.

Në vete thanë: «Të largohemi nga këta njerëz, që të mos na godasë dënimi për shkak të krimit të tyre.» Njëri prej të rinjve doli dhe arriti te hija e një peme, ku u ul. Pastaj doli një tjetër, e pa të ulur vetëm dhe shpresoi se edhe ai kishte të njëjtën bindje, pa ia shfaqur këtë. Doli edhe një tjetër dhe u mblodhën në një vend.

Njëri prej tyre tha: «Çfarë ju ka mbledhur këtu?» Secili e fshihte besimin nga shoku, nga frika për veten. Pastaj thanë: «Le të largohet secili prej nesh veçmas me shokun e vet dhe njëri t’ia tregojë sekretin tjetrit.» Kështu bënë dhe panë se të gjithë besonin njësoj.

Pranë tyre ishte një shpellë në mal. Njëri prej tyre tha: «Strehuni në shpellë; Zoti juaj do t’ju dhurojë nga mëshira e Tij.» Hynë në shpellë bashkë me qenin e gjuetisë dhe fjetën treqind vjet, duke shtuar edhe nëntë. Populli i tyre i humbi dhe i kërkoi, por Allahu ua zhduku gjurmët e shpellën.

Njerëzit shkruan në një pllakë emrat dhe prejardhjen e tyre: «Filani e filani, bijtë e mbretërve tanë, u zhdukën në muajin e këtillë, në vitin e këtillë, gjatë mbretërimit të filanit, birit të filanit.» E vendosën pllakën në thesarin e mbretit dhe thanë: «Kjo çështje do të ketë një rëndësi të madhe.» Mbreti vdiq dhe erdhën breza të tjerë. Vehb ibn Munebbiu tha: Një prej dishepujve të Isait, paqja qoftë mbi të, erdhi në qytetin e shokëve të shpellës dhe dëshiroi të hynte në të.

I thanë: «Te porta e qytetit ka një idhull; askush nuk hyn pa iu përulur atij.» Ai nuk deshi të hynte, prandaj shkoi në një banjë pranë qytetit. Punonte aty me mëditje për pronarin e banjës. Pronari pa bekim në banjën e tij dhe e afroi atë.

Disa djelmosha nga qyteti e panë dhe ai nisi t’u tregonte për qiejt e Tokën dhe për Ahiretin. Ata besuan dhe e vërtetuan. Ai kishte kushtëzuar me pronarin e banjës që nata t’i takonte atij, që askush të mos ndërhynte mes tij dhe saj dhe të mos e pengonte nga namazi. Kështu vazhdoi, derisa biri i mbretit hyri në banjë me një grua.

Dishepulli e qortoi: «Ti je biri i mbretit dhe hyn këtu bashkë me këtë grua?» Ai u turpërua dhe u largua. U kthye sërish dhe dishepulli i tha të njëjtën gjë. Ai e shau dhe e qortoi, por nuk ia vuri veshin. Më në fund, ata të dy hynë bashkë dhe vdiqën në banjë.

Mbërriti mbreti dhe iu tha: «Pronari i banjës e ka vrarë birin tënd.» U përpoqën ta gjenin, por nuk ia dolën dhe ai iku. Mbreti pyeti: «Kush shoqërohej me të?» I përmendën djelmoshat. I kërkuan, por ata dolën nga qyteti.

Rrugës u takuan me një shok të tyre, që kishte të njëjtin besim. Ai u nis me ta, bashkë me një qen, dhe kur i zuri nata, shkuan në shpellë. Hynë brenda dhe thanë: «Le të gdhijë, në dashtë Allahu i Lartësuar; pastaj do të shihni çfarë të bëni.» Allahu i vuri në gjumë.

Mbreti dhe shokët e tij dolën për t’i kërkuar dhe i gjetën. Kur hynë në shpellë, mbretin e pushtoi tmerri dhe nuk mundi të hynte; askush tjetër nuk mundi të hynte. Njëri tha: «Po të arrije t’i kapje, a nuk do t’i vrisje?» Ai u përgjigj: «Po.»

Ai tha: «Atëherë ndërto mbi hyrjen e shpellës një mur dhe lëri aty.» Kështu, hyrjen e shpellës e mbyllën me mur. Pastaj një bari, kur po e zuri shiu pranë shpellës, tha: «Po ta hapja këtë shpellë dhe t’i fusja delet brenda, do të ishte mirë.» Vazhdimisht u mor me të derisa e hapi; Allahu ua ktheu shpirtrat të nesërmen, në mëngjes.

Muhammed ibn Is’haku tha: Pastaj mbret i atij vendi u bë një burrë i drejtë, i quajtur «Bidrus». Ai mbretëroi gjashtëdhjetë e tetë vjet. Gjatë mbretërimit të tij, njerëzit u ndanë në grupe: disa besonin në Allahun dhe e dinin se Ora është e vërtetë, ndërsa disa e mohonin. Mbretit të drejtë kjo i dukej e rëndë.

Ai qau, iu përgjërua Allahut dhe u pikëllua shumë, sepse pa se pasuesit e së pavërtetës po shtoheshin dhe po mposhtnin pasuesit e së vërtetës. Ata thoshin: «Nuk ka jetë tjetër përveç jetës së kësaj bote; ringjallen shpirtrat, por jo trupat.» Bidrusi u dërgonte mesazhe njerëzve që i konsideronte të mirë dhe prijës në popull, por ata mohonin Orën, derisa gati sa nuk i larguan njerëzit nga e vërteta dhe feja e dishepujve. Kur e pa këtë, mbreti i drejtë hyri në shtëpinë e tij, e mbylli dhe veshi një rrobë të ashpër; poshtë saj vuri hi dhe u ul mbi të.

Për një kohë të gjatë, natë e ditë, iu lut Allahut, duke qarë e duke thënë: «O Zoti im, Ti e sheh përçarjen e këtyre njerëzve. Dërgoju një shenjë që t’ua bëjë të qartë.» Pastaj i Gjithëmëshirshmi, Mëshirëploti, i Cili nuk dëshiron shkatërrimin e robërve, deshi t’i shfaqte djelmoshat, shokët e shpellës, t’ua bënte të qartë njerëzve çështjen e tyre dhe t’i bënte shenjë e argument për ta, që të dinin se Ora do të vijë pa asnjë dyshim. Ai iu përgjigj lutjes së robit të Tij të drejtë, Bidrusit, dhe plotësoi mirësinë ndaj tij: mblodhi besimtarët që ishin shpërndarë.

Allahu i hodhi në mendje një burri nga ai vend, ku ndodhej shpella, i cili quhej «Olianus», që ta prishte ndërtesën mbi hyrjen e shpellës dhe me gurët e saj të ndërtonte një rrethim për bagëtinë. Ai punësoi dy djem, të cilët nisën të hiqnin gurët dhe të ndërtonin rrethimin, derisa hoqën gurët që mbyllnin hyrjen dhe e hapën shpellën. Allahu i mbajti njerëzit larg tyre duke u ngjallur tmerr. Kur ata të dy hapën hyrjen, Allahu, Zotëruesi i fuqisë e i pushtetit, Ringjallësi i të vdekurve, i lejoi djelmoshat të uleshin brenda shpellës.

Ata u ulën të gëzuar, me fytyra të ndritura dhe me zemra të qeta. Përshëndetën njëri-tjetrin, sikur të ishin zgjuar pikërisht në orën kur zgjoheshin në mëngjes, pas një nate gjumi. Pastaj u ngritën dhe u falën, siç bënin zakonisht. Në fytyrat dhe ngjyrën e tyre nuk kishte asgjë të pazakontë; dukeshin njësoj si kur kishin rënë në gjumë.

Ata mendonin se Dikjanusi po i kërkonte. Kur e mbaruan namazin, i thanë Temlikhas, kujdestarit të parave të tyre: «Na trego çfarë thanë njerëzit për ne dje në mbrëmje, kur ishim para këtij tirani.» Ata mendonin se kishin fjetur aq sa flinin zakonisht dhe u dukej sikur kishin fjetur pak më gjatë. Prandaj pyetën njëri-tjetrin: «Sa kohë kemi fjetur?»

Thanë: «Kemi fjetur një ditë ose një pjesë të ditës.» Pastaj thanë: «Zoti juaj e di më së miri sa kemi qëndruar.» E gjithë kjo u dukej e lehtë. Temlikha u tha: «Ju kërkuan në qytet dhe nuk ju gjetën. Sot duan t’ju çojnë për t’ju flijuar tagutëve ose për t’ju vrarë.

Më pas, Allahu do të bëjë çfarë të dëshirojë.» Mekselmina u tha: «O vëllezërit e mi, dijeni se do të takoheni me Allahun. Mos mohoni pas besimit tuaj, nëse armiku i Allahut ju thërret.» Pastaj i thanë Temlikhas: «Shko në qytet, dëgjo çfarë thuhet për ne dhe çfarë përmendet në lidhje me Dikjanusin.

Vepro me kujdes dhe mos lejo askënd të të vërë re. Na bli ushqim dhe na e sill; shtoji edhe ushqimit që solle, sepse jemi të uritur.» Temlikha veproi siç bënte zakonisht: i ndërroi rrobat me ato që përdorte për t’u maskuar, mori paratë dhe u nis. Kur kaloi pranë hyrjes së shpellës, pa se gurët ishin hequr.

U çudit, por vazhdoi rrugën pa u ndalur. Shkoi fshehurazi te porta e qytetit, nga frika se mos e shihte ndokush dhe e njihte. Ai nuk e dinte se Dikjanusi dhe njerëzit e tij kishin vdekur treqind vjet më parë. Kur mbërriti te porta e qytetit, ngriti sytë dhe pa mbi të shenjën e besimtarëve, e cila shfaqej kur feja ishte e përhapur.

U çudit kur e pa dhe e vëzhgoi fshehurazi, duke parë djathtas e majtas. Pastaj e la atë portë dhe shkoi te një tjetër; pa të njëjtën shenjë. Filloi t’i dukej se qyteti nuk ishte ai që njihte. Pa shumë njerëz të rinj, të cilët nuk i kishte parë më parë, dhe ecte i hutuar e i çuditur.

Pastaj u kthye te porta nga kishte ardhur dhe thoshte me vete: «Çfarë është kjo? Mbrëmë besimtarët e fshihnin këtë shenjë dhe nuk e shfaqnin, ndërsa sot ajo është e dukshme. Mos vallë jam duke fjetur?» Por kuptoi se nuk ishte në gjumë.

Mori mbulesën dhe e hodhi mbi kokë, pastaj hyri në qytet. Duke ecur nëpër treg, dëgjoi njerëz që betoheshin në emër të Isait, birit të Merjemes. Kjo ia shtoi hutimin. U mbështet pas një muri të qytetit dhe tha me vete: «Pasha Allahun, nuk e di çfarë po ndodh.

Mbrëmë, mbi faqen e dheut nuk kishte njeri që të përmendte Isain, birin e Merjemes, pa u vrarë; kurse sot dëgjoj çdo njeri ta përmendë emrin e tij pa pasur frikë.» Pastaj tha me vete: «Ndoshta ky nuk është qyteti që njoh. Pasha Allahun, nuk njoh ndonjë qytet pranë qytetit tonë.» Qëndroi i hutuar, derisa takoi një djalosh dhe e pyeti: «Si quhet ky qytet, o djalosh?»

Ai iu përgjigj: «Quhet Efesus.» Temlikha mendoi: «Ndoshta më ka ndodhur diçka ose kam humbur mendjen. Duhet të iki sa më shpejt, para se të turpërohem këtu ose të më godasë ndonjë e keqe e të shkatërrohem.» Pastaj u kthjellua dhe tha: «Do të ishte më mirë të dilja menjëherë nga qyteti, para se të më vënë re.»

U afrua te shitësit e ushqimeve, nxori paratë që kishte me vete dhe ia dha njërit prej tyre: «Më shit ushqim me këto para.» Shitësi i mori, pa formën dhe gdhendjen e tyre dhe u çudit. Pastaj ia tregoi një shoku, i cili i vështroi dhe filloi t’ia kalonin njëri-tjetrit, të habitur. U këshilluan mes tyre dhe thanë: «Ky ka gjetur në tokë një thesar të vjetër, të fshehur prej shumë kohësh.»

Kur Temlikha i pa duke u këshilluar për të, u frikësua shumë, filloi të dridhej dhe mendoi se e kishin njohur dhe se donin ta çonin te mbreti i tyre, Dikjanusi. Njerëz të tjerë iu afruan për ta pyetur. Ai, i tmerruar, u tha: «Ju lutem, m’i ktheni paratë. Mbajini ato; nuk më duhet ushqimi juaj.»

Ata e pyetën: «Kush je, o djalosh, dhe çfarë të ka ndodhur? Pasha Allahun, ke gjetur një thesar nga thesaret e të lashtëve dhe po përpiqesh të na e fshehësh. Eja me ne, na trego se ku e gjete dhe ndaje me ne; do të sillemi me butësi. Nëse nuk e bën, do të të çojmë te sundimtari e ai do të të vrasë.»

Kur i dëgjoi, tha me vete: «Tani më ka ndodhur pikërisht ajo që kisha frikë.» Ata i thanë: «O djalosh, pasha Allahun, nuk mund ta fshehësh atë që ke gjetur.» Temlikha nuk dinte çfarë t’u thoshte dhe nuk mundi t’u përgjigjej; ishte aq i tmerruar sa nuk nxirrte dot asnjë fjalë. Kur panë se nuk fliste, ia hodhën një mbulesë rreth qafës dhe e tërhoqën nëpër rrugicat e qytetit.

Lajmi u përhap dhe njerëzit u mblodhën rreth tij, të vegjël e të mëdhenj. E vështronin dhe thoshin: «Pasha Allahun, ky djalosh nuk është nga banorët e këtij qyteti. Nuk e kemi parë kurrë këtu dhe nuk e njohim.» Temlikha nuk dinte çfarë t’u thoshte.

Kur u mblodhën rreth tij, u tremb dhe heshti. Ai ishte i bindur se babai dhe vëllezërit e tij ishin në qytet, se familja dhe prejardhja e tij ishin nga fisnikët e qytetit dhe se, kur të merrnin vesh për të, do të vinin ta shpëtonin. Ndërsa qëndronte i hutuar, duke pritur që dikush nga të afërmit të vinte e ta lironte, e morën dhe e çuan te dy drejtuesit e qytetit, përgjegjësit e punëve të tij. Ata ishin dy burra të drejtë: njëri quhej «Arius» dhe tjetri «Tantijus».

Kur e çuan tek ata, Temlikha mendoi se po e çonin te tirani Dikjanus. Kthente kokën djathtas e majtas, ndërsa njerëzit talleshin me të si me një të çmendur. Temlikha qante, pastaj ngriti kokën drejt qiellit dhe tha me vete: «O Allah, Zoti i qiellit dhe i Tokës, më dhuro sot durim dhe më dërgo me mua një shpirt nga ana Jote, që të më forcojë para këtij tirani.» Qante e thoshte me vete: «Më ndanë nga vëllezërit e mi.

Ah, sikur ta dinin çfarë po më ndodh! Sikur ta dinin, do të vinin tek unë, që të qëndronim të gjithë para këtij tirani, sepse i ishim zotuar njëri-tjetrit se do të qëndronim bashkë, nuk do ta mohonim Allahun dhe nuk do t’i shoqëronim askënd në adhurim. Më ndanë prej tyre; nuk do t’i shoh dhe ata nuk do të më shohin kurrë. I ishim zotuar njëri-tjetrit se nuk do të ndaheshim as në jetë, as në vdekje.»

Temlikha i fliste vetes kështu; më pas u tregoi shokëve gjithçka që i kishte ndodhur, kur u kthye tek ata. Kështu arritën te dy burrat e drejtë, Ariusi dhe Tantijusi. Kur Temlikha pa se nuk po e çonin te Dikjanusi, u qetësua dhe pushoi së qari. Ariusi mori paratë, i vështroi me kujdes dhe u çudit.

Pastaj njëri prej tyre e pyeti: «Ku është thesari që gjete, o djalosh?» Temlikha tha: «Nuk gjeta asnjë thesar. Këto janë paratë e paraardhësve të mi; edhe gdhendja e edhe prerja janë të qytetit tonë. Por, pasha Allahun, nuk e di çfarë më ka ndodhur dhe çfarë t’ju them.»

Njëri prej tyre e pyeti: «Kush je?» Temlikha u përgjigj: «Unë mendoja se isha nga banorët e këtij qyteti.» Ata i thanë: «Kush është babai yt dhe kush të njeh këtu?» Ai u tregoi emrin e të atit, por askush nuk e njihte as atë, as të atin.

Njëri prej tyre i tha: «Je gënjeshtar; nuk po na e thua të vërtetën.» Temlikha nuk dinte çfarë të përgjigjej dhe uli kokën përdhe. Disa nga të pranishmit thanë: «Ky është i çmendur.» Të tjerë thanë: «Nuk është i çmendur; vetëm bën sikur është, që t’ju shpëtojë.»

Njëri prej tyre e pa me vëmendje dhe i tha: «A mendon se do të të lëmë të ikësh e do të të besojmë kur thua se këto janë paratë e të atit tënd dhe se gdhendja e prerja e tyre janë të kësaj monedhe, e cila është përdorur para më shumë se treqind vjetësh, ndërsa ti je ende një djalosh i ri? A mendon se mund të na mashtrosh dhe të tallesh me ne, ndërkohë që ne jemi flokëthinjur, siç po sheh, dhe rreth teje janë fisnikët e drejtuesit e qytetit? Thesaret e këtij vendi janë në duart tona dhe ne nuk kemi asnjë dirhem apo dinar të kësaj monedhe.

Mendoj se do të urdhëroj të të torturojnë rëndë, pastaj do të të lidhin, derisa të rrëfesh për thesarin që gjete.» Kur ia tha këtë, Temlikha u përgjigj: «Më tregoni për një çështje që do t’ju pyes; nëse përgjigjeni, do t’ju tregoj gjithçka që di.» Ata thanë: «Pyet; nuk do të të fshehim asgjë.» Ai i pyeti: «Çfarë ndodhi me mbretin Dikjanus?»

Ata thanë: «Sot, në faqen e dheut, nuk njohim asnjë mbret që quhet Dikjanus. Ka qenë një mbret që vdiq shumë kohë më parë; pas tij kanë kaluar shumë breza dhe janë shuar.» Temlikha tha: «Atëherë jam vërtet i hutuar dhe askush nga njerëzit nuk do të më besojë. Ne ishim djelmosha, mbreti na detyroi të adhuronim idhujt dhe t’u flijonim tagutëve.

Mbrëmë ikëm prej tij dhe fjetëm. Kur u zgjova, dola të blija ushqim për ta dhe të mblidhja lajme; dhe ja, tani jam kështu, siç më shihni. Ejani me mua te shpella në malin Banjalus dhe do t’ju tregoj shokët e mi.» Kur Ariusi dëgjoi fjalët e Temlikhas, tha: «O njerëz, ndoshta kjo është një prej shenjave të Allahut, të cilën Allahu e ka bërë nëpërmjet këtij djaloshi.

Le të shkojmë me të, që të na tregojë shokët e tij.» Ariusi, Astijusi dhe banorët e qytetit, të vegjël e të mëdhenj, shkuan bashkë me Temlikhan te shokët e shpellës. Kur djelmoshat panë se Temlikha po vonohej me ushqimin dhe pijen përtej kohës kur zakonisht i sillte, menduan se e kishin kapur dhe e kishin çuar te mbreti i tyre, Dikjanusi. Ndërsa po mendonin kështu dhe kishin frikë për të, dëgjuan zhurmë dhe hingëllima kuajsh që ngjiteshin drejt tyre.

Menduan se ishin të dërguarit e tiranit Dikjanus, të cilët kishin ardhur t’i merrnin. U ngritën të faleshin, përshëndetën njëri-tjetrin dhe këshilluan njëri-tjetrin: «Le të shkojmë te vëllai ynë Temlikha; tani ai është para tiranit dhe po pret që të vijmë.» Ndërsa thoshin këtë, të ulur brenda shpellës, panë vetëm Ariusin dhe shokët e tij duke qëndruar te hyrja. Temlikha u doli përpara, hyri tek ata duke qarë dhe, kur e panë duke qarë, qanë edhe ata bashkë me të.

Pastaj e pyetën për çfarë kishte ndodhur. Ai ua tregoi gjithë ngjarjen. Atëherë e kuptuan se kishin fjetur gjithë atë kohë me urdhrin e Allahut dhe se ishin zgjuar që të bëheshin shenjë për njerëzit dhe dëshmi të Ringjalljes, si dhe që njerëzit të dinin se Ora do të vijë pa asnjë dyshim. Pas Temlikhas hyri Ariusi dhe pa një arkë bakri të vulosur me vulë argjendi.

Qëndroi te hyrja e shpellës dhe thirri një nga fisnikët e qytetit. Ata e hapën arkën dhe gjetën brenda dy pllaka plumbi, ku ishte shkruar: «Mekselmina, Mekhlimina, Temlikha, Martunus, Kashtunus, Jebrunus, Dimus, Batius dhe Halush ishin djelmosha që u larguan nga mbreti i tyre, tirani Dikjanus, nga frika se mos i largonte nga feja e tyre. Hynë në këtë shpellë. Kur ai mori vesh ku ndodheshin, urdhëroi ta mbyllnin me gurë.

Ne kemi shkruar historinë dhe lajmin për ta, që ta dinë brezat e ardhshëm, nëse i gjejnë.» Kur e lexuan dhe u çuditën, e lavdëruan Allahun, i Cili u kishte treguar te ata një shenjë të Ringjalljes. Pastaj ngritën zërat duke e lavdëruar dhe madhëruar Allahun. Hynë te djelmoshat në shpellë dhe i gjetën të ulur, me fytyrat të ndritura dhe rrobat e paprishura.

Ariusi dhe shokët e tij ranë në sexhde dhe e lavdëruan Allahun, që u kishte treguar një prej shenjave të Tij. Pastaj folën me njëri-tjetrin dhe djelmoshat u treguan për atë që u kishte ndodhur nga mbreti i tyre, Dikjanusi. Më pas Ariusi dhe shokët e tij dërguan një lajmëtar te mbreti i tyre i drejtë, Bidrusi, duke i thënë: «Nxit të vish tek ne, ndoshta do të shohësh një prej shenjave të Allahut, që Ai e ka bërë në mbretërinë tënde dhe e ka bërë shenjë për të gjithë njerëzit, që të jetë dritë, ndriçim dhe dëshmi e Ringjalljes.

Eja shpejt te djelmoshat që Allahu i ringjalli, pasi i kishte vdekur për më shumë se treqind vjet.» Kur lajmi mbërriti te mbreti, iu kthye kthjelltësia dhe iu largua shqetësimi. Ai tha: «Të lavdëroj, o Allah, Zoti i qiejve dhe i Tokës. Të adhuroj dhe të madhëroj.

Ti u tregove bujar ndaj meje dhe më mëshirove; nuk e shueve dritën që ua kishe dhënë paraardhësve të mi, mbretit dhe robit të drejtë, Konstantinusit.» Kur njerëzit e qytetit morën vesh, hipën në kuaj dhe u nisën me mbretin derisa mbërritën në qytetin e Efesusit. Banorët e qytetit dolën për ta pritur dhe e shoqëruan drejt shpellës. Kur djelmoshat panë Bidrusin, u gëzuan dhe ranë në sexhde me fytyra përtokë.

Bidrusi u ngrit, i përqafoi dhe qau. Ata ishin ulur para tij përtokë, duke madhëruar dhe lavdëruar Allahun. Pastaj djelmoshat i thanë Bidrusit: «Të lëmë në mbrojtjen e Allahut. Paqja, mëshira dhe ruajtja e Allahut qofshin mbi ty.

Allahu të ruajtë ty dhe mbretërinë tënde. Kërkojmë mbrojtje te Allahu për ty nga e keqja e njerëzve dhe xhinëve.» Ndërsa mbreti qëndronte në këmbë, ata u kthyen në vendet ku ishin shtrirë, ranë në gjumë dhe Allahu i Lartësuar ua mori shpirtrat. Mbreti u ngrit, ua veshi rrobat dhe urdhëroi që secilin ta vendosnin në një arkë ari.

Kur ra mbrëmja dhe ai fjeti, ata iu shfaqën në ëndërr dhe i thanë: «Ne nuk jemi krijuar prej ari e argjendi. Jemi krijuar prej dheut dhe në dhe do të kthehemi. Lëri siç ishim në shpellë, mbi dhe, derisa Allahu të na ringjallë prej tij.» Atëherë mbreti urdhëroi të bëhej një arkë prej druri tik dhe i vendosën në të.

Kur dolën prej andej, Allahu i mbuloi me tmerr, kështu që askush nuk mund të hynte tek ata. Mbreti urdhëroi të ndërtohej një xhami te hyrja e shpellës, ku njerëzit të faleshin. Caktoi edhe një festë të madhe për ta dhe urdhëroi që ajo të kremtohej çdo vit. Thuhet gjithashtu se, kur Temlikhan e çuan te mbreti i drejtë, mbreti e pyeti: «Kush je?»

Ai u përgjigj: «Jam nga banorët e këtij qyteti.» Ai tregoi se kishte dalë një ditë më parë ose disa ditë më parë dhe përmendi shtëpinë e vet e njerëzit e tij, por askush nuk i njihte. Mbreti kishte dëgjuar se në kohët e hershme ishin zhdukur disa djelmosha dhe se emrat e tyre ishin shkruar në pllakën që ruhej në thesar. Ai kërkoi pllakën dhe i lexoi emrat.

Temlikha ishte njëri prej tyre. Pastaj mbreti përmendi emrat e të tjerëve dhe Temlikha tha: «Ata janë shokët e mi.» Kur e dëgjoi këtë, mbreti u nis bashkë me njerëzit. Kur mbërritën te hyrja e shpellës, Temlikha tha: «Më lini të hyj tek shokët e mi e t’u jap lajmin e mirë, sepse, po t’ju shohin me mua, do të tmerrohen.»

Ai hyri dhe ua dha lajmin e mirë. Allahu ua mori shpirtrat dhe ua fshehu gjurmët, kështu që njerëzit nuk gjetën dot rrugën drejt tyre. Kjo është fjala e Allahut të Lartësuar: «Kur djelmoshat u strehuan në shpellë», domethënë, shkuan në shpellë. Thuhet: «Filani u strehua në një vend», domethënë, e mori atë vend si banesë.

Shpella ishte një zgavër në malin Banjalus. Emri i shpellës ishte «Khajrum». «Dhe thanë: “Zoti ynë, na dhuro mëshirë nga ana Jote”»: mëshira këtu nënkupton udhëzimin në fe. Është thënë gjithashtu se nënkupton furnizimin.

«Dhe na përgatit» domethënë: na e lehtëso. «Udhëzim në çështjen tonë», domethënë atë që kërkojmë prej kënaqësisë Tënde dhe atë që përmban udhëzimin tonë. Ibn Abbasi tha: «Udhëzim» do të thotë një dalje e sigurt nga shpella. Gjithashtu: t’i dënonte; u premtoi se do t’i vriste; u tregoi; të qëndronim këtu deri në mbrëmje; lëri aty të vdesin nga uria dhe etja, dhe kështu bëri.

Vehbi tha: Kaluan kohë pas kohe; pavlefshmëria e asaj në të cilën ata besonin; paratë që kishin me vete, të cilat kishin vulën e Dikjanusit dhe ishin të rënda sa një këpucë e vogël; Temlikha doli jashtë; nuk i njihnin; gjeti një …; të vegjël e të mëdhenj; e pyetën: «Çfarë lajmi ka?»; Tantijusi; uli shikimin; të gjithë kishin të njëjtën fe, Islamin; nga detyrimi për të adhuruar idhujt e për t’u flijuar tagutëve, e fshihnin besimin prej tij dhe ikën në shpellë; besimin tënd dhe përfundimin e veprave të tua.