Hanuunka Jidka Toosan

Tafsiirka Sheekh Cabdiraxmaan As-Sacdi

Markaas ayuu Eebbe kor ahaaye yiri: «Nagu hanuuni Jidka Toosan», taasoo ah: nagu tus oo nagu hanuuni, naguna waafaji Jidka Toosan. Waa jidka cad ee Eebbe iyo Jannadiisa gaarsiiya; waana garashada xaqa iyo ku camal-falkiisa. Ee nagu hanuuni jidka, naguna hanuuni inta aan jidka ku jirno. Jidka oo loo hanuuniyo waa ku sugnaanshaha diinta Islaamka iyo ka tegidda diimaha kale.

Jidka dhexdiisa oo lagu hanuuniyo waxay ka kooban tahay in la barto dhammaan faahfaahinta diinta laguna camal falo. Ducadani waa ducooyinka ugu koobban uguna faa’iidada badan addoonka. Sidaas darteed waxaa waajib ku ah qofku inuu Eebbe ku baryo rakcad kasta oo salaaddiisa ka mid ah, maadaama uu u baahan yahay hanuunkan.

Jidka Toosanina waa: «Jidka kuwa aad u nicmaysay», oo ah nebiyada, runlowyaasha, shuhadada iyo saalixiinta. «Aan ahayn» jidka «kuwa loo cadhooday», kuwa xaqa gartay haddana ka tegey, sida Yuhuudda iyo kuwa la midka ah. Mana aha jidka «kuwa lunsan», kuwa xaqa uga tegey jaahilnimo iyo baadi, sida Nasaarada iyo kuwa la midka ah. Suuraddani, in kasta oo ay kooban tahay, waxay xambaarsan tahay wax aanay suurad kale oo Qur’aanka ka mid ahi wada xambaarsanayn.

Waxay ka koobantahay saddexda qaybood ee tawxiidka: tawxiidka rubuubiyadda, oo laga fahmayo erayada «Eebaha caalamka»; tawxiidka ilaahnimada, oo ah in cibaadada Eebbe keliya loo gaar yeelo, lagana fahmayo magaca «Alle» iyo hadalka «Adiga keliya ayaan caabudnaa»; iyo tawxiidka magacyada iyo sifooyinka, oo ah in Eebbe kor ahaaye loo sugo sifooyinka kaamilnimada ah ee uu Naftiisa u sugay, Rasuulkiisuna u sugay, iyada oo aan la inkirin, wax la mid dhigin ama la shabahsiin. Taas waxaa tilmaamaya erayga «Mahad», sida hore loo sheegay.

Waxa kale oo ay xambaarsan tahay sugidda nebinnimada, hadalka «Nagu hanuuni Jidka Toosan»; waayo taasi ma suurtoobayso haddii aan farriin la soo dirin. Waxa kale oo ay sugaysaa in camallada laga abaalmariyo, hadalka «Boqorka Maalinta Abaalmarinta»; abaalmarintuna waxay ku dhacaysaa caddaalad, waayo «Diin» macneheedu waa abaalmarin caddaalad ku dhisan. Waxay kaloo xambaarsan tahay sugidda qaddarka iyo in addoonku si dhab ah u fal sameeyo, taas oo ka hor imanaysa Qadariyada iyo Jabriyadu.

Waxay kaloo jawaab u tahay dhammaan dadka bidcada leh, hadalka «Nagu hanuuni Jidka Toosan» awgiis; waayo waa garashada xaqa iyo ku camal-falkiisa, qof kasta oo bidco la yimaaddana arrintaas wuu ka hor imanayaa. Waxay kaloo ka kooban tahay in diinta Eebbe kor ahaaye loo kali yeelo cibaado ahaan iyo kaalmo weydiisasho ahaan, hadalka «Adiga keliya ayaan caabudnaa, Adiga keliya ayaanna kaalmo weydiisannaa» awgiis. Mahad oo dhan waxaa leh Eebaha caalamka. Baadi; mid baadi ah.

Tafsiirka Imaam Ibnu Kathiir

«Nagu hanuuni Jidka Toosan».

Inta badan akhristayaashu waxay ku akhriyaan xarafka «daad» (الصاد). Waxa kale oo lagu akhriyey «siiraad» (السراط), waxaana jira akhris xarafka «zaay» lagu dhawaaqayo. Al-Farraa’ wuxuu yiri: taasi waa lahjad ay leeyihiin Banu Cudra, Balqiin iyo Banu Kalb. Markii hore waxaa Eebbe kor ahaaye, kan la weydiisanayo, lagu ammaanay, waxay ku habboonayd in ammaanta dabadeed la weydiisto baahida; sida uu yiri: «Nuskeeda Anigaa leh, nuskeedana addoonkayga, addoonkayguna wuxuu heli doonaa wuxuu weydiistay.»

Tani waa habka ugu dhammaystiran ee qof wax weydiisanayaa u baryo: inuu marka hore kan uu wax weydiisanayo ammaano, dabadeedna baahidiisa weydiisto, maxaa yeelay sidaas ayaa baahida loogu guulaysataa, ducada looga jawaabaana u dhowdahay. Sidaas darteed Eebbe kor ahaaye ayaa addoommadiisa ku hanuuniyey habkan, maadaama uu yahay kan ugu dhammaystiran. Mararka qaarkood qofku wuxuu baahidiisa ku sheegi karaa isagoo ka warramaya xaaladdiisa iyo sida uu ugu baahan yahay, sida Muuse (naxariis korkiisa ha ahaatee) yiri: «Rabbiyow, waxaan u baahanahay khayr kasta oo Aad ii soo dejiso» [Al-Qasas: 24].

Mararka qaarkoodna waxaa taas ka horreeya sifaynta kan wax la weydiisanayo, sida uu yiri kii kalluunka lahaa: «Ilaah kale ma jiro Adiga mooyee. Adigu waad ka nasahantahay ceeb kasta. Runtii waxaan ka mid ahaa daalimiinta» [Al-Anbiyaa’: 87]. Mararka qaarkoodna waxaa jira ammaan keliya oo loo jeediyo kan la weydiisanayo, sida gabayaagu yiri:

«Ma baahidayda ma sheegi lahaa, mise xishoodkaagu baa igu filan, maadaama dabeecaddaadu tahay xishood? Haddii qofku maalin ku ammaano, ammaantaasi baa ku filan, baahidiisana kuu soo bandhigi maayo.»

Halkan hanuunku waa tilmaamid iyo waafajin. Hanuunka mar waxa uu qaataa mafcuulkiisa si toos ah, sida halkan: «Nagu hanuuni Jidka Toosan», sidaas darteedna waxa uu xambaarsan yahay macnaha: qalbiyadeenna geli, nagu waafaji, na sii ama na siiyaa. Eebbe kor ahaaye wuxuu yiri: «Waxaan tusnay labada jid» [Al-Balad: 10], taasoo ah inaan u caddaynay khayrka iyo sharka. Mar kalena hanuunku wuxuu la yimaadaa xarafka «ilaa», sida hadalkiisa: «Wuu doortay, wuxuuna ku hanuuniyey Jid Toosan» [An-Naxl: 121]; iyo: «U kaxeeya Jidka Naarta» [As-Saaffaat: 23].

Macnahaasi waa tilmaamid iyo tusid. Sidoo kale Eebbe kor ahaaye wuxuu yiri: «Adiguna waxaad ku hanuuninaysaa Jid Toosan» [Ash-Shuuraa: 52]. Hanuunku mar wuxuu la yimaadaa xarafka «laam», sida ay dadka Jannadu leeyihiin: «Mahad waxaa iska leh Eebbe, kaasoo nagu hanuuniyey tan» [Al-Acraaf: 43], taasoo macneheedu yahay: wuu nagu waafajiyey tan, wuxuuna naga dhigay kuwo mudan.

Jidka Toosan, Imaam Abuu Jacfar ibnu Jariir wuxuu yiri: «Dhammaan culimada tafsiirka ee ummadda waxay isku raaceen in Jidka Toosan yahay jid cad oo aan qallooc lahayn. Sidaas oo kale ayay macnihiisu uga dhigan tahay afafka Carabiga oo dhan. Tusaale ahaan waxaa ka mid ah hadalka Jariir bin Cadiyya al-Khatfi:

«Amiirka mu’miniinta wuxuu ku sugan yahay jid toosan, xataa marka marinadu qalloocdaan.»

Wuxuu yiri: daliillada arrintaas caddeynaya way ka badan yihiin inta la tirin karo. Dabadeed Carabtu waxay erayga “siiraad” u adeegsadaan hadal iyo ficil kasta oo lagu sifeeyo inuu toosan yahay ama qalloocan yahay; kan toosan waxay ku sifeeyaan toosnaantiisa, kan qalloocanna qalloociisa.»

Mufassiriinta Salafka iyo kuwa ka dambeeyey waxay fasiraadda Jidka ku kala duwanaadeen erayo, inkasta oo macnaha ay ku dhammaanayaan uu yahay mid keliya: in Eebbe iyo Rasuulkiisa la raaco. Waxaa la wariyey inuu yahay Kitaabka Eebbe.

Ibnu Abii Xaatim wuxuu yiri: Al-Hasan bin Curfa ayaa noo sheegay, Yaxya bin Yamaan ayaa ii sheegay, Xamza az-Zayyaat ayaa ka wariyey Sacad—oo ah Abuu al-Mukhtaar at-Taa’ii—ina-adeerkii al-Xaarith al-Acwarkana ka wariyey al-Xaarith al-Acwarka, inuu ka wariyey Cali bin Abii Daalib (Alle haka raalli noqdee), kaasoo yiri: Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) wuxuu yiri: «Jidka Toosan waa Kitaabka Alle.» Ibnu Jariirna sidaas oo kale ayuu ka wariyey Xamza bin Xabiib az-Zayyaat.

Axmed iyo at-Tirmidi waxay sidoo kale ka wariyeen, silsiladda al-Xaarith al-Acwarku ka weriyey Cali isagoo hadalka Nabiga kor u nisbaynaya: «Waa xadhigga adag ee Alle, waa xuska xikmadda leh, waana Jidka Toosan.» Waxaa laga wariyey in Cali hadalkan mawquuf ahaan u sheegay, taas ayaana u dhow inay sax tahay, Alle ayaana og.

Ath-Thawri wuxuu ka wariyey Mansuur, kaasoo ka wariyey Abuu Waa’il, kaasoo ka wariyey Cabdullaahi inuu yiri: «Jidka Toosan waa Kitaabka Alle.» Waxaa kaloo la yiri: waa Islaamka. Ad-Daxxaak wuxuu ka wariyey Ibnu Cabbaas inuu yiri: Jibriil wuxuu Muxammad (naxariis iyo nabadgelyo korkooda ha ahaatee) ku yiri: «Dheh: Muxammadow, nagu hanuuni Jidka Toosan.» Wuxuu yiri: macnaheedu waa nagu hanuuni jidka wax hanuuniya, waana diinta Alle oo aan qallooc ku jirin.

Maymuun bin Mihran wuxuu Ibnu Cabbaas ka wariyey inuu erayada «Nagu hanuuni Jidka Toosan» ka yiri: «Taasi waa Islaamka.» Ismaaciil bin Cabdirraxmaan as-Suddi al-Kabiir, isagoo ka wariyey Abuu Maalik iyo Abuu Saalix oo ka wariyey Ibnu Cabbaas, iyo Murra al-Hamadaani oo ka wariyey Ibnu Mascuud, iyo koox ka mid ah asxaabtii Nabiga (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee), waxay yiraahdeen: «Nagu hanuuni Jidka Toosan» waa Islaamka. Cabdullaahi bin Muxammad bin Caqiil wuxuu Jaabir ka wariyey inuu yiri: «Waa Islaamka, waana ka ballaaran yahay inta u dhexaysa samada iyo dhulka.»

Ibnu al-Xanafiyya wuxuu aayadda «Nagu hanuuni Jidka Toosan» ka yiri: «Waa diinta Alle, oo addoommada aan wax kale laga aqbalayn.» Cabdirraxmaan bin Zayd bin Aslamna wuxuu yiri: «Waa Islaamka.»

Xadiiskan Imaam Axmed ku weriyey Musnadkiisa ayuu ku yiri: Al-Hasan bin Sawwaar Abuu al-Calaa’ ayaa noo sheegay, Layth—oo ah ibnu Sacad—ayaa noo sheegay, Mucaawiya bin Saalixna wuxuu yiri: Cabdirraxmaan bin Jubayr bin Nufayr ayaa iiga warramay aabbihii, kaasoo ka wariyey an-Nawwaas bin Simcaan, kaasoo ka wariyey Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee), inuu yiri: «Alle wuxuu tusaale ka bixiyey jid toosan. Labada dhinac ee jidka waxaa ku yaal laba darbi oo albaabbo furan leh, albaabbadana waxaa sudhan daahyo la soo daayey.

Albaabka jidkana waxaa taagan mid ku dhawaaqaya: “Dadow, dhammaantiin jidka gala oo ha leexanina.” Mid kalena wuxuu jidka korkiisa ka dhawaaqayaa. Marka qofku damco inuu albaabbadaas mid ka furo, wuxuu leeyahay: “Hoog baa ku sugaya, ha furin; haddii aad furto waad geli doontaa.” Jidku waa Islaamka; labada darbi waa xuduudaha Alle; albaabbada furan waa waxyaalaha Alle xaaraantinimeeyey; kan albaabka jidka taagan waa Kitaabka Alle; kan jidka korkiisa ka dhawaaqayana waa waaniyaha Alle ee ku jira qalbiga qof kasta oo Muslim ah.»

Ibnu Abii Xaatim iyo Ibnu Jariir ayaa sidaas oo kale Layth bin Sacad uga wariyey. At-Tirmidi iyo an-Nasaa’ina labadooduba waxay ka wariyeen Cali bin Xajar, kaasoo ka wariyey Baqiyya, kaasoo ka wariyey Bujayr bin Sacad, kaasoo ka wariyey Khaalid bin Macdaan, kaasoo ka wariyey Jubayr bin Nufayr, kaasoo ka wariyey an-Nawwaas bin Simcaan. Silsiladdiisu waa saxiix, Alle ayaana og.

Mujaahid wuxuu yiri: «Nagu hanuuni Jidka Toosan» macnaheedu waa xaqa. Fasiraaddani waa mid ka kooban baaxad weyn, mana khilaafayso wixii hore. Ibnu Abii Xaatim iyo Ibnu Jariir waxay ka wariyeen Abuu an-Nadr Haashim bin al-Qaasim: Xamza bin al-Mughiira ayaa noo sheegay, kaasoo ka wariyey Caasim al-Axwal, kaasoo ka wariyey Abuu al-Caaliya, inuu erayada «Nagu hanuuni Jidka Toosan» ka yiri: «Waa Nabiga (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) iyo labadiisa saaxiib ee ka dambeeyey.» Caasim wuxuu yiri: arrintaas ayaannu al-Hasan u sheegnay, wuxuuna yiri: «Abuu al-Caaliya waa run sheegay, waana waaniyey.»

Dhammaan weedhahan waa sax, waana kuwo is waafaqsan. Qofkii raaca Nabiga (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee), kuna dayda labadii ka dambeeyey, Abuu Bakr iyo Cumar, wuxuu raacay xaqa. Qofkii xaqa raacana wuxuu raacay Islaamka; qofkii Islaamka raacana wuxuu raacay Qur’aanka, oo ah Kitaabka Alle, xadhiggiisa adag iyo Jidkiisa Toosan. Sidaas darteed dhammaantood waa fasiraado sax ah oo midba midka kale xaqiijinayo. Mahad Alle baa leh.

At-Tabaraani wuxuu yiri: Muxammad bin al-Fadl as-Saqati ayaa noo sheegay, Ibraahiim bin Mahdi al-Misiisi ayaa noo sheegay, Yaxya bin Zakariyyaa bin Abii Zaa’ida ayaa noo sheegay, al-Acmashna wuxuu ka wariyey Abuu Waa’il, kaasoo ka wariyey Cabdullaahi inuu yiri: «Jidka Toosan waa jidkii uu Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) nooga tegay.»

Sidaas darteed Imaam Abuu Jacfar bin Jariir (Alle ha u naxariistee) wuxuu yiri: «Fasiraadda aayaddan ee aniga iigu mudan, oo ah “Nagu hanuuni Jidka Toosan”, waa in looga jeedo: nagu waafaji inaan ku sugnaanno wixii Aad raalli ka noqotay, uguna waafajisay kuwa addoommadaada ka mid ah ee Aad u nicmaysay hadal iyo camal ahaan. Taasina waa Jidka Toosan.

Qofkii lagu waafajiyo wixii lagu waafajiyey kuwa uu Alle u nicmeeyey ee nebiyada, runlowyaasha, shuhadada iyo saalixiinta, waxaa lagu waafajiyey Islaamka, rumaynta rususha, ku dhegganaanta Kitaabka, samaynta wixii Alle amray, ka joogsiga wixii uu reebay, raacista jidkii Nabiga (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee), jidkii afarta khaliif iyo jidkii addoon kasta oo saalix ah. Waxaas oo dhami waa Jidka Toosan.»

Haddii la yiraahdo: «Muxuu mu’minku mar kasta, salaadda iyo wakhtiyada kaleba, u weydiisanayaa hanuunka isagoo hore ugu sifoobay? Tani miyaanay ahayn in wax hore u jira dib loo weydiisto?» Jawaabtu waa maya. Haddii addoonku habeen iyo maalinba aanu ugu baahnayn inuu Eebbe hanuunka weydiisto, Eebbe sidaas kuma hanuuniyeen.

Addoonku saacad kasta iyo xaalad kasta wuxuu ugu baahan yahay Eebbe kor ahaaye inuu ku sugo hanuunka, ku adkeeyo, fahamkiisa u iftiimiyo, kuna kordhiyo, isla markaana ku waarayo. Addoonku naftiisa uma laha wax faa’iido ama dhibaato ah, wixii Alle doono mooyaane. Sidaas darteed Eebbe kor ahaaye wuxuu addoonka ku hanuuniyey inuu wakhti kasta weydiisto gargaar, sugnaan iyo waafajin. Qofka liibaanay waa kan Eebbe ku waafajiyo inuu baryadiisa weydiisto, waayo Eebbe wuxuu ballan qaaday inuu ka jawaabo qofka baryaya marka uu baryo, gaar ahaan qofka dhibban ee baahan oo u baahan isaga habeen iyo maalinba.

Eebbe kor ahaaye wuxuu yiri: «Kuwa xaqa rumeeyow, rumeeya Eebbe iyo Rasuulkiisa iyo Kitaabka uu Rasuulkiisa ku soo dejiyey, iyo Kitaabka uu horay u soo dejiyey» [An-Nisaa’: 136]. Wuxuu mu’miniinta amray inay iimaanka yeeshaan, mana aha in la weydiisanayo wax hore u jira; waxa loola jeedaa waa ku sugnaanshaha, joogtaynta iyo ku adkaysiga camallada arrintaas sababta u ah. Alle ayaana og.

Eebbe kor ahaaye wuxuu mu’miniinta addoommadiisa ku amray inay yiraahdaan: «Rabbiyow, ha leexin qalbiyadeenna ka dib markaad nagu hanuunisay, nooguna hibee agtaada naxariis. Adigu waxaad tahay Deeq-bixiyaha» [Aal-Cimraan: 8]. Abuu Bakr (Alle haka raalli noqdee) wuxuu aayaddan si hoose u akhriyi jiray rakcadda saddexaad ee salaadda Maqrib, Al-Faatixada ka dib. Sidaas darteed macnaha hadalka Eebbe kor ahaaye ee «Nagu hanuuni Jidka Toosan» waa: nagu sii sug, hana naga leexin jid kale.

Baahida walaalihiis mu’miniinta ayuu ku muujinayaa hadalkiisa «Nagu hanuuni» [Al-Qasas: 24; Al-Anbiyaa’: 87; Al-Balad: 10; An-Naxl: 121; As-Saaffaat: 23; Ash-Shuuraa: 52; Al-Acraaf: 43]. Fadliga Qur’aanka waxaa horay loogu soo sheegay. Macnaha… [Qoraalka asalka ah ee halkan ku xusan waa googo’an.]

Waxaa hore u soo maray xadiiska ah in addoonku marka uu yiraahdo «Nagu hanuuni Jidka Toosan» ilaa dhammaadka, Eebbe yiraahdo: «Tani waa addoonkayga, addoonkayguna wuxuu heli doonaa wuxuu weydiistay.»

Hadalka Eebbe kor ahaaye ee «Jidka kuwa aad u nicmaysay» wuxuu fasirayaa Jidka Toosan. Naxwiyeyaashu waxay u arkaan inuu yahay beddelkiisa; waxaana suurtagal ah inuu yahay bayaan caddeyn ah, Alle ayaana og. «Kuwa aad u nicmaysay» waa kuwa lagu sheegay Suuradda An-Nisaa’, markii Eebbe yiri: «Qofkii adeeca Eebbe iyo Rasuulka, kuwaasi waxay la jiri doonaan kuwa uu Eebbe u nicmeeyey: nebiyada, runlowyaasha, shuhadada iyo saalixiinta. Kuwaasi wehel wanaagsan bay yihiin.

Taasi waa fadli Eebbe ka yimid, Eebbena waa ku filan yahay Oge» [An-Nisaa’: 69–70]. Ad-Daxxaak wuxuu Ibnu Cabbaas ka wariyey in «Jidka kuwa aad u nicmaysay» loola jeedo kuwa Aad ku nicmaysay adeeciddaada iyo cibaadadaada, malaa’igahaaga, nebiyadaada, runlowyaasha, shuhadada iyo saalixiinta; taasina waxay la mid tahay hadalka Rabbigeen kor ahaaye: «Kuwaasi waxay la jiri doonaan kuwa uu Eebbe u nicmeeyey…» [An-Nisaa’: 69]. Abuu Jacfar wuxuu ka wariyey ar-Rabii’ bin Anas inuu yiri: «Waa nebiyada.» Ibnu Jurayj wuxuu Ibnu Cabbaas ka wariyey inuu yiri: «Waa mu’miniinta.»

Mujaahidna sidaas oo kale ayuu yiri. Wakiic wuxuu yiri: «Waa Muslimiinta.» Cabdirraxmaan bin Zayd bin Aslam wuxuu yiri: «Waa Nabiga (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) iyo kuwa la jira.» Fasiraaddii hore ee Ibnu Cabbaas laga wariyey ayaa ka guud oo ka ballaaran, Alle ayaana og.

Hadalka Eebbe kor ahaaye ee «aan ahayn kuwa loo cadhooday iyo kuwa lunsan» wuxuu sharxayaa codsiga ah «Nagu hanuuni Jidka Toosan», oo ah jidka kuwa Aad u nicmaysay, kuwa hore loo sifeeyey laguna tilmaamay, kuwa hanuunka, toosnaanta iyo adeecidda Eebbe iyo rusushiisa leh, amarradiisa fuliya, kana taga waxyaalaha uu reebay iyo waxyaalaha uu kaga digay. Jidkaas ma aha jidka kuwa loo cadhooday, kuwa doonistoodu xumaatay, xaqana gartay haddana ka leexday; mana aha jidka kuwa aqoonta waayey oo baadi ku warwareegaya, xaqana aan ku hanuunsanayn.

Hadalka waxaa lagu adkeeyey «maya» si loo muujiyo inay jiraan laba jid oo xun, kuwaas oo kala ah jidka Yuhuudda iyo jidka Nasaarada. Qaar ka mid ah naxwiyeyaashu waxay ku andacoodeen in «aan ahayn» halkan tahay eray wax ka reebaya, sidaas darteedna ka-reebitaanku uusan ku xirnayn kuwii la nicmeeyey, maadaama kuwa kale aanay ka mid ahayn. Waxa aan soo bandhignay ayaa ka mudan, iyadoo la eegayo hadalka gabayaaga:

«Waxaad mooddaa inaad tahay geelii Banu Uqaysh, kaasoo lugihiisa hoostooda ka yeeraya sacab.»

Macnaha: waxaad mooddaa inaad tahay geel ka mid ah geela Banu Uqaysh; sifo ayaa meesha ka saartay magaca la sifaynayo. Sidaas oo kale «aan ahayn kuwa loo cadhooday» macnaheedu waa: aan ahayn jidka kuwa loo cadhooday; magaca «jidka» ayaa laga tagay, waxa ka dambeeyana wuxuu ku filnaaday, iyadoo macnaha hadalku caddeynayo: «Nagu hanuuni Jidka Toosan, Jidka kuwa aad u nicmaysay», dabadeedna Eebbe yiri «aan ahayn kuwa loo cadhooday».

Qaar waxay u maleeyeen in «maya» ee hadalka «iyo kuwa lunsan» ay tahay eray dheeraad ah, oo macnuhu yahay «aan ahayn kuwa loo cadhooday iyo kuwa lunsan». Waxay daliishadeen meeriska Al-Cajjaaj: «Ceel aan qoto dheerayn ayuu socday isaga oo aan ogayn», iyagoo ula jeeda «ceel qoto dheer». Waxa saxda ahi waa wixii aan horay u sheegnay.

Sababtaas awgeed ayuu Abuu Cubayd al-Qaasim bin Salaam kitaabkiisa «Fadaa’il al-Qur’aan» uga wariyey Abuu Mucaawiya, kaasoo ka wariyey al-Acmash, kaasoo ka wariyey Ibraahiim, kaasoo ka wariyey al-Aswad, kaasoo ka wariyey Cumar bin al-Khattaab (Alle haka raalli noqdee), inuu akhrin jiray: «aan ahayn kuwa loo cadhooday iyo kuwa kale ee lunsan». Silsiladdani waa saxiix, waxaana loo qaadanayaa inuu sidaas u yiri isagoo fasiraya. Taasi waxay caddeynaysaa wixii aan sheegnay: erayga «maya» waxaa loo keenay in diidmada la xoojiyo, labada jidna la kala saaro si mid kasta looga fogaado.

Jidka dadka iimaanka leh wuxuu ka kooban yahay aqoonta xaqa iyo ku camal-falkiisa. Yuhuuddu camalka ayay waayeen, Nasaaraduna aqoonta. Sidaas darteed cadhadu waxay u gaar noqotay Yuhuudda, baadiduna Nasaarada, maxaa yeelay qofka xaqa garta dabadeedna ka taga wuxuu mutaystaa cadho; kan aan aqoonna sidaas ma aha. Nasaaradu waxay damacsanaayeen wax, hase yeeshee jidkiisa ma hanuunsanayn, maxaa yeelay arrinta meel sax ah kama ay bilaabin, taas oo ah raacista Rasuulka xaqa ah, sidaas darteed way lumeen.

Yuhuud iyo Nasaaro labaduba waa baadi iyo kuwo loo cadhooday, hase yeeshee sifada ugu gaarka ah ee Yuhuuddu waa cadhada, sifada ugu gaarka ah ee Nasaaraduna waa baadida. Xadiisyada iyo raadraacyaduna sidaas ayay sheegeen.

Imaam Axmed wuxuu yiri: Muxammad bin Jacfar ayaa noo sheegay, Shucba ayaa noo sheegay, wuxuuna yiri: waxaan maqlay Simmaak bin Xarb oo leh: Cabaad bin Xubaysh ayaa iiga warramay, kaasoo yiri: Cadiy bin Xaatim ayaa iiga warramay: Ciidan fardooley ah oo Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) lahaa ayaa yimid, waxayna qabteen eeddaday iyo dad kale. Markii la hor keenay Rasuulka Alle, saf bay u galeen. Waxay tiri: «Rasuulkii Allow, safarkii wuu iga dheeraaday, wiilkiina wuu iga go’ay [qaraabadaydii baa iga maqantay], waxaan ahay haweenay waayeel ah oo aan wax adeeg ah qaban karin.

Ee ii samee wanaag, Alle ha kuu wanaajee.» Wuxuu yiri: «Yaa martida kuu ah?» Waxay tiri: «Cadiy bin Xaatim.» Wuxuu yiri: «Kii Alle iyo Rasuulkiisa ka cararay?» Waxay tiri: «Ii samee wanaag.» Markii uu soo noqday, nin agtiisa taagnaa oo ay u malaynaysay inuu Cali yahay ayaa yiri: «Ka codso inuu ku siiyo gaadiid aad ku safarto.»

Wayna weydiisatay, wuuna u amray in la siiyo. Waxay ii timid oo tiri: «Wuxuu sameeyey fal aanu aabbahaa samayn jirin. Hebel baa u yimid, wax buuna ka helay; hebel kale baa u yimid, wax buuna ka helay.» Aniguna waan u imid, waxaana agtiisa joogay haweenay iyo laba carruur ah, ama ilmo keliya; wuxuuna xusay sida ay ugu dhow yihiin Nabiga (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee).

Markaasaan gartay inuusan ahayn boqorkii Kisraa ama Qaysar. Wuxuu yiri: «Cadiyow, maxaa kaa celinaya inaad tiraahdo “Ilaah kale ma jiro Alle mooyee”? Ma Ilaah kale baa jira Alle ka sokow?» Wuxuu yiri: «Maxaa kaa celinaya inaad tiraahdo “Alle ayaa weyn”?

Ma wax baa ka weyn Alle weyne?» Wuxuu yiri: «Markaasaan Islaamay, waxaana arkay wejigiisa oo farxad ka muuqato.» Dabadeed wuxuu yiri: «Kuwa loo cadhooday waa Yuhuudda, kuwa lunsanna waa Nasaarada.» Wuxuu xusay xadiiska intiisa kale.

At-Tirmidi wuxuu ka wariyey xadiiskan Simmaak bin Xarb, wuxuuna yiri: «Waa xasan, ghariib; waxaanan ka garanayn oo keliya jidkan.» Waxaan leeyahay: Xammaad bin Salama ayaa isna ka wariyey Simmaak, kaasoo ka wariyey Murri bin Qadri, kaasoo ka wariyey Cadiy bin Xaatim inuu yiri: Rasuulka Alle ayaan wax ka weydiiyey hadalka Eebbe ee «aan ahayn kuwa loo cadhooday». Wuxuu yiri: «Waa Yuhuudda.» Waxaan weydiiyey «iyo kuwa lunsan», wuxuuna yiri: «Waa Nasaarada; iyaga ayaa ah kuwa lunsan.»

Sufyaan bin Cuyayna ayaa sidaas oo kale ka wariyey Ismaaciil bin Abii Khaalid, kaasoo ka wariyey ash-Sha’bi, kaasoo ka wariyey Cadiy bin Xaatim. Xadiiskan Cadiy siyaabo badan ayaa loo wariyey, erayadiisuna way kala duwan yihiin; xusiddoodu way dheeraan lahayd.

Cabdirrazzaaq wuxuu yiri: Macmar ayaa noo warramay, kaasoo ka wariyey Budayl al-Cuqaayli, kaasoo yiri: Cabdullaahi bin Shuqayq ayaa ii sheegay, isagoo ii warramay inuu ka maqlay Nabiga (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) isagoo jooga Waadii al-Quraa, faraskiisana saaran. Nin ka tirsan Banu Qayn ayaa weydiiyey: «Rasuulkii Allow, kuwani waa ayo?» Wuxuu yiri: «Kuwa loo cadhooday»—wuxuuna tilmaamay Yuhuudda—«kuwa lunsanna waa Nasaarada.» Al-Jurayri, Curwa iyo Khaalid al-Xaddhaa’ ayaa iyaguna ka wariyey Cabdullaahi bin Shuqayq, balse wariyayaal ayay uga tageen, mana xusin qofkii Nabiga maqlay.

Wariyadda Curwa waxaa lagu magacaabay Cabdullaahi bin Cumar, Alle ayaana og. Ibnu Mardawayh wuxuu ka wariyey Ibraahiim bin Tahmaan, kaasoo ka wariyey Budayl bin Maysara, kaasoo ka wariyey Cabdullaahi bin Shuqayq, kaasoo ka wariyey Abuu Dhar inuu yiri: Rasuulka Alle ayaan wax ka weydiiyey «kuwa loo cadhooday». Wuxuu yiri: «Yuhuudda.» Waxaan iri: «Kuwa lunsanna?»

Wuxuu yiri: «Nasaarada.» As-Suddi, isagoo ka wariyey Abuu Maalik iyo Abuu Saalix oo ka wariyey Ibnu Cabbaas, iyo Murra al-Hamadaani oo ka wariyey Ibnu Mascuud, iyo koox ka mid ah asxaabtii Nabiga (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee), waxay yiraahdeen: «Kuwa loo cadhooday waa Yuhuudda, kuwa lunsanna waa Nasaarada.» Ad-Daxxaak iyo Ibnu Jurayj, iyagoo ka wariyey Ibnu Cabbaas, waxay yiraahdeen: «Kuwa loo cadhooday waa Yuhuudda, kuwa lunsanna waa Nasaarada.» Sidaas oo kale waxaa yiri ar-Rabii’ bin Anas, Cabdirraxmaan bin Zayd bin Aslam iyo kuwo kale.

Ibnu Abii Xaatim wuxuu yiri: «Ma aqaan wax khilaaf ah oo mufassiriintu arrintan ka qabaan.» Waxa culimadani sheegeen ee ah in Yuhuuddu yihiin kuwa loo cadhooday, Nasaaraduna kuwa lunsan, waxaa markhaati u ah xadiiskii hore iyo hadalka Eebbe ee uu kula hadlay Banu Israa’iil Suuradda Al-Baqara: «Waxaa xun waxa ay nafahooda ku gateen: inay ku gaaloobaan wixii Alle soo dejiyey, iyagoo ka hinaasaya in Eebbe fadligiisa ku soo dejiyo cid ka mid ah addoommadiisa uu doono. Sidaas bay cadho kale ula noqdeen; gaaladana waxaa u sugnaaday cadaab wax dulleeya» [Al-Baqara: 90].

Suuradda Al-Maa’ida wuxuu yiri: «Ma idiin sheegaa wax abaalmarin ahaan intaas ka xun oo Alle agtiisa yaal? Waa kuwa Alle lacnaday oo u cadhooday, qaarna uu daanyeerro iyo doofaarro ka dhigay, isla markaana caabuday daaquutka. Kuwaasi waa kuwa meel ahaan ugu xun, uguna baadi badan Jidka Toosan» [Al-Maa’ida: 60]. Wuxuu kaloo yiri: «Waxaa lagu lacnaday kuwii gaaloobay ee reer Banii Israa’iil carrabkii Daawuud iyo Ciise ibnu Maryam, sababtoo ah way caasiyeen oo xadgudbeen.

Isma reebi jirin xumaanta ay samaynayeen. Waxa ay samaynayeen aad bay u xumaayeen» [Al-Maa’ida: 78–79].

Siirada waxaa ku jira in Zayd bin Camr bin Nufayl markii isaga iyo koox saaxiibbadii ah ay Shaam u baxeen iyagoo raadinaya diinta toosan, Yuhuuddu ku yiraahdeen: «Ma awoodi doontid inaad nagu soo biirto ilaa aad qayb ka qaadato cadhada Alle.» Wuxuu yiri: «Waxaan ka cararayaa cadhada Alle.» Nasaaraduna waxay ku yiraahdeen: «Ma awoodi doontid inaad nagu soo biirto ilaa aad qayb ka qaadato carada Alle.» Wuxuu yiri: «Taasi ma awoodo.»

Wuxuu ku sii sugnaa fitradiisii; wuxuu ka fogaaday sanamyada la caabudo iyo diinta mushrikiinta, mana uusan raacin Yuhuud ama Nasaaro midkoodna. Saaxiibbadiisse waxay noqdeen Nasaaro oo waxay galeen diinta Masiixiga, waayo wakhtigaas waxay u arkeen inay diinta Yuhuudda uga dhowdahay. Waxaa ka mid ahaa Warqa bin Nawfal; dabadeed Eebbe wuxuu ku hanuuniyey Nabigiisa markii la soo diray, markaas ayuu rumeeyey wixii waxyiga ka mid ah ee uu helay. Alle ha ka raalli noqdee.

[Mas’alo:] Ra’yiga saxda ah ee culimada ayaa ah in la saamaxo qofka aan kala saari karin dhawaaqa xarafka «daad» iyo «dhaa’», maadaama labada xaraf meelaha ay ka soo baxaan isu dhow yihiin. «Daad» wuxuu ka soo baxaa dhinaca hore ee carrabka iyo waxa ku xiga gawsaha; «dhaa’»na wuxuu ka soo baxaa caaradda carrabka iyo cidhifyada ilkaha hore ee sare. Labaduba waa xarfo cod leh, jilicsan, afkana lagu isku cadaadiyo marka la dhawaaqayo. Sidaas darteed waxaa loo saamaxay qofka aan kala garan karin inuu midka kale ku beddelo.

Alle ayaana og. Xadiiska ah «Anigu waxaan ahay kan ugu aftahansan dadka xarafka daad ku hadla» asal ma leh, Alle ayaana og.

Suuraddan barakaysan, oo toddoba aayadood ah, waxay ka kooban tahay mahadnaqidda iyo waynaynta Eebbe, iyo ku ammaana magacyadiisa wanaagsan ee tilmaamaya sifooyinkiisa sarreeya; waxay xustay soo noqoshada iyo Maalinta Abaalmarinta; waxay addoommadiisa ku hanuuninaysaa inay isaga wax weydiistaan oo baryaan, iyagoo ka tanaasulaya awooddooda iyo xooggooda; waxay ku hanuuninaysaa inay cibaadada isaga u kali yeelaan oo ku sugaan kelinimada ilaahnimadiisa, isla markaana ka nasahaan inuu leeyahay shariik, wax la mid ah ama wax u dhigma.

Waxay sidoo kale ku hanuuninaysaa inay Eebbe weydiistaan hanuunka Jidka Toosan, oo ah diinta toosan, iyo inuu ku sugo ilaa uu ku gaarsiiyo gudbidda jidka la dareemi karo ee Maalinta Qiyaame, kaasoo ku gaarsiinaya Jannada nicmooyinka leh, agta nebiyada, runlowyaasha, shuhadada iyo saalixiinta. Waxay dhiirrigelinaysaa camalka wanaagsan si ay maalinta Qiyaame ula jiraan dadka camalkaas lahaa; waxayna ka digaysaa waddooyinka baadilka, si aan maalinta Qiyaame loogu soo bixin kuwa raacay, kuwaas oo ah kuwa loo cadhooday iyo kuwa lunsan.

Aad bay u qurux badan tahay in nicmaynta Eebbe loogu nisbeeyey isaga, sida ku jirta «Jidka kuwa aad u nicmaysay», halka fal-sameeyaha cadhada laga tagay hadalka «aan ahayn kuwa loo cadhooday», inkasta oo xaqiiq ahaan isaga yahay kan cadhooda. Sida uu yiri: «Miyaadan arag kuwa la saaxiibay dad uu Alle u cadhooday…» [Al-Mujaadila: 14]. Sidaas oo kale baadida waxaa loo nisbeeyey qofka ku sugan, inkasta oo Eebbe qaddarkiisa ku baadiyeeyo, sida uu yiri: «Qofkii Alle hanuuniyo, kaas ayaa hanuunsan; qofkii uu baadiyeeyana uma heli doontid wali hanuuniya» [Al-Kahf: 17].

Wuxuu kaloo yiri: «Qofkii Alle baadiyeeyo, cid hanuuninaysa ma leh, wuxuuna kaga tagayaa iyagoo ku indho la’ baadidooda» [Al-Acraaf: 186]. Aayado kale oo tilmaamaya inuu keligiis leeyahay hanuuninta iyo baadiyeynta ayaa jira. Taasi way ka duwan tahay waxa ay sheegaan kooxda Qadariyada iyo kuwa raaca, oo ah in addoommadu iyagu doortaan oo sameeyaan arrintaas. Waxay bidcadooda ugu daliishadaan aayado isu ekaan kara, iyagoo ka tegaya kuwa si cad ugu jawaabaya.

Taasi waa xaaladda dadka baadida iyo xadgudubka leh. Xadiis saxiix ahna wuxuu yiri: «Markaad aragtaan kuwa raaca waxa aayadaha ka mid ah ee isu ekaan kara, kuwaasi waa kuwii uu Alle magacaabay [in la iska ilaaliyo], ee ka digtoonaada.» Waxaa loola jeedaa hadalka Eebbe: «Kuwa qalbiyadooda leexasho ku jirto waxay raacaan waxa ka mid ah ee isu ekaan kara» [Aal-Cimraan: 7]. Mahad Alle baa leh; qof bidco wata wax daliil sax ah kuma laha Qur’aanka, waayo Qur’aanku wuxuu u yimid inuu kala caddeeyo xaqa iyo baadilka, kala saaro hanuunka iyo baadida.

Is khilaaf iyo is burin midna kuma jiro, waayo waa waxyi ka yimid Eebbe Xikmad iyo Mahad leh.

Waxaa la jecel yahay qofka akhriya Al-Faatixada inuu dabadeed yiraahdo «Aamiin». Waxa kale oo la yiraahdaa «Aamiin» iyadoo shaqalka la gaabiyo. Macneheedu waa: «Eebbow, aqbal.» Daliilkeedu waa xadiiska uu Imaam Axmed, Abuu Daawuud iyo at-Tirmidi ka wariyeen Waa’il bin Xajar: Waxaan maqlay Nabiga (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) oo akhriyey «aan ahayn kuwa loo cadhooday iyo kuwa lunsan», dabadeedna yiri «Aamiin», codkiisana wuu dheereeyey.

Abuu Daawuud wuxuu leeyahay: codkiisa ayuu kor ugu qaaday. At-Tirmidi wuxuu yiri: «Xadiiskani waa xasan.» Waxaa sidoo kale laga wariyey Cali, Ibnu Mascuud iyo kuwo kale. Abuu Hurayra wuxuu yiri: Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee), marka uu akhriyo «aan ahayn kuwa loo cadhooday iyo kuwa lunsan», wuxuu oran jiray «Aamiin» ilaa uu maqlo qofka safka hore ee agtiisa jooga.

Waxaa wariyey Abuu Daawuud iyo Ibnu Maajah; waxaa lagu daray: «Masjidku codkeeda ayuu la gariiri jiray.» Ad-Daaraqutni wuxuu yiri: «Silsiladdiisu waa xasan.» Bilaalna wuxuu yiri: «Rasuulkii Allow, ha iga hormarin Aamiin.» Waxaa wariyey Abuu Daawuud.

Abuu Nasr al-Qushayri wuxuu ka soo xigtay al-Hasan iyo Jacfar as-Saadiq inay xarafka miim-ka ee «Aamiin» adkayn jireen, sida ku jirta «Aamiin al-Bayt al-Xaraam» [Al-Maa’ida: 2]. Culimadeenna iyo kuwo kaleba waxay yiraahdeen: tani waa sunno qofka salaadda ka baxsan, waxaana si gaar ah loogu adkeeyey qofka salaadda ku jira, ha keliyaysnaado, imaam ha ahaado ama imaam daba-socde; xaalad kasta ha joogee. Sababtu waa wixii Saxiixayn lagu wariyey Abuu Hurayra (Alle haka raalli noqdee), in Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) yiri: «Marka imaamku Aamiin yiraahdo, idinkuna Aamiin yiraahda.

Qofkii Aamiintiisu la waafaqdo Aamiinta malaa’igta, waxaa loo dhaafi doonaa dembiyadiisii hore.» Saxiix Muslimna waxaa ku jira in Rasuulka Alle yiri: «Marka midkiin salaadda ku yiraahdo Aamiin, malaa’igta samadana Aamiin tiraahdo, midkoodna midka kale la waafaqo, waxaa loo dhaafi doonaa dembiyadiisii hore.» Saxiix Muslim waxaa sidoo kale Abuu Muusaa ka wariyey isagoo hadalka Nabiga kor u nisbaynaya: «Marka uu imaamku yiraahdo “iyo kuwa lunsan”, idinkuna yiraahda “Aamiin”; Eebbe wuu idiin aqbalayaa.»

Juwaybir wuxuu ka wariyey ad-Daxxaak, kaasoo ka wariyey Ibnu Cabbaas inuu yiri: Waxaan iri: «Rasuulkii Allow, Aamiin maxay ka dhigan tahay?» Wuxuu yiri: «Rabbiyow, samee.» Al-Jawhari wuxuu yiri: «Aamiin» macnaheedu waa «sidaas ha ahaato». At-Tirmidi wuxuu yiri: «Macnaheedu waa: ha niyad-jabin rajadayada.»

Culimada badankoodu waxay yiraahdeen: macnaheedu waa «Eebbow, noo aqbal». Al-Qurdubi wuxuu ka soo xigtay Mujaahid, Jacfar as-Saadiq iyo Hilaal bin Kaysaan in «Aamiin» uu yahay magac ka mid ah magacyada Eebbe kor ahaaye. Waxaa Ibnu Cabbaas laga soo wariyey isagoo hadalka Nabiga kor u nisbaynaya, balse ma saxo, sida uu yiri Abuu Bakr bin al-Carabi al-Maaliki.

Asxaabta Maalik waxay yiraahdeen: imaamku Aamiin ma yiraahdo, qofka daba-socdaa se wuu yiraahdaa, iyagoo daliishanaya waxa Maalik ka wariyey Sumay, kaasoo ka wariyey Abuu Saalix, kaasoo ka wariyey Abuu Hurayra, in Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) yiri: «Marka uu imaamku yiraahdo “iyo kuwa lunsan”, idinkuna yiraahda “Aamiin”…» Waxay sidoo kale daliishadeen xadiiska Abuu Muusaa: «Marka uu akhriyo “iyo kuwa lunsan”, idinkuna yiraahda “Aamiin”.»

Waxaan horay u soo xusnay xadiiska ay labada saxiix wada wariyeen: «Marka imaamku Aamiin yiraahdo, idinkuna Aamiin yiraahda», iyo in Nabigu (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) Aamiin oran jiray marka uu akhriyo «aan ahayn kuwa loo cadhooday iyo kuwa lunsan».

Culimadeennu waxay ku kala aragti duwan yihiin in qofka imaamka daba-socdaa cod dheer ku yiraahdo Aamiin salaadaha codka dheer. Nuxurka khilaafku waa sidan: haddii imaamku illoobo Aamiinta, qofka daba-socdaa cod dheer ayuu ku oranayaa, arrintaasna isku ra’yi bay ka yihiin. Haddii imaamku cod dheer ku yiraahdo Aamiin, ra’yiga dambe ee madhhabka ayaa ah in qofka daba-socdaa aanu cod dheer ku oran; waana madhhabka Abuu Xaniifa iyo riwaayad Maalik laga weriyey. Sababtu waxay tahay inuu yahay dikri ka mid ah dikriga salaadda, sida dikriga kale oo aan cod dheer loo akhrin.

Ra’yigii hore wuxuu ahaa inuu cod dheer ku yiraahdo; waana madhhabka Imaam Axmed bin Xanbal iyo riwaayadda kale ee Maalik laga weriyey, sida horay loo sheegay: ilaa masaajidku codkeeda la gariiro. Waxaa kaloo jirta ra’yi saddexaad: haddii masaajidku yar yahay, qofka daba-socdaa cod dheer kuma yiraahdo, maadaama uu maqlo akhrinta imaamka; haddii uu weyn yahayna cod dheer ayuu ku yiraahdaa si Aamiintu u gaarto dadka ku kala sugan geesaha masaajidka. Alle ayaana og.

Imaam Axmed wuxuu Musnadkiisa ka wariyey Caa’isha (Alle haka raalli noqdee) in Rasuulka Alle agtiisa Yuhuudda lagu xusay, markaasuu yiri: «Waxba nooguma hinaasaan sida ay noogu hinaasaan Jimcaha uu Alle nagu hanuuniyey, iyaguna ka lumeen; qiblada uu Alle nagu hanuuniyey, iyaguna ka lumeen; iyo hadalkayaga aan imaamka gadaashiisa ku niraahno Aamiin.» Ibnu Maajahna wuu wariyey, eraygiisuna waa: «Yuhuuddu waxba idiinkuma hinaasaan sida ay idiinku hinaasaan salaanta iyo Aamiinta.»

Ibnu Maajah wuxuu sidoo kale Ibnu Cabbaas ka wariyey in Rasuulka Alle yiri: «Yuhuuddu waxba idiinkuma hinaasaan sida ay idiinku hinaasaan inaad tiraahdaan Aamiin; ee badiya Aamiin.» Silsiladdiisa waxaa ku jira Dalxa bin Camr, waana daciif.

Ibnu Mardawayh wuxuu Abuu Hurayra ka wariyey in Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) yiri: «Aamiin waa shaabadda Rabbiga Caalamiinta ee addoommadiisa mu’miniinta.» Anasna wuxuu yiri: Rasuulka Alle wuxuu yiri: «Waxaa la i siiyey Aamiin salaadda dhexdeeda iyo marka ducada la samaynayo; cid iga horraysay lama siin, marka laga reebo Muuse. Muuse wuu ducaysan jiray, Haaruunna Aamiin ayuu odhan jiray. Ee ducadiinna Aamiin ku soo afjara, waayo Eebbe wuu idiin aqbalayaa.»

Waxaan leeyahay: Halkan ayay qaarkood daliil uga qaateen aayaddan barakaysan, hadalka Eebbe: «Muuse wuxuu yiri: “Rabbiyow, Fircoon iyo madaxdiisa waxaad siisay qurux iyo maal nolosha adduunka. Rabbiyow, waxay dadka uga luminayaan jidkaaga. Rabbiyow, baabi’i maalkooda, quluubtoodana adkee si aanay u rumayn ilaa ay arkaan cadaabta xanuunka badan.” Wuxuu yiri: “Labadiinnii ducadii waa la aqbalay ee toosnaada, hana raacina jidka kuwa aan waxba aqoon”» [Yuunus: 88–89].

Ducada waxaa loo nisbeeyey Muuse oo keliya, hase yeeshee hadalka dhexdiisa waxaa ku jira wax tilmaamaya in Haaruun Aamiin yiri, sidaas darteedna waxaa loo tiriyey qof ducaystay, iyadoo Eebbe yiri: «Labadiinnii ducadii waa la aqbalay.» Tani waxay tilmaamaysaa in qofka ducada Aamiin ku yiraahdaa uu la mid yahay qofka ducaystay. Sidaas darteed ayay qaar yiraahdeen qofka imaamka daba-socdaa ma akhriyo, waayo Aamiintiisa ka dib akhrinta Al-Faatixada waxay la mid tahay akhrinteeda. Xadiiska «Qofkii imaam leh, akhrinta imaamku waa akhrintiisa» ayaa arrintan lagu daliishaday.

Bilaalna wuxuu oran jiray: «Ha iga hormarin Aamiin.» Daliilkan waxaa laga fahmay in qofka imaamka daba-socdaa aanu akhrin Al-Faatixada salaadaha codka dheer. Alle ayaana og.

Sidaas darteed Ibnu Mardawayh wuxuu yiri: Axmed bin al-Hasan ayaa noo sheegay, Cabdullaahi bin Muxammad bin Salaam ayaa noo sheegay, Isxaaq bin Ibraahiim ayaa noo sheegay, Jariir ayaa noo sheegay, Layth bin Abii Sulaym ayaa ka wariyey Kacab, kaasoo ka wariyey Abuu Hurayra, inuu yiri: Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) wuxuu yiri: «Marka imaamku yiraahdo “aan ahayn kuwa loo cadhooday iyo kuwa lunsan”, dabadeedna uu yiraahdo “Aamiin”, oo Aamiinta dadka dhulka joogaa la waafaqdo Aamiinta dadka samada jooga, Eebbe wuxuu addoonka u dhaafaa dembiyadiisii hore.

Qofka aan Aamiin oranina wuxuu la mid yahay nin qolo la duushay, dabadeedna saami-qaybsi sameeyeen oo saamiyaashii la baxay, isaga se saamigiisu aanu soo bixin. Markaasuu yiri: “Maxaa saamigaygu u soo bixi waayey?” Waxaa lagu yiri: “Adigu Aamiin maadan oran.”»

[Qoraalka tafsiirka ee la soo gudbiyey wuxuu dhammaadkiisa ka kooban yahay tixraacyo iyo weedho kala go’an: An-Nisaa’: 69–70; Al-Maa’ida: 60; Al-Maa’ida: 77; Al-Baqara: 90; Al-Maa’ida: 60; Al-Maa’ida: 78–79; Al-Mujaadila: 14; Al-Kahf: 17; Al-Acraaf: 186; Aal-Cimraan: 7; Yuunus: 88–89. Qoraalka asalka ah ee halkaas ka dambeeyaa waa kala daadsan yahay, sidaas darteed qaybaha aan macne buuxa lahayn looma turjumin sidii jumlado dhamaystiran.]

Tafsiirka Al-Baqawi

Hadalka Eebbe ee «Nagu hanuuni Jidka Toosan». «Nagu hanuuni» macnaheedu waa: na tus oo nagu hanuuni. Cali iyo Ubayy bin Kacab waxay yiraahdeen: «Nagu sug», sida qofka taagan loogu yiraahdo: «Istaag ilaa aan kuu soo noqdo», taasoo loola jeedo: ku sii sug waxa aad ku sugan tahay. Mu’miniintu iyagoo hanuunka ku sugan ayay ducadan akhriyaan, macnaheeduna waa in Alle ku sugo hanuunka iyo inay weydiistaan hanuun dheeraad ah; waayo fadliga iyo hanuunnada Alle kor ahaaye ma dhammaadaan, sida ay qabaan Ahlus-Sunna.

«Siiraad» sidoo kale waxaa lagu akhriyaa xarafka siin, waxaana sidaas ka wariyey Uways, isagoo ka wariyey Yacquub; waana qaabkii asalka ahaa. Waxaa loogu bixiyey «siiraad» sababta oo ah wuxuu liqaa dadka jidka mara [wuxuu ku soo koobiyaa oo qaadaa jidka]. Waxa kale oo lagu akhriyaa xarafka zaay, Xamza ayaana ku akhriya iyadoo dhawaaqa zaay la isugu dhowaynayo. Dhammaan waa lahjado sax ah.

Akhriska la doortayna, sida ay qabaan akhristayaasha badankoodu, waa xarafka saad, maadaama uu waafaqsan yahay Musxaf-ka.

Jidka Toosan, Ibnu Cabbaas iyo Jaabir (Alle haka raalli noqdee) waxay yiraahdeen: «Waa Islaamka.» Munaasibna waa sidaas oo kale yiri Muqaatil. Ibnu Mascuud (Alle haka raalli noqdee) wuxuu yiri: «Waa Qur’aanka.» Cali (Alle haka raalli noqdee) waxaa laga wariyey isagoo hadalka Nabiga kor u nisbaynaya: «Jidka Toosan waa Kitaabka Alle.»

Saciid bin Jubayr (Alle haka raalli noqdee) wuxuu yiri: «Waa jidka Jannada.» Sahl bin Cabdullaahi wuxuu yiri: «Waa jidka Sunnada iyo Jamaacada.» Bakar bin Cabdullaahi al-Muzani wuxuu yiri: «Waa jidka Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee).» Abuu al-Caaliya iyo al-Hasan waxay yiraahdeen: «Waa Rasuulka Alle, ehelkiisa iyo labadiisa saaxiib.»

Asal ahaan eraygu afka Carabiga wuxuu ka dhigan yahay jid cad.

Hadalka Eebbe ee «Jidka kuwa aad u nicmaysay» macnihiisu waa: kuwa aad ugu galladaysay hanuun iyo waafajin. Cikrimah wuxuu yiri: «Waxaad ugu galladaysay ku sugnaanshaha iimaanka iyo toosnaanta, waana nebiyada (naxariis korkooda ha ahaatee).» Waxa kale oo la yiri: waa cid kasta oo Alle ku sugo iimaanka, oo ka mid ah nebiyada iyo mu’miniinta uu Eebbe kor ahaaye ku xusay hadalkiisa: «Kuwaasi waxay la jiri doonaan kuwa uu Eebbe u nicmeeyey, oo nebiyada ka mid ah…» [An-Nisaa’: 69]. Ibnu Cabbaas wuxuu yiri: «Waa qoomkii Muuse iyo Ciise (naxariis korkooda ha ahaatee) ka hor intaanay diintooda beddelin.»

Cabdirraxmaan bin Zayd wuxuu yiri: «Waa Nabiga (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) iyo kuwa la jira.» Abuu al-Caaliya wuxuu yiri: «Waa ehelka Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee), Abuu Bakr iyo Cumar (Alle haka raalli noqdee), iyo ehelkiisa.» Shahr bin Xawshab wuxuu yiri: «Waa asxaabtii Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) iyo ehelkiisa.»

Xamza wuxuu «calayhim», «ladayhim» iyo «ilayhim» ku akhriyaa ha-daamkooda oo la dummaynayo. Yacquubna ha kasta oo ka horreeyo yaa sukuun leh, marka uu yahay labaale ama jamac, wuu dummaynayaa, marka laga reebo «dhexda gacmahooda iyo lugahooda». Akhristayaasha kale waxay ku akhriyaan ha-da iyagoo kasra siinaya. Qofkii dummaynaya wuxuu ku celinayaa asalkii, waayo marka kaligeed taagan tahay waa damma; qofkii kasra siinayana wuxuu u samaynayaa ya-da sukuunka leh awgeed, maadaama kasradu la mid tahay ya-da.

Ibnu Kathiir iyo Abuu Jacfar waxay dummiyaan miim kasta oo jamac ah, iyagoo ku dheereeya marka la isku xidho akhriska, haddii aanu ka daba iman xaraf sukuun leh; haddii xaraf sukuun leh ka daba yimaaddo ma dheereeyaan. Naafic wuxuu u dhexeeyaa labadaba, Warshna wuu dummiyaa marka ay ka horreyso alif go’an. Haddii alifta wasalku ka daba timaaddo, ha-da iyo miim-ka waxaa dummiyaa Xamza iyo al-Kisaa’ii marka ha-da ka horreeyo kasra ama yaa sukuun leh; Abuu Camrna labadaba wuu kasraa. Yacquubna sidaas ayuu sameeyaa marka xarafka ka horreeyaa kasra leeyahay.

Akhristayaasha kale waxay dhammaantood miim-ka u akhriyaan damma, ha-dana kasra, ya-da ama kasrada ka horreysa awgeed; miim-kana asalkiisa awgiis.

Hadalka Eebbe ee «aan ahayn kuwa loo cadhooday» macnihiisu waa: ma aha jidka kuwa aad u cadhootay. Cadho waa doonista in dambiilayaasha laga aarguto. Cadhada Eebbe kor ahaaye kuma dhacdo dambiilayaasha mu’miniinta; waxay ku dhacdaa oo keliya gaalada. «Iyo kuwa lunsan» macnaheedu waa: kuwa hanuunka ka lumay.

Baadida ugu daran waa halaag iyo qarsoomid; waxaa la yiraahdaa: biyihii caanaha ayay ku lumeen, taasoo loola jeedo inay halaagsameen oo qarsoomeen. «Aan ahayn» halkan macnaheedu waa «maya», «maya»-duna macnaheedu waa «aan ahayn»; sidaas darteed isku xidhiddu waa bannaan tahay, sida la yiraahdo: «Hebel ma aha qof samafal badan, mana aha mid qurux badan.» Haddii «aan ahayn» loola jeedo «wax kale oo aan ka ahayn», lama oggola in «maya» lagu xiro; lama oran karo: «Waxaan hayaa wax aan Cabdullaahi ahayn iyo Zayd.»

Cumar bin al-Khattaab (Alle haka raalli noqdee) wuxuu akhrin jiray: «Jidka kuwa aad u nicmaysay, ee aan ahayn kuwa loo cadhooday iyo kuwa kale ee lunsan.» Waxaa la yiri kuwa loo cadhooday waa Yuhuudda, kuwa lunsanna waa Nasaarada; waayo Eebbe wuxuu Yuhuudda ku xukumay cadho, isagoo yiri: «Kuwa uu Alle lacnaday oo u cadhooday» [Al-Maa’ida: 60], Nasaaradana wuxuu ku xukumay baadi, isagoo yiri: «Ha raacina hawada dadka hore u lumay» [Al-Maa’ida: 77]. Sahl bin Cabdullaahi wuxuu yiri: «Aan ahayn kuwa bidco ku cadhooday, iyo kuwa Sunnada ka lumay.»

Qofka Qur’aanka akhriya waxaa u sunnah ah inuu marka uu dhammeeyo akhrinta Al-Faatixada, hakad yar ka dib, yiraahdo «Aamiin». Waa eray fudud [aan lagu adkayn dhawaaqa miim-ka], waxaana naxwiyeyaashu oggolaadeen in la dheereeyo ama la gaabiyo. Macnihiisu waa: «Eebbow, maqal oo aqbal.» Ibnu Cabbaas iyo Qataadah waxay yiraahdeen: «Macnaheedu waa: sidaas ha ahaato.»

Mujaahid wuxuu yiri: «Waa magac ka mid ah magacyada Eebbe kor ahaaye.» Waxa kale oo la yiri: waa shaabadda ducada. Waxa kale oo la yiri: waa shaabadda Eebbe ee uu addoommadiisa kaga difaaco aafooyinka, sida shaabadda warqadda looga ilaaliyo xumaanta iyo in waxa ku qoran bannaanka u soo baxaan.

Imaam Abuu Cali al-Xusayn bin Muxammad al-Qaadi iyo Abuu Xaamid Axmed bin Cabdullaahi as-Saalixi waxay noo warrameen, iyaga oo leh: Abuu Bakr Axmed bin Xasan al-Xayri ayaa noo sheegay; Abuu Cali Muxammad bin Axmed bin Muxammad bin Macqal al-Maydani ayaa noo sheegay; Muxammad bin Yaxyaa ayaa noo sheegay; Cabdirrazzaaq ayaa noo sheegay; Macmar ayaa noo sheegay, kaasoo ka wariyey az-Zuhri, kaasoo ka wariyey Ibnu al-Musayyab, kaasoo ka wariyey Abuu Hurayra (Alle haka raalli noqdee), in Nabigu (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) yiri: «Marka imaamku yiraahdo “aan ahayn kuwa loo cadhooday iyo kuwa lunsan”,

idinkuna yiraahda “Aamiin”; waayo malaa’igtu Aamiin bay tiraahdaa, imaamkuna Aamiin buu yiraahdaa. Qofkii Aamiintiisu la waafaqdo Aamiinta malaa’igta, dembiyadiisii hore waa loo dhaafaa.»