Туура жолго баштоону суроо

Шейх Абдуррахман ас-Саадинин тафсири

Андан кийин Алла Таала: «Бизди туура жолго баштагын!» — деди. Башкача айтканда, бизге туура жолду көрсөтүп, ага багытта жана ошол жолдо жүрүүгө ийгилик бер. Ал — Аллага жана Анын Бейишине жеткирүүчү ачык жол. Бул — чындыкты таанып, ага ылайык амал кылуу.

Демек, бизди ошол жолго баштагын жана анын үстүндө жетектегин. Жолго баштоо — Ислам динин бекем кармануу жана андан башка диндерди таштоо. Ал эми жолдун үстүндө жетектөө диний маселелердин бардык майда-чүйдөсүн илим жана амал жагынан үйрөтүүнү камтыйт. Бул дуба дубалардын эң камтуучусу жана пенде үчүн эң пайдалуусу.

Ошондуктан адам намазынын ар бир рекетинде Алладан муну суроого милдеттүү, анткени ал буга муктаж.

Бул туура жол — «Өзүң жакшылык берген адамдардын жолу»: пайгамбарлардын, сыддыктардын, шейиттердин жана салихтердин жолу. «Каарына калгандардын» жолу эмес: алар чындыкты билип туруп, аны таштагандар, мисалы, яхудийлер жана аларга окшогондор. Ошондой эле «адашкандардын» жолу эмес: алар чындыкты билбестиктен жана адашуудан улам таштагандар, мисалы, христиандар жана аларга окшогондор.

Бул сүрө кыска болгонуна карабастан, Курандагы башка бир да сүрө камтыбаган маанилерди камтыйт. Анда таухиддин үч түрү бар: рубубийяттагы таухид «Ааламдардын Раббиси» деген сөздөн алынат; улухийяттагы таухид — Аллага гана ибадат кылуу — «Алла» деген сөздөн жана «Сага гана ибадат кылабыз» деген сөздөн алынат. Ысым-сипаттардагы таухид болсо, Алла Таала Өзү үчүн жана Элчиси Ага бекиткен кемелдик сыпаттарын эч нерсени жокко чыгарбай, окшоштурбай жана теңдеш кылбай бекитүүнү билдирет. Муну мурда айтылгандай, «мактоо» деген сөз көрсөтүп турат.

Сүрөдө «Бизди туура жолго баштагын!» деген сөз аркылуу пайгамбарлыктын бар экени да бекитилет, анткени элчилик болмоюнча мындай хидаят мүмкүн эмес. «Кыямат күнүнүн Ээсине» деген сөздө амалдарга жараша сыйлык берилери айтылып, сыйлык адилеттик менен болору көрсөтүлөт, себеби «дин» бул жерде адилеттүү сыйлык дегенди билдирет. Сүрө кадырдын бар экенин жана пенденин өз амалынын чыныгы аткаруучусу экенин да камтыйт; бул кадырды четке каккандар менен пендени амалга мажбурланган деп эсептегендердин көз карашына каршы.

Ошондой эле «Бизди туура жолго баштагын!» деген сөз аркылуу бардык бидъатчыларга жооп берилет, анткени туура жол — чындыкты таанып, ага амал кылуу. Ар бир бидъатчы буга каршы келет. «Сага гана ибадат кылабыз жана Сенден гана жардам сурайбыз» деген сөздөрдө динди Алла Таала үчүн гана таза кылуу — ибадатта да, жардам суроодо да — камтылган.

Ааламдардын Раббиси Аллага мактоолор болсун! Адашуу — туура жолдон тайуу; адашкан киши — туура жолдон тайган адам.

Имам Ибн Касирдин тафсири

«Бизди туура жолго баштагын!» Бул сөздү көпчүлүк окуу салтында «сад» тамгасы менен окушат; «сират» жана «зай» менен окуган варианттар да келген. Ал-Фарра мындай деген: «Бул — Узра, Балкейн жана Киләб урууларынын тили».

Суралып жаткан Алла Таалага мактоо айтылгандан кийин, Андан сураныч кылуу ылайыктуу болду. Алла Таала: «Намазды Өзүм менен пендемдин ортосунда экиге бөлдүм… пендем сураган нерсе ага берилет», — деген. Бул — сурап жаткан адамдын эң толук абалы: алгач суралып жатканды мактап, андан соң муктаждыгын суроо. Анткени бул муктаждыктын орундалышына жана дубанын кабыл болушуна көбүрөөк себеп болот.

Алла Таала пенделерин эң кемел жолго багыттады. Кээде адам өзүнүн абалын жана муктаждыгын айтып сурайт. Муса, ага салам болсун, мындай деген: «Раббим! Сен мага түшүрө турган жакшылыкка муктажмын» (Касас, 24). Кээде өтүнүчтөн мурда суралып жатканды сыпаттайт.

Зун-Нундун сөзү сыяктуу: «Сенден башка сыйынууга татыктуу кудай жок. Сен аруу-уктуң! Чындыгында, мен залымдардан болдум» (Анбия, 87). Кээде суралып жатканды мактоо гана болот. Акын мындай деген: «Муктаждыгымды айтайынбы, же сенин уятың жетиштүүбү?

Сенин мүнөзүң — уяттуулук. Эгер адам сени бир күнү мактаса, ошол мактоо эле анын өтүнүчүн айтуудан куткарат».

Бул жердеги хидаят — туура жолду көрсөтүү жана ийгиликке жеткирүү. «Бизди туура жолго баштагын!» дегендегидей, хидаят сөзү түз толуктоочту талап кылышы мүмкүн. Бул учурда сөз «көңүлүбүзгө сал», «ийгилик бер», «ырыскы кыл» же «бер» деген маанини камтыйт.

«Биз ага эки жолду көрсөттүк» деген аятта (Балад, 10) ал жакшылык менен жамандыкты түшүндүрүү маанисинде келген. Хидаят «-га» деген предлог менен да колдонулат: «Ал аны тандап алып, түз жолго багыттады» (Нахл, 121); «Аларды Тозок жолуна алып баргыла» (Саффат, 23). Бул багыт көрсөтүү жана жолду түшүндүрүү дегенди билдирет. «Чындыгында, сен түз жолго багыттайсың» (Шура, 52) деген аятта хидаят «-га» предлогу менен келген.

Ошондой эле «Аллах бизди буга жеткирди» (Аъраф, 43) деген Бейиш ээлеринин сөзүндө хидаят «үчүн» деген предлог менен колдонулган: башкача айтканда, Алла бизге ийгилик берип, муну бизге насип кылды.

Туура жол жөнүндө имам Абу Жаъфар ибн Жарир мындай деген: «Тафсир аалымдарынын бардыгы туура жол — эч кыйшыгы жок, ачык жол деген пикирге бир добуштан келишкен. Арабдардын тилинде да ушундай. Жарир ибн Атия ал-Хатфи мындай деген: “Момундардын башчысы — суу жолдору кыйшайганда да түз турган жолдо”.» Ибн Жарир: «Мунун далилдери санап бүтө алгыс көп», — деген.

Андан соң арабдар «жол» сөзүн түздүгү же кыйшайгандыгы менен сыпатталган ар кандай сөзгө жана ишке карата да колдонорун айткан.

Мурунку жана кийинки муфассирлер туура жолду ар түрдүү сөздөр менен түшүндүрүшкөн. Бирок алардын баарынын маңызы бир: Аллага жана Элчисине ээрчүү. Айрымдар бул — Алланын Китеби дешкен. Ибн Абу Хатим мындай риваят кылган: Хасан ибн Арафа бизге айтып берди, Яхья ибн Яман Хамза аз-Зайяттан, ал Сааддан — анын аты Абу ал-Мухтар ат-Таи — Харис ал-Аъвардын жээнинен, ал Харис ал-Аъвардан, ал Али ибн Абу Талибден (Алла андан ыраазы болсун) риваят кылган: Алла Элчиси (ага Алланын салам-салаваты болсун): «Туура жол — Алланын Китеби», — деген.

Ибн Жарир да муну Хамза ибн Хабиб аз-Зайят аркылуу риваят кылган. Ахмад менен ат-Тирмизи Харис ал-Аъвардан, Алиден марфуъ түрүндө мындай риваят кылышкан: «Ал — Алланын бекем жиби, акылман эскертүүсү жана туура жолу». Бул сөз Алиден мавкуф түрүндө да риваят кылынган. Аллах жакшы билет, мавкуф варианты туурараак көрүнөт.

Ас-Саури Мансурдан, ал Абу Ваилден, ал Абдуллахтан риваят кылган: «Туура жол — Алланын Китеби». Дагы бир пикирде: ал — Ислам. Ад-Даххак Ибн Аббастан: «Жабраил Мухаммадга, экөөнө тең салам болсун, мындай деген: “Оо, Мухаммад! Айткын: ‘Бизди туура жолго баштагын!’

Бул — бизди кыйшыгы жок, туура жолго, Алланын динине баштагын дегендик”», — деп риваят кылган. Маймун ибн Михран Ибн Аббастан «Бизди туура жолго баштагын!» деген аят тууралуу суралганда, ал: «Бул — Ислам», — деп жооп берген. Исмаил ибн Абдуррахман ас-Судди ал-Кабир Абу Маликтен жана Абу Салихтен, алар Ибн Аббастан; ошондой эле Мурра ал-Хамадани аркылуу Ибн Масъуддан жана Пайгамбардын сахабаларынан риваят кылган: «Бизди туура жолго баштагын!»

деген — Ислам. Абдуллах ибн Мухаммад ибн Акил Жабирден риваят кылган: «Бул — Ислам, ал асман менен жердин ортосундагы нерселерден да кеңири». Ибн ал-Ханафийя: «Бул — Алланын дини; Ал пенделеринен мындан башкасын кабыл албайт», — деген. Абдуррахман ибн Зайд ибн Аслам да: «Бул — Ислам», — деп айткан.

Имам Ахмад өзүнүн «Муснадында» ан-Наууас ибн Саъмандан Алла Элчисинин (ага Алланын салам-салаваты болсун) мындай дегенин риваят кылган: «Алла түз жолду мисал кылды: жолдун эки жагында эки дубал, дубалдардын ичинде ачылган эшиктер, эшиктерде түшүрүлүп коюлган пардалар бар. Жолдун башында бир чакыруучу: “Эй, адамдар! Баарыңар жолго киргиле, кыйшайбагыла!” — деп чакырат. Дагы бир чакыруучу жолдун үстүнөн чакырат.

Адам ошол эшиктердин бирин ачкысы келген сайын: “Сага азап болсун, аны ачпа! Эгер ачсаң, ага кирип кетесиң”, — дейт. Жол — Ислам; эки дубал — Алланын белгилеген чектери; ачылган эшиктер — Алла арам кылган нерселер. Жолдун башындагы чакыруучу — Алланын Китеби, ал эми жолдун үстүнөн чакыруучу — ар бир мусулмандын жүрөгүндөгү Алланын насаатчысы».

Муну Ибн Абу Хатим жана Ибн Жарир да Лайс ибн Саад аркылуу ушул эле иснад менен риваят кылышкан. Ат-Тирмизи менен ан-Насаий да Лайс ибн Сааддан айырмаланган иснад аркылуу риваят кылышкан. Анын иснады сахих. Аллах жакшы билет.

Мужахид: «Бул — чындык», — деген. Бул түшүндүрмө мурункуларды толугураак камтыйт жана аларга каршы келбейт. Ибн Абу Хатим жана Ибн Жарир Абу ал-Алиядан: «Туура жол — Алла Элчиси (ага Алланын салам-салаваты болсун) жана андан кийинки эки жолдошу», — деп риваят кылышкан. Асим: «Муну Хасанга айттык эле, ал: “Абу ал-Алия туура айтты жана насаатын айтты”, — деди», — деп билдирген.

Бул пикирлердин баары туура жана бири-бирине шайкеш. Пайгамбарга (ага Алланын салам-салаваты болсун) ээрчип, андан кийинки эки адамга — Абу Бакр менен Умарга — үлгү алган киши чындыкты ээрчиген болот. Чындыкты ээрчиген Исламды, Исламды ээрчиген Куранды ээрчиген болот. Куран — Алланын Китеби, бекем жиби жана түз жолу.

Бул түшүндүрмөлөрдүн баары туура; бири экинчисин тастыктайт. Мактоолор Аллага болсун.

Ат-Табарани Абдуллахтан мындай риваят кылган: «Туура жол — Алла Элчиси (ага Алланын салам-салаваты болсун) бизди таштап кеткен жол». Имам Абу Жаъфар ибн Жарир мындай деген: «Менин оюмча, “Бизди туура жолго баштагын!” деген аяттын эң ылайыктуу тафсири — бизди Өзүң ыраазы болгон жана жакшылык берген пенделериңе — алардын сөздөрү менен амалдарына — жеткирген жолдо бекем кыл. Бул — туура жол.

Алла жакшылык берген пайгамбарлардын, сыддыктардын, шейиттердин жана салихтердин жолу менен жүрүүгө ийгилик берилген адам Исламга, элчилерди тастыктоого, Китепти карманууга, Алла буйруганды аткарууга, тыюу салган нерселерден тыйылууга, Пайгамбардын (ага Алланын салам-салаваты болсун), төрт халифанын жана ар бир салих пенденин жолун ээрчүүгө ийгиликке жеткен болот. Мунун баары туура жолго кирет».

Эгер: «Момун адам өзү туура жолдо болсо, эмне үчүн ар дайым — намазда да, андан башка убакта да — хидаят сурайт? Бул колунда бар нерсени кайра суроо эмеспи?» — деп суралса, жооп мындай: жок. Эгер пенде түнү-күнү хидаят суроого муктаж болбогондо, Алла аны бул дубага багыттамак эмес. Пенде ар бир саатта жана ар бир абалда Аллага муктаж: Ал аны хидаятта бекем кармоосуна, ошол жолдо тамырлашына, көзү ачылышына, хидаятынын көбөйүшүнө жана аны улантуусуна муктаж.

Пенде өзүнө Алла каалаган нерседен башка пайда да, зыян да келтире албайт. Ошондуктан Алла Таала ага ар дайым жардам, бекемдик жана ийгилик берүүсүн суроого үйрөткөн. Алла дуба кылган пенденин дубасына жооп берүүнү Өзүнө алган. Айрыкча түнү-күнү Ага муктаж, кыйынчылыкта жана муктаждыкта Ага кайрылган адамдын дубасына жооп берет.

Алла Таала: «Эй, ыйман келтиргендер! Аллага, Анын Элчисине, Элчисине түшүрүлгөн Китепке жана мурда түшүрүлгөн Китепке ыйман келтиргиле…» (Ниса, 136), — деп ыйман келтиргендерге ыйман келтирүүнү буйруган. Бул колунда бар нерсени кайра суроо эмес. Себеби максат — бекем болуу, улантуу жана ошол нерсеге жардам бере турган амалдарды дайыма аткаруу. Аллах жакшы билет.

Алла ыймандуу пенделерине: «Раббибиз! Бизди туура жолго салгандан кийин жүрөгүбүздү тайдырба жана Өз алдыңдан бизге ырайым бер. Чындыгында, Сен — көп берүүчүсүң», — деп айтууну буйруган (Али Имран, 8). Абу Бакр (Алла андан ыраазы болсун) шам намазынын үчүнчү рекетинде Фатихадан кийин бул аятты үн чыгарбай окучу.

Демек, «Бизди туура жолго баштагын!» деген сөздүн мааниси: «Бизди ошол жолдо уланта бер жана андан башка жолго бурба».

Дуба кылган пенде: «Бизди туура жолго баштагын…» деген аятка жеткенде, Алла: «Бул — Менин пендем үчүн, пендем сураганы ага берилет», — деп жооп берери тууралуу хадис мурда айтылган.

«Өзүң жакшылык берген адамдардын жолу» деген сөз «туура жолду» түшүндүрөт. Грамматиктердин пикиринде, ал андан кийин келген аныктоочтук орун басар. Аны баяндык байланышты түзгөн сөз айкашы катары кароого да болот. «Жакшылык берген адамдар» Ниса сүрөсүндө айтылгандар: «Ким Аллага жана Элчисине баш ийсе, алар Алла жакшылык берген пайгамбарлар, сыддыктар, шейиттер жана салихтер менен бирге болот.

Алар кандай жакшы жолдоштор! Бул — Алладан келген жакшылык. Билүүчү катары Алла жетиштүү» (Ниса, 69–70). Ад-Даххак Ибн Аббастан: «Бул — Аллага баш ийип, Ага ибадат кылуу менен Алла жакшылык берген периштелер, пайгамбарлар, сыддыктар, шейиттер жана салихтер.

Бул Раббибиздин: “Ким Аллага жана Элчисине баш ийсе, алар Алла жакшылык бергендер менен бирге болот…” деген сөзүнө окшош», — деп риваят кылган. Абу Жаъфар ар-Рабиъ ибн Анасдан: «Алар — пайгамбарлар», — деп риваят кылган. Ибн Журайж Ибн Аббастан: «Алар — момундар», — деген сөздү риваят кылган. Мужахид да ушундай деген.

Вакиъ: «Алар — мусулмандар», — деген. Абдуррахман ибн Зайд ибн Аслам: «Алар — Пайгамбар (ага Алланын салам-салаваты болсун) жана аны менен бирге болгондор», — деген. Ибн Аббастан келген мурдагы тафсир жалпыраак жана камтуучураак. Аллах жакшы билет.

Алла Тааланын: «Каарына калгандардын жолуна эмес, адашкандардын жолуна да эмес» деген сөзүнүн мааниси: бизди жогоруда сыпатталган, хидаятка жана түз жолго түшкөн, Аллага жана Анын элчилерине баш ийген, Анын буйруктарын аткарып, тыюуларынан тыйылган адамдардын жолуна баштагын; каарына калгандардын жолуна эмес. Алардын каалоосу бузулган: чындыкты билип туруп, андан баш тартышкан. Ошондой эле илимден куру калып, адашуунун ичинде башаламан жүргөн жана чындыкка багыт таба албаган адашкандардын жолуна эмес.

Бул жерде «эмес» маанисиндеги «ла» сөзү айтылуу менен эки бузулган жол бар экени баса белгиленген: яхудийлер менен христиандардын жолу.

Айрым грамматиктер бул аяттагы «гайр» сөзү өзгөчөлөп бөлүп көрсөтүү маанисинде келген деп эсептеп, жакшылык берилгендердин катарына кирбегендер өзгөчөлөнүп жатат дешкен. Бирок биздин айткан түшүндүрмөбүз ылайыктуураак. Мисалы, акын: «Сен Акайш уруусунун төөлөрүнөнсүң, бутуңдун жанында шакылдайт», — деген. Башкача айтканда: «Сен Акайш уруусунун төөлөрүнүн бирисиң»; сыпат калтырылып, анын өзү айтылгандай колдонулган.

«Каарына калгандардын жолуна эмес» дегенде да «жол» сөзү айтылбай, аныкталгычка таянылган; буга сөздүн контексти далил. Алла: «Бизди туура жолго баштагын, Өзүң жакшылык берген адамдардын жолуна» деп, андан соң «каарына калгандардын жолуна эмес» деген. Айрымдар «адашкандардын эмес» дегендеги «ла» ашыкча колдонулган деп, «каарына калгандардын жана адашкандардын жолуна эмес» деп түшүндүрүшкөн. Алар ал-Ажжаждын: «Жолдо жүрүп, чуңкурга түшкөнүн сезбеди» деген сапын далил кылышкан.

Мында «ла хавр» деген сөз «хавр» маанисинде колдонулган. Туурасы болсо — жогоруда айтылган түшүндүрмө.

Абу Убайд ал-Касим ибн Саллам «Фазаил ал-Куран» китебинде Абу Муавиядан, ал ал-Аъмаштан, ал Ибрахимден, ал ал-Асваддан риваят кылган: Умар ибн ал-Хаттаб (Алла андан ыраазы болсун) «Каарына калгандардын эмес, адашкандардын да эмес» деп окучу. Анын иснады сахих. Муну ал тафсир катары айткан деп түшүнүү керек. Бул «ла» сөзү четке кагууну баса белгилөө жана момундардын жолу менен эки башка жолду айырмалоо үчүн келгенин көрсөтөт.

Ыймандуулардын жолу чындыкты билүүнү жана ага амал кылууну камтыйт. Яхудийлерде амал жетишпей, христиандарда илим жетишпей калган. Ошондуктан каар яхудийлерге, ал эми адашуу христиандарга мүнөздүү болуп калган: билген туруп таштаган киши каарга татыктуу, билбеген адам андай эмес. Христиандар бир нерсени көздөшкөн, бирок ага жетчү жолду таба алышкан эмес, анткени ишти туура жолдон — чыныгы Элчиге ээрчүүдөн — башташкан эмес; ошентип адашышкан.

Яхудийлер да, христиандар да адашкан жана каарга калган, бирок яхудийлерге каар, христиандарга адашуу өзгөчө мүнөздүү. Хадистер менен асарлар муну тастыктайт.

Имам Ахмад Ади ибн Хатимден риваят кылган: Алла Элчисинин (ага Алланын салам-салаваты болсун) аскерлери анын таежесин жана бир топ адамды туткунга алышкан. Аларды Алла Элчисине алып келишкенде, таежеси: «Оо, Алланын Элчиси! Жол көрсөткүч кетип, баламдан ажырадым. Мен карыган аялмын, кызмат кылууга да жарабайм.

Мага жакшылык кыл, Алла сага жакшылык кылсын», — деди. Ал: «Сени ким жеткирип жүрчү?» — деп сурады. Ал: «Ади ибн Хатим», — деди. Пайгамбар: «Алладан жана Анын Элчисинен качкан адамбы?» — деди. Ал аял кайра өтүнгөндө, Пайгамбар кайтып бара жаткан жана жанында Али деп ойлогон бир адам турган учурда: «Андан унаа сура», — деди.

Ал сураганда, Пайгамбар буюрду. Ал аял мага келип: «Ал сенин атаң кылбаган ишти кылды. Ага баланча келип, андан жардам алган; түкүнчө келип, жардам алган», — деди. Мен Пайгамбарга бардым. Анын жанында бир аял жана балдар же бир бала бар эле; алар Пайгамбарга жакын байв.

Тэгээд анын Кисранын да, Кайсардын да падышасы эместигин билдим. Ал мага: «Эй, Ади! “Алладан башка сыйынууга татыктуу кудай жок” деп айтылганда, сени эмне тосуп турат? Алладан башка сыйынууга татыктуу кудай барбы?» — деди.

Мен: «Жок», — дедим. Ал: «Алла эң Улуу деп айтылганда сени эмне тосот? Алладан улуураак нерсе барбы?» — деди. Мен: «Жок», — дедим. Ошондо мен Исламды кабыл алдым. Алла Элчисинин жүзү кубанычтан жайнай түштү. Анан: «Каарына калгандар — яхудийлер, адашкандар — христиандар», — деди.

Ат-Тирмизи да бул хадисти Симаак ибн Харб аркылуу риваят кылып, «хасан-гариб; муну анын хадисинен гана билебиз» деген. Хаммад ибн Салама Симаактан, ал Мурра ибн Катриден, ал Ади ибн Хатимден: «Мен Алла Элчисинен “Каарына калгандар” деген сөз тууралуу сурадым. Ал: “Алар — яхудийлер”, — деди. “Адашкандар” дегенди сурасам: “Алар — христиандар”, — деди», — деп риваят кылган.

Суфян ибн Уяйна да Исмаил ибн Абу Халидден, ал аш-Шаъбиден, ал Адиден ушундай риваят кылган. Адинин бул хадиси ар кыл жолдор менен жана көптөгөн нускаларда жеткен; аларды толук келтирүү узакка созулат.

Абдурраззак Маамардан, ал Будайл ал-Укайлиден, ал Абдуллах ибн Шакиктан риваят кылган: ал аны Пайгамбарды (ага Алланын салам-салаваты болсун) Вади ал-Курада, атынын үстүндө турганда угуп калган адамдан уккан. Кайни уруусунан бир киши: «Оо, Алланын Элчиси! Булар кимдер?» — деп сураганда, ал: «Каарына калгандар», — деп яхудийлерди көрсөттү, «адашкандар — христиандар», — деди. Ал-Журайри, Урва жана Халид ал-Хазза да Абдуллах ибн Шакиктен риваят кылышкан, бирок алар хадисти уктурган адамды аташкан эмес.

Урванын риваятында ал адам Абдуллах ибн Умар деп аталган. Аллах жакшы билет. Ибн Мардавайх Ибрахим ибн Тахмандан, ал Будайл ибн Майсарадан, ал Абдуллах ибн Шакиктен, ал Абу Заррдан риваят кылган: «Мен Алла Элчисинен “каарына калгандар” кимдер деп сурадым. Ал: “Яхудийлер”, — деди. “Адашкандарчы?” — десем: “Христиандар”, — деди».

Ас-Судди Абу Маликтен жана Абу Салихтен, алар Ибн Аббастан; ошондой эле Мурра ал-Хамадани аркылуу Ибн Масъуддан жана Пайгамбардын сахабаларынан «Каарына калгандар» — яхудийлер, «адашкандар» — христиандар экенин риваят кылган. Ад-Даххак менен Ибн Журайж да Ибн Аббастан ушул мааниде риваят кылышкан. Ар-Рабиъ ибн Анас, Абдуррахман ибн Зайд ибн Аслам жана башка бир катар адамдар да ушундай дешкен. Ибн Абу Хатим: «Муфассирлер арасында бул боюнча пикир айырмасы бар экенин билбейм», — деген.

Бул имамдардын сөзүн мурунку хадис жана Алланын Бани Исраилге карата айткан сөздөрү колдойт: «Аллах Өз пенделеринин арасынан каалаганына Өзүнүн жакшылыгын түшүргөнүнө көрө албастык кылып, Алла түшүргөн нерсеге ишенбей, жандарын кандай жаман нерсеге сатып алышты! Ошондуктан алар каардын үстүнө каарга дуушар болушту. Каапырлар үчүн кор кылуучу азап бар» (Бакара, 90). Алла Маида сүрөсүндө мындай деген: «“Алланын алдында жазасы мындан да жаман болгон кимдер тууралуу айтып берейинби?

Алар — Алла каргап, каарына калган, арасынан маймылдар менен чочколорду кылып, тагутка сыйынгандар. Алардын орду эң жаман жана туура жолдон эң көп адашкандар” деп айт» (Маида, 60). Алла Таала: «Бани Исраилдин каапырлары Дауд менен Марям уулу Исанын тили аркылуу каргалышты. Бул алардын баш ийбегендиги жана чектен ашкандыгы үчүн болду.

Алар кылган жаман иштеринен бири-бирин тыйышчу эмес. Алардын жасаганы кандай жаман!» — деген (Маида, 78–79).

Сийрада Зайд ибн Амр ибн Нуфайл жана анын жолдоштору чыныгы динди издеп Шамга барганы айтылат. Яхудийлер ага: «Бизге кошулуу үчүн Алланын каарынын үлүшүн алышың керек», — дешти. Ал: «Мен Алланын каарынан качып жатам», — деди. Христиандар: «Бизге кошулуу үчүн Алланын нааразычылыгынын үлүшүн алышың керек», — дешти.

Ал: «Мен муну көтөрө албайм», — деди. Ошентип, ал табигый таза абалында калып, буттарга сыйынуудан жана мушриктердин дининен алыс болду; яхудийлердин да, христиандардын да динине кирген жок. Ал эми анын айрым жолдоштору христиан болушту, анткени ошол кезде бул динди яхудийлердин динине караганда жакыныраак деп табышкан. Алардын арасында Варака ибн Науфал да бар эле.

Алла аны Пайгамбары аркылуу туура жолго салганда, ага түшүрүлгөн вахийди таап, ыйман келтирди. Алла андан ыраазы болсун.

Маселе: Аалымдардын туура деп эсептеген көз карашында «дад» менен «за» тамгаларынын так айтылышындагы кемчилик кечирилет, анткени алардын үн чыгаруу жерлери бири-бирине жакын. «Дад» тилдин капталынын баш жагынан жана ага жанаша азуу тиштерден, ал эми «за» тилдин учу менен үстүңкү алдыңкы тиштердин учунан айтылат. Эки тамга тең үн катышкан, жумшак жана калың айтылган тамгалардан. Ошондуктан бул айырманы ажырата албаган адамдын бирин экинчисинин ордуна колдонушу кечирилген.

Аллах жакшы билет. «Мен “дад” тамгасын айткан адамдардын ичинен эң чеченмин» деген хадистин негизи жок. Аллах жакшы билет.

Бул улуу сүрө жети аяттан турат. Анда Аллага мактоо жана даңк айтуу, Анын кемел сыпаттарын камтыган көркөм ысымдарын эскерүү, акыретти — Жаза күнүн — эске салуу, пенделерин Андан суроого жана жалбарууга, өз күчүнө таянуудан баш тартууга, ибадатты Ага гана арноого жана Аны жалгыз кудай деп таанууга, Ага шерик, теңдеш же окшош жок экенин аруулоого багыттоо бар. Ошондой эле Алладан түз жолго — туура динге — баштоону жана ал жолдо бекем кылууну суроону камтыйт.

Мунун аркасында пенделер Кыямат күнү сезилерлик Сырат көпүрөсүнөн өтүп, пайгамбарлардын, сыддыктардын, шейиттердин жана салихтердин жанындагы Немат бейиштерине жетет. Сүрө салих амалдарга үндөп, аларды кылган адамдар менен Кыяматта бирге болууга шыктандырат; ошондой эле жалган жолдордон эскертип, алардын жолун ээрчигендер менен бирге чогулуудан сактайт. Алар — каарына калгандар жана адашкандар.

Алла «Өзүң жакшылык берген адамдардын жолу» деген сөзүндө жакшылыкты Өзүнө таандык кылганы, ал эми «каарына калгандардын» деген сөзүндө каарды аткаруучуну атабай койгону кандай сонун! Чындыгында, каарданткан — Алла Өзү; бул тууралуу: «Алла каарына калган адамдарга кошулгандарды көргөн жоксуңбу?» деген аятта айтылган (Мужадала, 14). Адашуу да ага кабылган адамдарга таандык кылынган, бирок аларды каалоосу менен адаштырган — Алла.

Алла Таала: «Алла кимди туура жолго салса, ал туура жолго түшкөн болот. Ал эми кимди адаштырса, ага туура жол көрсөтүүчү коргоочу таппайсың» (Кахф, 17); «Алла кимди адаштырса, ага жол көрсөткөн эч ким болбойт. Ал аларды чектен чыккан абалында сокур калтырат» (Аъраф, 186), — деген. Муну далилдеген башка да аяттар бар: жалгыз Алла гана туура жолго салып, адаштырат.

Бул — кадырийлер жана аларга окшогондор айткандай эмес; алар пенделер өздөрү тандап, өздөрү кылышат дешет. Өз бидъаттарын далилдөө үчүн Курандын көп маанилүү аяттарына таянып, аларга ачык жооп берген аяттарды таштап коюшат. Бул — адашуучулар менен чектен чыккандардын абалы. Сахих хадисте: «Курандын көп маанилүү аяттарын ээрчигендерди көрсөңөр, алар — Алла атаган адамдар.

Алардан сактангыла», — делет. Бул Алланын: «Ал эми жүрөгүндө кыйшаюу барлар фитнага умтулуу жана аны өздөрүчө чечмелөө үчүн анын көп маанилүү аяттарын ээрчишет» деген сөзү тууралуу (Али Имран, 7). Аллага мактоолор болсун, Куранда бидъатчы үчүн туура далил жок. Куран чындыкты жалгандан ажыратуу, хидаят менен адашуунун ортосун бөлүү үчүн түшүрүлгөн.

Анда карама-каршылык да, келишпестик да жок, анткени ал Даанышман жана мактоого татыктуу Алланын түшүргөн Китеби.

Фатиханы окуп бүткөндөн кийин «Аамин» деп айтуу мустахаб. Аны кыска созуу менен «Аамин» деп да айтса болот. Мааниси: «Оо, Алла, кабыл ал». Имам Ахмад, Абу Дауд жана ат-Тирмизи Ваил ибн Хужрдан риваят кылышкан: Алла Элчисинин (ага Алланын салам-салаваты болсун) «Каарына калгандардын эмес, адашкандардын да эмес» дегенин окуп, үнүн созуп «Аамин» дегенин уккан.

Абу Дауд анын үнүн көтөргөнүн айткан. Ат-Тирмизи: «Бул — хасан хадис», — деген. Алиден, Ибн Масъуддан жана башкалардан да ушул мааниде риваят кылынган. Абу Хурайрадан: «Алла Элчиси “Каарына калгандардын эмес, адашкандардын да эмес” дегенди окуганда “Аамин” дечү.

Аны биринчи саптын жанындагы адамдар угушчу», — деген риваят бар. Муну Абу Дауд жана Ибн Мажа риваят кылышкан; Ибн Мажанын нускасында «мечит жаңырып кетчү» деп кошумчаланган. Ад-Даракутни бул иснадды хасан деген. Билал: «Оо, Алланын Элчиси, “Аамин” айтууда менден озуп кетпе», — деген; муну Абу Дауд риваят кылган.

Абу Наср ал-Кушайри Хасан менен Жаъфар ас-Садыктан «Аамин» сөзүндөгү «мим» тамгасын ташдид менен окуганын кабарлаган. Биздин мазхабдын аалымдары жана башкалар: «Намаздан тышкары окуган адамга да муну айтуу мустахаб, намаз окуган адам үчүн өзгөчө баса белгиленет. Жалгыз окуганбы, имамбы же имамга уюганбы — бардык учурда айтылат», — дешкен. Себеби сахих эки китепте Абу Хурайрадан Алла Элчисинин (ага Алланын салам-салаваты болсун) мындай деген хадиси бар: «Имам “Аамин” десе, силер да “Аамин” дегиле.

Кимдин “Аамин” дегени периштелердин “Аамин” дегени менен дал келсе, анын өткөн күнөөлөрү кечирилет». Муслимде Алла Элчисинин мындай дегени бар: «Силердин бириңер намазда “Аамин” дегенде, асмандагы периштелер да “Аамин” десе жана экөөнүн бири-бирине дал келсе, анын өткөн күнөөлөрү кечирилет». Сахих Муслимде Абу Муса аркылуу марфуъ түрүндө: «Имам “Адашкандардын эмес” дегенде, силер “Аамин” дегиле; Алла дубаңарга жооп берет», — деп келген.

Жувайбир ад-Даххактан, ал Ибн Аббастан риваят кылган: Ибн Аббас: «Оо, Алланын Элчиси! “Аамин” дегендин мааниси эмне?» — деп сураганда, Алла Элчиси: «Раббим, аткар!» — деп жооп берген. Ал-Жаухарий: «“Аамин” — “ушундай болсун” деген мааниде», — деген. Ат-Тирмизи: «Биздин үмүтүбүздү куру калтырба», — деп түшүндүргөн.

Көпчүлүк аалымдар: «Оо, Алла, бизге жооп бер», — деген мааниде дешкен. Ал-Куртуби Мужахид, Жаъфар ас-Садык жана Хилал ибн Кайсандан «Аамин» — Алла Тааланын ысымдарынын бири деп айтылганын келтирген. Бул сөз Ибн Аббастан марфуъ түрүндө да риваят кылынган, бирок сахих эмес. Маликий Абу Бакр ибн ал-Араби: «Бул туура эмес», — деген.

Маликтин шакирттери имам «Аамин» дебейт, имамга уюган адам гана айтат дешкен. Алар Сумаййдан, ал Абу Салихтен, ал Абу Хурайрадан, ал Алла Элчисинен (ага Алланын салам-салаваты болсун) риваят кылган хадиске таянышкан: «Имам “Адашкандардын эмес” дегенде, силер “Аамин” дегиле». Алар Абу Мусанын хадисин да далил катары келтиришкен: «Имам “Адашкандардын эмес” дегенде, силер “Аамин” дегиле». Бирок эки Сахихте келген: «Имам “Аамин” десе, силер да “Аамин” дегиле» деген хадисти жана Алла Элчисинин «Каарына калгандардын эмес, адашкандардын да эмес» дегенди окуганда «Аамин» айтканын мурда келтирдик.

Биздин мазхабда имамга уюган адамдын үн чыгарып «Аамин» айтышы тууралуу пикирлер ар башка. Маселенин жыйынтыгы мындай: имам «Аамин» айтууну унутса, ага уюган адам үн чыгарып айтат — бул тууралуу пикир бирөө. Эгер имам үн чыгарып айтса, жаңы пикир боюнча ага уюган адам үн чыгарып айтпайт. Бул Абу Ханифанын жана Маликтен келген бир риваяттын пикири: «Анткени бул намаздагы зикирдин бири, башка зикирлер сыяктуу үн чыгарып айтылбайт».

Мурунку пикир боюнча болсо, үн чыгарып айтат. Бул имам Ахмад ибн Ханбалдын жана Маликтен келген башка риваяттын мазхабы; буга «мечит жаңырганга чейин» деген риваят далил болот. Үчүнчү пикир да бар: мечит кичине болуп, алар имамдын окуганын укса, үнүн чыгарышпайт; чоң болсо, мечиттин четиндегилер да угушу үчүн үн чыгарышат. Аллах жакшы билет.

Имам Ахмад Айшадан (Алла андан ыраазы болсун) риваят кылган: Алла Элчисинин алдында яхудийлер эскерилгенде, ал: «Алар бизге эч нерсеге жума күнүнө караганда көбүрөөк көрө албастык кылышпайт. Алла бизди ага баштап, алар андан адашышты. Ошондой эле Алла бизди кыбылага баштап, алар андан адашышты жана имамдын артында “Аамин” дегенибизге да көрө албастык кылышат», — деген. Муну Ибн Мажа да риваят кылып, «Яхудийлер силерге салам берүү жана “Аамин” айтуудан башка эч нерсеге мынчалык көрө албастык кылышпайт» деп келген.

Ибн Аббас аркылуу: «Яхудийлер силерге “Аамин” деген сөздөн башка эч нерсеге мынчалык көрө албастык кылышпайт. Ошондуктан “Ааминди” көп айткыла», — деген хадис да бар. Анын иснадында Талха ибн Амр бар; ал алсыз. Ибн Мардавайх Абу Хурайрадан Алла Элчисинин: «Аамин — Раббилердин Раббисинин момун пенделерине койгон мөөрү», — дегенин риваят кылган.

Анас: «Алла Элчиси: “Намазда жана дубада ‘Аамин’ айтуу мага берилди. Мусадан башка эч кимге берилген эмес. Муса дуба кылчу, Харун ‘Аамин’ дечү. Дубаңарды ‘Аамин’ менен бүтүргүлө, Алла аны кабыл кылат”, — деди», — деген. Айрымдар бул жерден Алланын төмөнкү аятын далил кылышкан: «Муса: “Раббибиз!

Сен Фараонго жана анын элинин башчыларына дүйнө жашоосунда кооздук менен байлыктарды бердиң. Раббибиз! Алар адамдарды Сенин жолуңдан адаштырышат. Раббибиз! Алардын байлыктарын жок кылып, жүрөктөрүн катуулат. Алар оор азапты көрмөйүнчө ыйман келтиришпесин”, — деди.

Алла: “Экөөңөрдүн дубаңар кабыл болду. Эми туура жолдо бекем болгула жана билбегендердин жолун ээрчибегиле”, — деди» (Юнус, 88–89). Бул жерде дуба Мусадан гана айтылган, бирок сөздүн контексти Харун «Аамин» дегенин көрсөтөт. Ошондуктан Харун дуба кылган адамдай эсептелип, Алла «Экөөңөрдүн дубаңар кабыл болду» деген.

Бул кимдир бирөөнүн дубасына «Аамин» деген адам ал дубаны өзү кылгандай болорун далилдейт. Ошондуктан айрымдар имамга уюган адам Фатиханы окубайт дешкен: анын Фатиха окуусуна айткан «Аамин» деген сөзү Фатиханы өзү окугандай болот. Ушундан улам хадисте: «Кимдин имамы болсо, имамдын окуганы ага да окуу болуп эсептелет», — делген. Билал: «“Аамин” айтууда менден озуп кетпе», — деп айтчу.

Бул түшүнүккө ылайык, имам үн чыгарып окуган намазда имамга уюган адам Куран окубайт. Аллах жакшы билет.

Ибн Мардавайх Абу Хурайрадан Алла Элчисинин (ага Алланын салам-салаваты болсун) мындай дегенин риваят кылган: «Имам “Каарына калгандардын эмес, адашкандардын да эмес” дегенде “Аамин” десе, жер жүзүндөгү “Аамин” асмандагы “Ааминге” дал келсе, Алла пенденин өткөн күнөөлөрүн кечирет. “Аамин” дебеген адамдын мисалы — бир топ менен жортуулга чыгып, чүчү кулак кармаганда өзүнө үлүш чыкпай калган адамдай. Ал: “Эмне үчүн мага үлүш чыккан жок?” — десе, ага: “Сен ‘Аамин’ деген жоксуң”, — делет».

Көпчүлүк «гайр» сөзүн мажрур окуп, сыпат кылат. Аз-Замахшари аны насб абалында окуган вариант да бар экенин, бул Алла Элчисинен (ага Алланын салам-салаваты болсун), Умар ибн ал-Хаттабдан жана Ибн Касирден риваят кылынганын айткан. Бул окууда ал «алар» деген жашыруун ат атоочту абал сыпаты катары түшүндүрөт; «жакшылык берген» — анын башкаруучу сөзү. Мааниси: «алар — каарына калгандар эмес».

Убайй ибн Каъбдан да ушундай окуу риваят кылынган, анткени аны «жакшылык берген адамдарга» кошулуп жатат деп түшүнүп калуу коркунучу болгон. Мисалы, Алла: «Алла каргап, каарына калган адамдар» (Маида, 60); «Алар мурда адашып, көптөрдү адаштырышкан жана туура жолдон тайышкан» (Маида, 77), — деген. Бул айкын түшүнүктүү.»

Аль-Багавинин тафсири

Алланын «Бизди туура жолго баштагын!» деген сөзүнүн мааниси: бизди туура жолго багытта. Али менен Убайй ибн Каъб: «Бизди бекем кыл», — деп түшүндүрүшкөн. Бул, бир адам турган кишиге: «Мен сага кайтып келгенче ордуңда тура бер», — дегендей.

Момундар хидаятта болушса да, бул дуба бекем кылууну жана хидаяттын көбүрөөк болушун суроо маанисинде айтылат. Ахли суннанын көз карашында Алла Тааланын ырайым кылуучу көмөктөрү жана хидаяты түгөнбөйт.

«Сират» сөзү «син» менен да айтылат. Увайс Якубдан ушундай риваят кылган; бул анын түпкү айтылышы. Жүрүүчүлөрдү өзүнө сиңирип алгандыктан бул жол «сират» деп аталган. «Зай» менен окуу да келген, Хамза болсо «зай» менен «саддын» ортосундагы үндү кошуп окуган.

Бул айтылыштардын баары туура. Көпчүлүк кыраатчылар Расм ал-мусхафка ылайык келгендиктен «сад» менен окууну тандашкан. «Туура жол» жөнүндө Ибн Аббас менен Жабир (Алла экөөнөн ыраазы болсун): «Бул — Ислам», — дешкен. Бул — Мукатилдин да пикири.

Ибн Масъуд (Алла андан ыраазы болсун): «Бул — Куран», — деген. Алиден (Алла андан ыраазы болсун) марфуъ түрүндө: «Туура жол — Алланын Китеби», — деп риваят кылынган. Саид ибн Жубайр: «Бул — Бейишке алып баруучу жол», — деген. Сахл ибн Абдуллах: «Сүннөт менен жамааттын жолу», — деген.

Бакр ибн Абдуллах ал-Музани: «Алла Элчисинин (ага Алланын салам-салаваты болсун) жолу», — деген. Абу ал-Алия менен ал-Хасан: «Алла Элчиси, анын жакындары жана эки жолдошу», — деген. Сөздүн түпкү тилдик мааниси — ачык жол.

«Өзүң жакшылык берген адамдардын жолу» деген сөз: аларга хидаят жана ийгилик берип, жакшылык кылгандар дегенди билдирет. Икримадан: «Аларга ыйманда бекемдик жана туура жол бергенсиң; алар — пайгамбарлар», — деп риваят кылынган. Дагы бир пикирде, алар — Алла ыйманда бекем кылган пайгамбарлар жана момундар; Алла аларды: «Мына ошолор Алла жакшылык берген пайгамбарлар менен бирге болот» деген аятта эскерген (Ниса сүрөсү). Ибн Аббас: «Алар — Муса менен Исанын коомдору, диндери өзгөртүлгөнгө чейин», — деген.

Абдуррахман ибн Зайд: «Алар — Пайгамбар (ага Алланын салам-салаваты болсун) жана аны менен бирге болгондор», — деген. Абу ал-Алия: «Алар — Алла Элчисинин үй-бүлөсү, Абу Бакр менен Умар (Алла экөөнөн ыраазы болсун) жана анын үй-бүлөсү», — деген. Шахр ибн Хаушаб: «Алар — Алла Элчисинин сахабалары жана анын үй-бүлөсү», — деген.

Хамза «алейһим», «ладайһим» жана «илайһим» сөздөрүндөгү «һа» тамгаларын дамма менен окуган. Якуб да алды жагында сукундуу «йа» келген жекелик жана көптүк түрүндөгү бардык «һа» тамгаларын дамма менен окуган, «алардын колдорунун жана буттарынын алдында» деген аяттан башка. Калган кыраатчылар аларды касра менен окуган. Дамма менен окугандар «һа» өзүнчө турганда дамма болгон түпкү айтылышына кайтарышкан.

Касра менен окугандар сукундуу «йа» тамгасынын таасиринен окушкан, анткени касра «йага» окшош. Ибн Касир менен Абу Жаъфар уландырып окуганда, артынан сукундуу тамга келбесе, бардык көптүк мимдерди созуп окушкан. Эгер андан кийин сукундуу тамга келсе, созушкан эмес. Нафиъде тандоо мүмкүнчүлүгү бар.

Уарш мимди үзүлмө алифтин алдында дамма менен окуйт. Эгер андан кийин وصل алифи келсе, ал эми «һа» тамгасынын алдында касра же сукундуу «йа» турса, Хамза менен ал-Кисаий «һа» менен мимди дамма окушат; Абу Амр экөөнү касра окуйт. Якуб да алдындагы тамга касралуу болсо, экөөнү касра окуйт. Калган кыраатчылар бардык учурда мимди дамма, «һа» тамгасын касра окушат: «йа» же алдындагы тамга касра болгондуктан, ал эми мим түпкү айтылышы боюнча дамма болот.

Алланын «Каарына калгандардын жолуна эмес» деген сөзү — каарына калган адамдардын жолуна эмес дегенди билдирет. Каар — күнөөкөрлөрдөн өч алууну каалоо. Алла Тааланын каары момун күнөөкөрлөргө тиешелүү эмес, каапырларга гана тиешелүү.

«Адашкандардын эмес» деген сөз: хидаяттан адашкандардын жолу да эмес дегенди билдирет. Адашуудагы эң жаман маани — кыйроо жана жок болуу. «Сүттөгү суу адашты» дегенде, суу жок болуп, көрүнбөй калды деген мааниде айтылат.

Бул жердеги «гайр» «жок» деген мааниде, ал эми «ла» «гайр» деген мааниде колдонулган. Ошондуктан мында «ва ла» менен байланыштыруу мүмкүн. Мисалы: «Паланча жакшылык кылуучу да эмес, сулуу да эмес». Эгер «гайр» «башка, өзгө» деген мааниде болсо, анын артынан «ла» менен байланыштырууга болбойт.

«Менде Абдулладан башка Зайд да жок» деп айтууга болбойт. Умар ибн ал-Хаттаб: «Сен жакшылык бергендердин жолу, каарына калгандардын жолу эмес жана адашкандардын жолу эмес», — деп окуган.

Айрымдар «каарына калгандар» — яхудийлер, «адашкандар» — христиандар дешкен. Анткени Алла яхудийлер тууралуу: «Алла каргап, каарына калган адамдар» (Маида, 60), — деп каарды айткан; христиандар тууралуу болсо: «Мурда адашкан элдин каалоолоруна ээрчибегиле» (Маида, 77), — деп адашууну айткан. Сахл ибн Абдуллах: «Бидъатчылардын жолу — каарына калгандар, Сүннөттөн адашкандардын жолу — адашкандар», — деген.

Фатиханы окуп бүткөндөн кийин окуучу «Аамин» деп айтуусу — Сүннөт. Аны Фатихадан өзүнчө тыныгуу менен айтат. Бул сөз кыска айтылат. Грамматиктердин пикиринде, созуп да, кыска да айтууга болот. Мааниси: «Оо, Алла, ук жана кабыл ал».

Ибн Аббас менен Катада: «Анын мааниси — ошондой болсун», — дешкен. Мужахид: «Ал — Алла Тааланын ысымдарынын бири», — деген. Дагы бир пикирде, ал — дубага коюлган мөөр. Башка бир пикирде, ал — Алланын пенделерине койгон мөөрү: катты бузулуудан жана ичиндеги нерсенин сыртка чыгышынан сактаган мөөр сыяктуу, ал пенделерден балээлерди кайтарат.

Бизге имам Абу Али ал-Хусайн ибн Мухаммад ал-Кади менен Абу Хамид Ахмад ибн Абдуллах ас-Салихи кабарлашты. Экөө тең: «Бизге Абу Бакр Ахмад ибн Хасан ал-Хайри кабарлады», — дешти. Абу Бакр: «Бизге Абу Али Мухаммад ибн Ахмад ибн Мухаммад ибн Маъкил ал-Майдани айтты», — деди. Ал: «Мухаммад ибн Яхья бизге айтты, Абдурраззак бизге Маамардан, ал аз-Зухриден, ал Саид ибн ал-Мусаййибден, ал Абу Хурайрадан (Алла андан ыраазы болсун) риваят кылды: Пайгамбар (ага Алланын салам-салаваты болсун) мындай деген: “Имам ‘Каарына калгандардын эмес, адашкандардын да эмес’ дегенде, силер ‘Аамин’ дегиле.

Периштелер да ‘Аамин’ дешет, имам да ‘Аамин’ дейт. Кимдин ‘Аамин’ дегени периштелердин ‘Аамин’ дегени менен дал келсе, анын өткөн күнөөлөрү кечирилет”».