Memohon Petunjuk Jalan Lurus

Tafsir Syeikh ‘Abd al-Rahman al-Sa‘di

Kemudian Allah Taala berfirman: “Tunjukilah kami jalan yang lurus,” yakni tunjukkanlah dan bimbinglah kami, serta kurniakanlah taufik kepada kami untuk menempuh jalan yang lurus. Jalan itu ialah jalan yang jelas, yang menyampaikan kepada Allah dan syurga-Nya; iaitu mengenali kebenaran dan beramal dengannya. Maka tunjukilah kami kepada jalan itu dan bimbinglah kami di sepanjang jalan itu. Petunjuk kepada jalan tersebut bermaksud berpegang teguh pada agama Islam dan meninggalkan agama-agama selainnya.

Adapun petunjuk di sepanjang jalan itu merangkumi bimbingan kepada semua perincian agama, dari segi ilmu dan amalan. Doa ini termasuk doa yang paling menyeluruh dan paling bermanfaat bagi seorang hamba. Oleh sebab itu, seseorang wajib berdoa kepada Allah dengannya pada setiap rakaat solatnya, kerana dia amat memerlukannya.

Jalan yang lurus itu ialah “jalan orang-orang yang Engkau telah kurniakan nikmat kepada mereka,” daripada kalangan para nabi, orang-orang yang benar, para syuhada dan orang-orang soleh. Bukan jalan “orang-orang yang dimurkai”, iaitu mereka yang mengetahui kebenaran tetapi meninggalkannya, seperti orang Yahudi dan yang seumpamanya; dan bukan pula jalan “orang-orang yang sesat”, iaitu mereka yang meninggalkan kebenaran kerana kejahilan dan kesesatan, seperti orang Nasrani dan yang seumpamanya. Walaupun ringkas, surah ini mengandungi perkara yang tidak terkandung dalam surah-surah lain dalam al-Quran.

Ia merangkumi tiga jenis tauhid: Tauhid Rububiyyah, yang difahami daripada firman-Nya, “Tuhan sekalian alam”; Tauhid Uluhiyyah, iaitu mengkhususkan ibadah kepada Allah, yang difahami daripada lafaz “Allah” dan firman-Nya, “Hanya kepada-Mu kami menyembah”; serta Tauhid nama-nama dan sifat-sifat Allah, iaitu menetapkan sifat-sifat kesempurnaan bagi Allah Taala, yang Dia tetapkan bagi diri-Nya dan ditetapkan oleh Rasul-Nya, tanpa menafikannya, menyerupakan-Nya dengan makhluk atau menyamakan-Nya dengan sesuatu. Hal ini ditunjukkan oleh lafaz “segala puji”, sebagaimana yang telah diterangkan.

Surah ini juga menetapkan kenabian melalui firman-Nya, “Tunjukilah kami jalan yang lurus,” kerana perkara itu tidak mungkin dicapai tanpa kerasulan. Ia menetapkan balasan atas amalan melalui firman-Nya, “Pemilik hari pembalasan”, dan bahawa balasan itu diberikan dengan adil, kerana makna “pembalasan” ialah balasan yang adil. Surah ini turut menetapkan qadar dan bahawa hamba benar-benar melakukan perbuatannya, berbeza dengan golongan Qadariyyah dan Jabariyyah.

Bahkan, firman-Nya, “Tunjukilah kami jalan yang lurus,” mengandungi bantahan terhadap semua ahli bid‘ah, kerana jalan itu ialah mengenali kebenaran dan beramal dengannya, sedangkan setiap ahli bid‘ah menyelisihinya. Surah ini juga merangkumi pemurnian agama untuk Allah Taala, dalam ibadah dan permohonan pertolongan, melalui firman-Nya, “Hanya kepada-Mu kami menyembah dan hanya kepada-Mu kami memohon pertolongan.” Maka segala puji bagi Allah, Tuhan sekalian alam. [Kesesatan itu ialah keadaan orang yang sesat.]

Tafsir Imam Ibn Kathir

“Tunjukilah kami jalan yang lurus.” Kebanyakan qurra membacanya dengan huruf ṣād. Ia juga dibaca dengan huruf sīn, dan ada yang membacanya dengan huruf zāy. Al-Farrā’ berkata: “Bacaan dengan zāy ialah dialek Bani ‘Użrah, Balqayn dan Bani Kalb.”

Setelah pujian kepada Allah Yang dimohonkan itu didahulukan, maka sesuai jika permohonan menyusul selepasnya, sebagaimana disebutkan: “Separuh daripadanya untuk-Ku dan separuh untuk hamba-Ku, dan hamba-Ku akan mendapat apa yang dimintanya.” Inilah keadaan pemohon yang paling sempurna: dia memuji pihak yang dimohonnya sebelum meminta hajatnya, kerana hal itu lebih mendekatkan hajat kepada kejayaan dan lebih berkesan untuk memperoleh jawapan. Oleh sebab itu Allah Taala membimbing kepada cara ini kerana itulah cara yang paling sempurna.

Ada kalanya permohonan dikemukakan dengan menceritakan keadaan dan keperluan pemohon, sebagaimana firman Musa, عليه السلام: “Wahai Tuhanku, sesungguhnya aku sangat memerlukan kebaikan yang Engkau turunkan kepadaku” (al-Qaṣaṣ: 24). Kadangkala permohonan didahului juga dengan pujian kepada pihak yang dimohon, seperti doa Żun-Nun: “Tiada Tuhan selain Engkau. Maha Suci Engkau. Sesungguhnya aku termasuk dalam kalangan orang-orang yang zalim” (al-Anbiyā’: 87).

Ada juga permohonan yang hanya berupa pujian kepada pihak yang dimohon, seperti kata penyair:

“Patutkah aku menyebut hajatku, sedangkan rasa malumu sudah mencukupiku? Sesungguhnya sifatmu ialah malu.

Apabila seseorang memujimu pada suatu hari, cukuplah pujian itu baginya daripada meminta-minta.”

Hidayah di sini bermaksud bimbingan dan taufik. Kata kerja hidayah kadangkala digunakan secara langsung, seperti di sini: “Tunjukilah kami jalan yang lurus.” Maka ia mengandungi makna: ilhamkanlah kepada kami, berilah taufik kepada kami, kurniakanlah kepada kami atau berilah kepada kami. Firman-Nya, “Dan Kami telah menunjukkan kepadanya dua jalan” (al-Balad: 10), bermaksud Kami telah menjelaskan kepadanya kebaikan dan keburukan.

Kata kerja itu juga digunakan dengan kata sendi “kepada”, seperti firman-Nya: “Dia memilihnya dan menunjukinya ke jalan yang lurus” (an-Naḥl: 121), “Maka tunjukkanlah mereka ke jalan neraka” (aṣ-Ṣāffāt: 23). Penggunaan ini membawa makna bimbingan dan petunjuk. Demikian juga firman-Nya: “Dan sesungguhnya engkau benar-benar membimbing ke jalan yang lurus” (asy-Syūrā: 52).

Kata kerja itu juga digunakan dengan kata sendi “lam”, seperti kata ahli syurga: “Segala puji bagi Allah yang telah menunjukkan kami kepada ini” (al-A‘rāf: 43), yakni Dia memberi kami taufik kepada perkara ini dan menjadikan kami layak menerimanya.

Tentang maksud jalan yang lurus, Imam Abu Ja‘far bin Jarir berkata: “Seluruh umat ahli tafsir sepakat bahawa jalan yang lurus ialah jalan yang jelas, yang tidak mempunyai kebengkokan.” Demikian juga maknanya dalam bahasa seluruh orang Arab. Antaranya ialah kata-kata Jarir bin ‘Aṭiyyah al-Khaṭafī:

“Amirul Mukminin berada di atas jalan yang lurus, sedang tempat-tempat sumber air itu bengkok.”

Beliau berkata: “Bukti-bukti bagi makna itu terlalu banyak untuk dihitung.” Beliau berkata lagi: “Kemudian orang Arab menggunakan perkataan ṣirāṭ secara kiasan bagi setiap perkataan dan perbuatan yang disifatkan dengan lurus atau bengkok; yang lurus disifatkan dengan kelurusannya dan yang bengkok dengan kebengkokannya.”

Para mufassir daripada kalangan salaf dan khalaf memberikan pelbagai penjelasan tentang maksud jalan itu, namun kesemuanya kembali kepada satu perkara, iaitu mengikuti Allah dan Rasul-Nya. Diriwayatkan bahawa jalan itu ialah Kitab Allah.

Ibn Abi Hatim berkata: “Al-Ḥasan bin ‘Arafah telah menceritakan kepada kami; Yaḥyā bin Yamān menceritakan kepadaku, daripada Ḥamzah az-Zayyāt, daripada Sa‘d, iaitu Abu al-Mukhtār aṭ-Ṭā’ī, daripada anak saudara al-Ḥāriṡ al-A‘war, daripada al-Ḥāriṡ al-A‘war, daripada ‘Ali bin Abi Ṭālib, رضي الله عنه, bahawa Rasulullah صلى الله عليه وسلم bersabda: ‘Jalan yang lurus ialah Kitab Allah.’” Ibn Jarir juga meriwayatkannya melalui Ḥamzah bin Ḥabīb az-Zayyāt.

Imam Aḥmad dan at-Tirmiżi meriwayatkannya juga daripada al-Ḥāriṡ al-A‘war, daripada ‘Ali, secara marfu‘: “Ia ialah tali Allah yang kukuh, peringatan yang penuh hikmah dan jalan yang lurus.” Riwayat ini juga diriwayatkan secara mawquf daripada ‘Ali, dan itulah yang lebih hampir kepada kebenaran. Allah lebih mengetahui.

Aṡ-Ṡawrī meriwayatkan daripada Manṣūr, daripada Abu Wā’il, daripada ‘Abdullah, bahawa beliau berkata: “Jalan yang lurus ialah Kitab Allah.” Ada yang berkata bahawa jalan itu ialah Islam. Aḍ-Ḍaḥḥāk meriwayatkan daripada Ibn ‘Abbās bahawa Jibril berkata kepada Muḥammad, عليهما السلام: “Wahai Muḥammad, katakanlah: ‘Tunjukilah kami jalan yang lurus.’” Maksudnya: “Tunjukilah kami jalan yang memberi petunjuk, iaitu agama Allah yang tidak bengkok.”

Maymūn bin Mihrān meriwayatkan daripada Ibn ‘Abbās mengenai firman-Nya, “Tunjukilah kami jalan yang lurus,” bahawa beliau berkata: “Itulah Islam.” Ismā‘il bin ‘Abdurraḥmān as-Suddī al-Kabīr meriwayatkan daripada Abu Mālik dan Abu Ṣāliḥ, daripada Ibn ‘Abbās; daripada Murrah al-Hamdānī, daripada Ibn Mas‘ūd; serta daripada beberapa orang sahabat Nabi صلى الله عليه وسلم, bahawa mereka berkata: “Tunjukilah kami jalan yang lurus” bermaksud Islam. ‘Abdullah bin Muḥammad bin ‘Aqīl meriwayatkan daripada Jābir bahawa beliau berkata: “Tunjukilah kami jalan yang lurus bermaksud Islam.

Jalan itu lebih luas daripada jarak antara langit dengan bumi.” Ibn al-Ḥanafiyyah berkata mengenai ayat tersebut: “Ia ialah agama Allah, yang selainnya tidak diterima daripada hamba-hamba.” ‘Abdurraḥmān bin Zayd bin Aslam berkata: “Tunjukilah kami jalan yang lurus” bermaksud Islam.

Antara riwayat yang berkaitan ialah hadis yang diriwayatkan oleh Imam Aḥmad dalam Musnadnya. Beliau berkata: “Al-Ḥasan bin Sawwār Abu al-‘Alā’ telah menceritakan kepada kami; Layṡ, yakni Ibn Sa‘d, telah menceritakan kepada kami, daripada Mu‘āwiyah bin Ṣāliḥ; ‘Abdurraḥmān bin Jubayr bin Nufayr telah menyampaikan kepadanya daripada bapanya, daripada an-Nawwās bin Sam‘ān, daripada Rasulullah صلى الله عليه وسلم, bahawa Baginda bersabda: ‘Allah membuat perumpamaan berupa sebuah jalan yang lurus.

Pada kedua-dua sisi jalan itu terdapat dua buah tembok, dan pada tembok-tembok itu terdapat pintu-pintu yang terbuka, sementara pada pintu-pintu itu ada langsir yang terurai. Pada pintu jalan itu ada penyeru yang berkata: “Wahai manusia, masuklah ke jalan ini semuanya dan janganlah kamu menyimpang.” Ada pula penyeru yang menyeru dari atas jalan itu. Apabila seseorang hendak membuka salah satu daripada pintu-pintu itu, penyeru tersebut berkata: “Celakalah kamu, jangan dibuka!

Jika kamu membukanya, kamu akan memasukinya.” Jalan itu ialah Islam; kedua-dua tembok itu ialah batas-batas Allah; pintu-pintu yang terbuka itu ialah perkara-perkara yang diharamkan Allah; penyeru di pangkal jalan itu ialah Kitab Allah; dan penyeru dari atas jalan itu ialah penasihat Allah dalam hati setiap Muslim.’” Ibn Abi Hatim dan Ibn Jarir meriwayatkannya dengan jalur daripada Layṡ bin Sa‘d. At-Tirmiżi dan an-Nasā’ī juga meriwayatkannya daripada ‘Ali bin Ḥujr, daripada Baqiyyah, daripada Bujayr bin Sa‘d, daripada Khālid bin Ma‘dān, daripada Jubayr bin Nufayr, daripada an-Nawwās bin Sam‘ān. Sanadnya sahih. Allah lebih mengetahui.

Mujāhid berkata tentang “Tunjukilah kami jalan yang lurus”: “Iaitu kebenaran.” Penjelasan ini lebih menyeluruh dan tidak bertentangan dengan penjelasan terdahulu. Ibn Abi Hatim dan Ibn Jarir meriwayatkan daripada Abu an-Naḍr Hāshim bin al-Qāsim, daripada Ḥamzah bin al-Mughīrah, daripada ‘Āṣim al-Aḥwal, daripada Abu al-‘Āliyah, bahawa beliau berkata: “Jalan yang lurus ialah Nabi صلى الله عليه وسلم dan kedua-dua sahabat Baginda selepasnya.” ‘Āṣim berkata: “Kami menyampaikan hal itu kepada al-Ḥasan, lalu beliau berkata: ‘Abu al-‘Āliyah benar dan telah memberikan nasihat yang baik.’”

Semua pendapat ini benar dan saling berkait. Sesiapa yang mengikuti Nabi صلى الله عليه وسلم dan meneladani dua orang selepas Baginda, Abu Bakr dan ‘Umar, maka dia telah mengikuti kebenaran. Sesiapa yang mengikuti kebenaran, dia telah mengikuti Islam; sesiapa yang mengikuti Islam, dia telah mengikuti al-Quran, iaitu Kitab Allah, tali-Nya yang kukuh dan jalan-Nya yang lurus. Semua penjelasan itu benar dan saling membenarkan. Segala puji bagi Allah.

Aṭ-Ṭabarānī berkata: “Muḥammad bin al-Faḍl as-Saqṭī telah menceritakan kepada kami; Ibrāhīm bin Mahdī al-Muṣīṣī telah menceritakan kepada kami; Yaḥyā bin Zakariyyā bin Abi Zā’idah telah menceritakan kepada kami, daripada al-A‘mash, daripada Abu Wā’il, daripada ‘Abdullah, bahawa beliau berkata: ‘Jalan yang lurus ialah jalan yang ditinggalkan oleh Rasulullah صلى الله عليه وسلم untuk kita.’”

Oleh itu, Imam Abu Ja‘far bin Jarir رحمه الله berkata: “Takwil ayat ini yang lebih tepat menurutku—iaitu firman-Nya, ‘Tunjukilah kami jalan yang lurus’—ialah supaya maksudnya: berilah kami taufik untuk tetap teguh pada perkara yang Engkau redai dan yang Engkau berikan taufik kepadanya kepada hamba-hamba-Mu yang telah Engkau kurniakan nikmat, sama ada berupa perkataan mahupun perbuatan. Itulah jalan yang lurus.

Sesiapa yang diberi taufik kepada perkara yang telah diberikan taufik kepada orang-orang yang diberi nikmat oleh Allah, daripada kalangan para nabi, orang-orang yang benar, para syuhada dan orang-orang soleh, maka dia telah diberi taufik kepada Islam, membenarkan para rasul, berpegang pada Kitab, melaksanakan apa yang diperintahkan Allah, menjauhi apa yang dilarang-Nya, serta mengikuti jalan Nabi صلى الله عليه وسلم, jalan keempat-empat khalifah dan jalan setiap hamba yang soleh. Semua itu termasuk jalan yang lurus.”

Jika ditanya: “Mengapa orang beriman memohon petunjuk pada setiap waktu, dalam solat dan selainnya, sedangkan dia sudah berada di atas petunjuk? Adakah ini termasuk meminta sesuatu yang sudah dimiliki?” Jawapannya: Tidak. Kalaulah dia tidak memerlukan permohonan petunjuk kepada Allah pada waktu malam dan siang, nescaya Allah tidak membimbingnya supaya berbuat demikian.

Seorang hamba sentiasa memerlukan Allah Taala pada setiap saat dan keadaan untuk meneguhkannya di atas petunjuk, mengukuhkannya dalam petunjuk itu, memberinya kejelasan, menambahkan petunjuk kepadanya dan menjadikannya terus tetap di atasnya. Seorang hamba tidak memiliki manfaat mahupun mudarat bagi dirinya, kecuali apa yang dikehendaki Allah. Oleh itu Allah membimbingnya agar memohon kepada-Nya pada setiap waktu supaya Dia memberikan bantuan, keteguhan dan taufik.

Orang yang berbahagia ialah orang yang diberi taufik oleh Allah Taala untuk berdoa kepada-Nya, kerana Allah telah menjamin untuk mengabulkan doa orang yang berdoa kepada-Nya, terutama orang yang dalam kesusahan, berhajat dan bergantung kepada-Nya pada sepanjang malam dan siang.

Allah Taala berfirman: “Wahai orang-orang yang beriman, berimanlah kepada Allah dan Rasul-Nya, serta Kitab yang diturunkan kepada Rasul-Nya dan Kitab yang diturunkan sebelumnya…” [an-Nisā’: 136]. Allah memerintahkan orang yang telah beriman agar beriman, dan itu bukanlah meminta sesuatu yang sudah dimiliki. Maksudnya ialah keteguhan, kesinambungan dan ketekunan dalam amalan yang membantu mencapai perkara tersebut. Allah lebih mengetahui.

Allah Taala juga memerintahkan hamba-hamba-Nya yang beriman supaya berkata: “Wahai Tuhan kami, janganlah Engkau palingkan hati kami daripada kebenaran setelah Engkau memberikan petunjuk kepada kami, dan kurniakanlah kepada kami rahmat daripada sisi-Mu. Sesungguhnya Engkaulah Maha Pemberi” (Āli ‘Imrān: 8). Abu Bakr aṣ-Ṣiddīq, رضي الله عنه, pernah membaca ayat ini secara perlahan pada rakaat ketiga solat Maghrib selepas al-Fātiḥah. Maka makna firman-Nya, “Tunjukilah kami jalan yang lurus” ialah: “Teruskanlah kami di atas jalan itu dan janganlah Engkau palingkan kami kepada jalan yang lain.”

[Petikan teks asal di sini menyebut beberapa rujukan ayat tanpa ayat yang lengkap.]

Telah disebutkan terdahulu hadis tentang apabila seorang hamba berkata, “Tunjukilah kami jalan yang lurus” hingga akhir surah, Allah berfirman: “Ini untuk hamba-Ku, dan hamba-Ku akan mendapat apa yang dimintanya.”

Firman-Nya, “jalan orang-orang yang Engkau telah kurniakan nikmat kepada mereka,” menerangkan maksud jalan yang lurus. Dari segi nahu, ungkapan itu menjadi badal daripadanya, dan boleh juga dianggap sebagai ‘aṭaf bayān. Allah lebih mengetahui. Orang-orang yang dikurniakan nikmat itu disebutkan dalam Surah an-Nisā’, melalui firman-Nya: “Dan sesiapa yang taat kepada Allah dan Rasul, maka mereka akan bersama-sama dengan orang-orang yang dikurniakan nikmat oleh Allah, iaitu para nabi, orang-orang yang benar, para syuhada dan orang-orang soleh.

Mereka itulah sebaik-baik teman. Yang demikian itu ialah kurnia daripada Allah, dan cukuplah Allah Yang Maha Mengetahui” (an-Nisā’: 69–70).

Aḍ-Ḍaḥḥāk meriwayatkan daripada Ibn ‘Abbās: “Jalan orang-orang yang Engkau telah kurniakan nikmat kepada mereka dengan ketaatan dan ibadah kepada-Mu, daripada kalangan malaikat, para nabi, orang-orang yang benar, para syuhada dan orang-orang soleh.” Hal ini serupa dengan firman Tuhan kita: “Dan sesiapa yang taat kepada Allah dan Rasul, maka mereka akan bersama-sama dengan orang-orang yang dikurniakan nikmat oleh Allah,” hingga akhir ayat. Abu Ja‘far meriwayatkan daripada ar-Rabī‘ bin Anas bahawa beliau berkata: “Mereka ialah para nabi.”

Ibn Jurayj meriwayatkan daripada Ibn ‘Abbās bahawa mereka ialah orang-orang beriman. Mujāhid berkata demikian juga. Wakī‘ berkata: “Mereka ialah orang Islam.” ‘Abdurraḥmān bin Zayd bin Aslam berkata: “Mereka ialah Nabi صلى الله عليه وسلم dan orang-orang yang bersama Baginda.”

Penjelasan terdahulu yang diriwayatkan daripada Ibn ‘Abbās lebih umum dan menyeluruh. Allah lebih mengetahui.

Firman Allah Taala, “bukan jalan orang-orang yang dimurkai dan bukan pula jalan orang-orang yang sesat,” bermaksud: “Tunjukilah kami jalan yang lurus, iaitu jalan orang-orang yang telah Engkau kurniakan nikmat kepada mereka,” yang telah diterangkan sifat-sifatnya. Mereka ialah orang-orang yang mendapat petunjuk, istiqamah dan taat kepada Allah serta rasul-rasul-Nya, melaksanakan perintah-Nya dan meninggalkan larangan serta tegahan-Nya.

Bukan jalan orang-orang yang dimurkai, yang kehendak mereka telah rosak sehingga mereka mengetahui kebenaran tetapi berpaling daripadanya; dan bukan pula jalan orang-orang yang sesat, yang tidak memiliki ilmu lalu terumbang-ambing dalam kesesatan dan tidak mendapat petunjuk kepada kebenaran. Perkataan “bukan” ditegaskan dengan “lā” untuk menunjukkan bahawa terdapat dua jalan yang rosak, iaitu jalan orang Yahudi dan orang Nasrani.

Sebahagian ahli nahu mendakwa bahawa perkataan “bukan” di sini bermakna pengecualian. Menurut pendapat itu, ia merupakan pengecualian terputus, kerana golongan yang dikecualikan bukan daripada kalangan orang yang diberi nikmat. Namun, penjelasan yang kami kemukakan lebih utama, berdasarkan kata-kata penyair: “Seolah-olah engkau daripada unta-unta Bani Aqīsh, yang bunyi rantainya berkerincing di kakinya.” Maksudnya: “Seolah-olah engkau seekor unta daripada unta-unta Bani Aqīsh.”

Sifat disebut, manakala kata nama yang disifatkan digugurkan. Demikian juga “bukan orang-orang yang dimurkai” bermaksud “bukan jalan orang-orang yang dimurkai”; kata nama yang disandarkan digugurkan dan kata nama sandaran disebut, sedangkan kata nama yang digugurkan itu dapat difahami daripada susunan ayat: “Tunjukilah kami jalan yang lurus, jalan orang-orang yang Engkau telah kurniakan nikmat kepada mereka,” kemudian Allah berfirman, “bukan orang-orang yang dimurkai.”

Ada yang mendakwa bahawa “lā” dalam firman-Nya, “dan bukan pula orang-orang yang sesat,” ialah tambahan, sehingga menurut mereka maksud susunannya ialah “bukan orang-orang yang dimurkai dan orang-orang yang sesat.” Mereka mengemukakan sebagai bukti satu rangkap syair al-‘Ajjāj: “Di dalam perigi lā ḥawr, dia berjalan tanpa disedari,” dengan maksud “di dalam perigi ḥawr.” Namun yang benar ialah penjelasan yang telah kami kemukakan.

Oleh sebab itu, Abu ‘Ubayd al-Qāsim bin Sallām meriwayatkan dalam kitab Faḍā’il al-Qur’ān, daripada Abu Mu‘āwiyah, daripada al-A‘mash, daripada Ibrāhīm, daripada al-Aswad, daripada ‘Umar bin al-Khaṭṭāb رضي الله عنه, bahawa beliau membaca: “Bukan orang-orang yang dimurkai dan bukan pula orang-orang yang sesat.” Sanad ini sahih. Bacaan itu difahami sebagai penjelasan yang beliau sebutkan, sekali gus menunjukkan bahawa “lā” digunakan untuk menegaskan penafian dan membezakan kedua-dua jalan agar kedua-duanya dijauhi.

Jalan orang beriman menghimpunkan ilmu tentang kebenaran dan amalan dengannya. Orang Yahudi kehilangan amalan, manakala orang Nasrani kehilangan ilmu. Oleh sebab itu, kemurkaan dikaitkan dengan orang Yahudi dan kesesatan dikaitkan dengan orang Nasrani: orang yang mengetahui kebenaran tetapi meninggalkannya layak mendapat kemurkaan, berbeza daripada orang yang tidak mengetahui. Orang Nasrani pula menghendaki sesuatu tetapi tidak mengetahui jalan untuk mencapainya kerana mereka tidak mendatangi perkara itu melalui jalannya yang sebenar, iaitu mengikuti rasul yang benar; maka mereka tersesat.

Namun, orang Yahudi dan orang Nasrani kedua-duanya sesat dan dimurkai. Sifat yang paling khusus bagi orang Yahudi ialah kemurkaan, sementara sifat yang paling khusus bagi orang Nasrani ialah kesesatan. Hadis dan athar datang dengan penjelasan ini.

Imam Aḥmad berkata: “Muḥammad bin Ja‘far telah menceritakan kepada kami; Shu‘bah telah menceritakan kepada kami, katanya: Aku mendengar Simāk bin Ḥarb berkata: Aku mendengar ‘Abbād bin Ḥubaysh menyampaikan daripada ‘Adī bin Ḥātim, katanya: Pasukan berkuda Rasulullah صلى الله عليه وسلم datang lalu menangkap ibu saudaraku dan beberapa orang lain. Apabila mereka dibawa menghadap Rasulullah صلى الله عليه وسلم, mereka dibariskan di hadapan Baginda. Ibu saudaraku berkata: ‘Wahai Rasulullah, utusan yang membawa aku telah pergi, keluargaku telah terputus, dan aku sudah tua serta tidak mampu berkhidmat.

Maka berbuat baiklah kepadaku, semoga Allah berbuat baik kepadamu.’ Baginda bertanya: ‘Siapakah orang yang membawamu?’ Dia menjawab: ‘‘Adī bin Ḥātim.’ Baginda berkata: ‘Orang yang melarikan diri daripada Allah dan Rasul-Nya?’

Kemudian Baginda berbuat baik kepadanya. Ketika Baginda pulang, seorang lelaki berada di sisi Baginda—aku menyangka lelaki itu ‘Alī—dan dia berkata: ‘Mintalah bekalan tunggangan daripadanya.’ Ibu saudaraku memintanya, lalu Baginda memerintahkan agar diberikan kepadanya. Dia kemudian datang kepadaku lalu berkata: ‘Dia telah melakukan sesuatu yang tidak pernah dilakukan oleh ayahmu.

Si fulan datang kepadanya lalu mendapat kurnia daripadanya; si fulan pula datang lalu mendapat kurnia daripadanya.’ Aku pun pergi menemui Baginda. Di sisi Baginda ada seorang wanita dan beberapa orang anak kecil, atau seorang anak kecil. Dia menyebut bahawa mereka dekat dengan Nabi صلى الله عليه وسلم.

Lalu aku menyedari bahawa Baginda bukanlah raja Kisra mahupun Qaṣar. Baginda bersabda: ‘Wahai ‘Adī, apakah yang menghalangmu daripada mengucapkan “Tiada Tuhan melainkan Allah”? Adakah tuhan selain Allah? Apakah yang menghalangmu daripada mengucapkan “Allah Maha Besar”?

Adakah sesuatu yang lebih besar daripada Allah عز وجل?’” ‘Adī berkata: “Lalu aku memeluk Islam. Aku melihat wajah Baginda berseri-seri. Baginda bersabda: ‘Orang-orang yang dimurkai ialah orang Yahudi, manakala orang-orang yang sesat ialah orang Nasrani.’”

Kemudian beliau menyebut hadis tersebut. At-Tirmiżi meriwayatkannya daripada Simāk bin Ḥarb dan berkata: “Hadis ini ḥasan gharīb; kami tidak mengetahuinya kecuali melalui riwayatnya.” Aku berkata: Ḥammād bin Salamah meriwayatkannya daripada Simāk, daripada Marī bin Quṭrī, daripada ‘Adī bin Ḥātim, katanya: Aku bertanya kepada Rasulullah صلى الله عليه وسلم tentang firman Allah, “bukan orang-orang yang dimurkai.” Baginda menjawab: “Mereka ialah orang Yahudi.”

Aku bertanya tentang “dan bukan pula orang-orang yang sesat.” Baginda menjawab: “Mereka ialah orang Nasrani; merekalah orang-orang yang sesat.” Sufyān bin ‘Uyaynah meriwayatkannya juga daripada Ismā‘īl bin Abi Khālid, daripada asy-Sya‘bī, daripada ‘Adī bin Ḥātim. Hadis ‘Adī ini diriwayatkan melalui beberapa jalur dan dengan lafaz yang banyak; menyebut semuanya akan memanjangkan perbincangan.

‘Abdurrazzāq berkata: “Ma‘mar telah mengkhabarkan kepada kami, daripada Budayl al-‘Uqaylī, bahawa ‘Abdullah bin Syaqīq telah mengkhabarkan kepadanya bahawa seseorang yang mendengar Nabi صلى الله عليه وسلم menyampaikan kepadanya ketika Baginda berada di Wādī al-Qurā, di atas tunggangannya. Seorang lelaki daripada Bani al-Qayn bertanya: ‘Wahai Rasulullah, siapakah mereka?’ Baginda menjawab: ‘Orang-orang yang dimurkai’—Baginda menunjukkan ke arah orang Yahudi—‘dan orang-orang yang sesat ialah orang Nasrani.’”

Al-Jurayrī, ‘Urwah dan Khālid al-Ḥażżā’ meriwayatkannya daripada ‘Abdullah bin Syaqīq secara mursal, tanpa menyebut orang yang mendengar Nabi صلى الله عليه وسلم. Dalam riwayat ‘Urwah, nama ‘Abdullah bin ‘Umar disebutkan. Allah lebih mengetahui. Ibn Mardawayh meriwayatkan daripada Ibrāhīm bin Ṭahmān, daripada Budayl bin Maysarah, daripada ‘Abdullah bin Syaqīq, daripada Abu Żarr, bahawa beliau bertanya kepada Rasulullah صلى الله عليه وسلم tentang orang-orang yang dimurkai.

Baginda menjawab: “Orang Yahudi.” Beliau bertanya tentang orang-orang yang sesat. Baginda menjawab: “Orang Nasrani.”

As-Suddī meriwayatkan daripada Abu Mālik dan Abu Ṣāliḥ, daripada Ibn ‘Abbās; daripada Murrah al-Hamdānī, daripada Ibn Mas‘ūd; serta daripada beberapa orang sahabat Nabi صلى الله عليه وسلم, bahawa “bukan orang-orang yang dimurkai” ialah orang Yahudi dan “bukan pula orang-orang yang sesat” ialah orang Nasrani. Aḍ-Ḍaḥḥāk dan Ibn Jurayj meriwayatkan daripada Ibn ‘Abbās demikian juga. Ar-Rabī‘ bin Anas, ‘Abdurraḥmān bin Zayd bin Aslam dan beberapa orang lain juga berkata demikian. Ibn Abi Hatim berkata: “Aku tidak mengetahui adanya perselisihan dalam kalangan para mufassir tentang perkara ini.”

Hadis yang telah disebutkan dan firman Allah kepada Bani Israel dalam Surah al-Baqarah menjadi bukti bagi penjelasan para imam ini bahawa orang Yahudi dimurkai dan orang Nasrani sesat. Allah berfirman: “Amat buruklah apa yang mereka jual bagi diri mereka sendiri, iaitu mereka ingkar terhadap apa yang diturunkan Allah kerana dengki bahawa Allah menurunkan kurnia-Nya kepada sesiapa yang dikehendaki-Nya daripada kalangan hamba-hamba-Nya. Maka mereka kembali dengan kemurkaan demi kemurkaan, dan bagi orang-orang kafir azab yang menghinakan” (al-Baqarah: 90).

Dalam Surah al-Mā’idah, Allah berfirman: “Mahukah kamu aku beritahu tentang balasan yang lebih buruk daripada itu di sisi Allah? Iaitu orang-orang yang dilaknat Allah dan dimurkai-Nya, dan antara mereka dijadikan kera dan babi, serta mereka menyembah ṭāghūt. Mereka itulah yang paling buruk kedudukannya dan paling sesat daripada jalan yang lurus” (al-Mā’idah: 60). Allah juga berfirman: “Orang-orang kafir daripada Bani Israel telah dilaknat melalui lisan Dāwūd dan ‘Īsā putera Maryam.

Yang demikian itu kerana mereka menderhaka dan selalu melampaui batas. Mereka tidak saling mencegah kemungkaran yang mereka lakukan. Amat buruklah apa yang mereka lakukan” (al-Mā’idah: 78–79).

Dalam kitab as-Sīrah disebutkan bahawa Zayd bin ‘Amr bin Nufayl pernah pergi ke Syam bersama sekumpulan sahabatnya untuk mencari agama yang lurus. Orang Yahudi berkata kepadanya: “Engkau tidak akan dapat masuk ke dalam agama kami sehingga engkau mendapat bahagian daripada kemurkaan Allah.” Dia menjawab: “Aku berlindung daripada kemurkaan Allah.” Orang Nasrani pula berkata kepadanya: “Engkau tidak akan dapat masuk ke dalam agama kami sehingga engkau mendapat bahagian daripada kemurkaan Allah.”

Dia menjawab: “Aku tidak mampu menerimanya.” Maka dia terus berpegang pada fitrahnya, menjauhi penyembahan berhala dan agama orang musyrik, serta tidak menganut agama Yahudi mahupun Nasrani. Adapun sahabat-sahabatnya, mereka menjadi Nasrani dan menganut agama Nasrani kerana pada masa itu mereka mendapati agama tersebut lebih dekat kepada kebenaran berbanding agama Yahudi. Antara mereka ialah Waraqah bin Nawfal.

Kemudian Allah membimbingnya melalui Nabi-Nya ketika Baginda diutuskan; Waraqah beriman kepada wahyu yang ditemuinya. Semoga Allah meredainya.

[Masalah sebutan:] Pendapat yang sahih dalam mazhab para ulama ialah kesilapan dalam membezakan sebutan huruf ḍād dan ẓā’ dimaafkan kerana tempat keluarnya kedua-dua huruf itu berdekatan. Tempat keluar ḍād ialah dari bahagian awal tepi lidah dan bahagian yang berdekatan dengannya pada geraham, manakala ẓā’ keluar dari hujung lidah dan hujung gigi seri atas. Kedua-duanya juga merupakan huruf bersuara, huruf lembut dan huruf istiṭbāq. Oleh semua sebab ini, penggunaan salah satu huruf menggantikan yang lain dimaafkan bagi orang yang tidak dapat membezakannya.

Allah lebih mengetahui. Adapun hadis, “Aku orang yang paling fasih mengucapkan huruf ḍād,” tidak mempunyai asal yang sahih. Allah lebih mengetahui.

Surah yang mulia ini terdiri daripada tujuh ayat dan mempunyai kelebihan besar.

Surah ini merangkumi pujian, pengagungan dan sanjungan kepada Allah dengan menyebut nama-nama-Nya yang terindah, yang melazimkan sifat-sifat-Nya yang paling tinggi; menyebut tempat kembali, iaitu hari pembalasan; membimbing hamba-hamba-Nya supaya memohon kepada-Nya dan merendahkan diri di hadapan-Nya, serta berlepas diri daripada daya dan kekuatan mereka sendiri; membimbing mereka supaya memurnikan ibadah kepada-Nya dan mengesakan-Nya dalam ketuhanan; menyucikan-Nya daripada mempunyai sekutu, tandingan atau sesuatu yang menyerupai-Nya; serta mengajar mereka memohon agar ditunjuki jalan yang lurus, iaitu agama yang teguh.

Mereka juga memohon agar diteguhkan di atasnya sehingga hal itu membawa mereka menyeberangi ṣirāṭ yang nyata pada hari kiamat, yang menyampaikan mereka ke syurga-syurga kenikmatan bersama para nabi, orang-orang yang benar, para syuhada dan orang-orang soleh. Surah ini menggalakkan amalan soleh agar mereka bersama orang-orang yang mengerjakannya pada hari kiamat, dan memperingatkan mereka daripada jalan kebatilan agar mereka tidak dihimpunkan bersama orang-orang yang menempuhnya pada hari kiamat, iaitu orang-orang yang dimurkai dan orang-orang yang sesat.

Alangkah indahnya pengaitan kurniaan nikmat kepada Allah dalam firman-Nya, “jalan orang-orang yang Engkau telah kurniakan nikmat kepada mereka,” dan pengguguran pelaku dalam firman-Nya, “bukan orang-orang yang dimurkai,” meskipun pada hakikatnya Dia yang memurkai mereka, sebagaimana firman-Nya: “Tidakkah engkau melihat orang-orang yang menjadikan suatu kaum yang dimurkai Allah sebagai teman rapat?” (al-Mujādilah: 14).

Begitu juga, kesesatan disandarkan kepada orang yang mengalaminya, walaupun Allah yang menyesatkan mereka menurut ketetapan-Nya, sebagaimana firman-Nya: “Sesiapa yang Allah beri petunjuk, maka dialah yang mendapat petunjuk; dan sesiapa yang Dia sesatkan, maka engkau tidak akan mendapat pelindung yang memberi petunjuk kepadanya” (al-Kahf: 17).

Allah juga berfirman: “Sesiapa yang Allah sesatkan, maka tiada siapa yang dapat memberi petunjuk kepadanya, dan Dia membiarkan mereka terumbang-ambing dalam kesesatan mereka” (al-A‘rāf: 186), serta ayat-ayat lain yang menunjukkan bahawa Allah سبحانه وتعالى sahaja yang berkuasa memberikan petunjuk dan menyesatkan. Ini berbeza daripada dakwaan golongan Qadariyyah dan orang-orang yang mengikuti jalan mereka, bahawa hamba-hamba sendiri memilih dan melakukan perkara tersebut. Mereka menggunakan ayat-ayat al-Quran yang samar untuk menyokong bid‘ah mereka dan meninggalkan ayat-ayat yang jelas membantah mereka.

Demikianlah keadaan ahli kesesatan dan kejahatan. Dalam hadis sahih disebutkan: “Apabila kamu melihat orang-orang yang mengikuti ayat-ayat yang samar daripadanya, maka mereka itulah orang-orang yang Allah sebutkan; maka berhati-hatilah terhadap mereka.” Maksudnya ialah firman-Nya: “Adapun orang-orang yang dalam hati mereka terdapat kesesatan, mereka mengikuti ayat-ayat yang samar daripadanya” (Āli ‘Imrān: 7). Segala puji bagi Allah, tiada hujah yang sahih bagi ahli bid‘ah dalam al-Quran.

Al-Quran diturunkan untuk menjelaskan kebenaran daripada kebatilan serta membezakan petunjuk daripada kesesatan. Di dalamnya tiada percanggahan mahupun perselisihan, kerana ia diturunkan daripada Allah Yang Maha Bijaksana lagi Maha Terpuji.

Disunatkan bagi orang yang membaca al-Fātiḥah supaya mengucapkan “Āmīn” selepasnya. Ia juga disebut “Amīn” dengan bacaan pendek. Maknanya ialah: “Ya Allah, perkenankanlah.” Buktinya ialah riwayat Imam Aḥmad, Abu Dāwūd dan at-Tirmiżi daripada Wā’il bin Ḥujr, katanya: Aku mendengar Nabi صلى الله عليه وسلم membaca, “bukan orang-orang yang dimurkai dan bukan pula orang-orang yang sesat,” kemudian Baginda mengucapkan “Āmīn” dengan memanjangkan suaranya.

Dalam riwayat Abu Dāwūd disebutkan bahawa Baginda menguatkan suaranya dengannya. At-Tirmiżi berkata: “Hadis ini ḥasan.” Ia juga diriwayatkan daripada ‘Alī, Ibn Mas‘ūd dan yang lain. Abu Hurayrah berkata: Apabila Rasulullah صلى الله عليه وسلم membaca, “bukan orang-orang yang dimurkai dan bukan pula orang-orang yang sesat,” Baginda mengucapkan “Āmīn” sehingga orang yang berada di saf pertama yang berdekatan dengan Baginda dapat mendengarnya.

Riwayat ini dikeluarkan oleh Abu Dāwūd dan Ibn Mājah; Ibn Mājah menambah: “Sehingga masjid bergema dengannya.” Ad-Dāraquṭnī meriwayatkannya dan berkata: “Sanad ini ḥasan.” Bilāl berkata: “Wahai Rasulullah, janganlah mendahului aku dengan Āmīn.” Riwayat ini dikeluarkan oleh Abu Dāwūd.

Abu Naṣr al-Qushayrī menukil daripada al-Ḥasan dan Ja‘far aṣ-Ṣādiq bahawa kedua-duanya membacanya dengan mīm berganda, seperti pada ungkapan “Āmīn al-Bayt al-Ḥarām”. Para ulama mazhab kami dan selain mereka berkata: Hal itu disunatkan bagi orang yang berada di luar solat, dan lebih dituntut bagi orang yang sedang solat, sama ada dia bersolat sendirian, menjadi imam atau menjadi makmum, dalam semua keadaan.

Hal ini berdasarkan riwayat yang terdapat dalam kedua-dua kitab Ṣaḥīḥ daripada Abu Hurayrah رضي الله عنه bahawa Rasulullah صلى الله عليه وسلم bersabda: “Apabila imam mengucapkan Āmīn, maka ucapkanlah Āmīn, kerana sesiapa yang ucapan Āmīnnya bertepatan dengan ucapan Āmīn para malaikat, diampunkan dosa-dosanya yang terdahulu.” Dalam riwayat Muslim disebutkan bahawa Rasulullah صلى الله عليه وسلم bersabda: “Apabila salah seorang daripada kamu mengucapkan Āmīn dalam solat, dan para malaikat di langit mengucapkan Āmīn, lalu salah satu daripadanya bertepatan dengan yang lain, diampunkan dosa-dosanya yang terdahulu.”

Dalam Ṣaḥīḥ Muslim, daripada Abu Mūsā secara marfu‘, disebutkan: “Apabila imam mengucapkan ‘bukan pula orang-orang yang sesat’, maka ucapkanlah Āmīn; nescaya Allah memperkenankan doa kamu.”

Juwabir meriwayatkan daripada aḍ-Ḍaḥḥāk, daripada Ibn ‘Abbās, katanya: Aku bertanya: “Wahai Rasulullah, apakah maksud Āmīn?” Baginda menjawab: “Wahai Tuhanku, laksanakanlah.” Al-Jawharī berkata: “Makna Āmīn ialah: Demikianlah hendaknya.” At-Tirmiżi berkata: “Maknanya: Janganlah Engkau menghampakan harapan kami.”

Kebanyakan ulama berkata: Maknanya ialah: “Ya Allah, perkenankanlah doa kami.” Al-Qurṭubī menukil daripada Mujāhid, Ja‘far aṣ-Ṣādiq dan Hilāl bin Kaysān bahawa Āmīn ialah salah satu nama Allah Taala. Ia juga diriwayatkan secara marfu‘ daripada Ibn ‘Abbās, tetapi riwayat itu tidak sahih, sebagaimana disebut oleh Abu Bakr Ibn al-‘Arabī al-Mālikī.

Para pengikut mazhab Mālik berkata bahawa imam tidak mengucapkan Āmīn, manakala makmum mengucapkannya. Mereka bersandar pada riwayat Mālik daripada Sumayy, daripada Abu Ṣāliḥ, daripada Abu Hurayrah, bahawa Rasulullah صلى الله عليه وسلم bersabda: “Apabila imam mengucapkan ‘dan bukan pula orang-orang yang sesat’, maka ucapkanlah Āmīn,” hingga akhir hadis. Mereka juga menguatkannya dengan hadis Abu Mūsā: “Apabila imam membaca ‘dan bukan pula orang-orang yang sesat’, maka ucapkanlah Āmīn.”

Namun, telah disebutkan terlebih dahulu riwayat yang disepakati dalam kedua-dua Ṣaḥīḥ: “Apabila imam mengucapkan Āmīn, maka ucapkanlah Āmīn,” dan bahawa Nabi صلى الله عليه وسلم mengucapkan Āmīn apabila membaca “bukan orang-orang yang dimurkai dan bukan pula orang-orang yang sesat.”

Para ulama mazhab kami berselisih tentang hukum makmum menguatkan suara ketika mengucapkan Āmīn dalam solat yang bacaannya dikuatkan. Ringkasan perselisihan itu: jika imam terlupa mengucapkan Āmīn, makmum menguatkan suara dengannya tanpa sebarang perselisihan. Jika imam mengucapkannya dengan suara kuat, menurut pendapat baharu dalam mazhab kami, makmum tidak menguatkan suaranya. Inilah mazhab Abu Ḥanīfah dan satu riwayat daripada Mālik, kerana Āmīn ialah salah satu zikir, maka ia tidak dikuatkan suaranya seperti zikir-zikir solat yang lain.

Menurut pendapat lama, makmum menguatkan suara dengannya. Inilah mazhab Imam Aḥmad bin Ḥanbal dan satu lagi riwayat daripada Mālik, berdasarkan riwayat yang telah disebutkan: “Sehingga masjid bergema dengannya.” Ada pendapat ketiga bagi kami: jika masjid itu kecil, makmum tidak menguatkan suaranya kerana mereka mendengar bacaan imam; jika masjid itu besar, makmum menguatkan suara agar ucapan Āmīn sampai kepada orang-orang di seluruh bahagian masjid. Allah lebih mengetahui.

Imam Aḥmad meriwayatkan dalam Musnadnya daripada ‘Ā’isyah رضي الله عنها bahawa orang Yahudi disebut di hadapan Rasulullah صلى الله عليه وسلم, lalu Baginda bersabda: “Mereka tidak mencemburui kita terhadap sesuatu sebagaimana mereka mencemburui kita kerana hari Jumaat yang Allah tunjukkan kepada kita sedangkan mereka tersesat daripadanya; arah kiblat yang Allah tunjukkan kepada kita sedangkan mereka tersesat daripadanya; serta ucapan kita di belakang imam: Āmīn.”

Ibn Mājah meriwayatkannya dengan lafaz: “Orang Yahudi tidak mencemburui kamu terhadap sesuatu sebagaimana mereka mencemburui kamu kerana ucapan salam dan Āmīn.” Daripadanya juga, daripada Ibn ‘Abbās, bahawa Rasulullah صلى الله عليه وسلم bersabda: “Orang Yahudi tidak mencemburui kamu terhadap sesuatu sebagaimana mereka mencemburui kamu kerana ucapan Āmīn, maka perbanyakkanlah mengucapkan Āmīn.” Dalam sanadnya terdapat Ṭalḥah bin ‘Amr, seorang perawi yang lemah.

Ibn Mardawayh meriwayatkan daripada Abu Hurayrah bahawa Rasulullah صلى الله عليه وسلم bersabda: “Āmīn ialah meterai Tuhan sekalian alam ke atas hamba-hamba-Nya yang beriman.” Daripada Anas, katanya Rasulullah صلى الله عليه وسلم bersabda: “Aku diberikan Āmīn dalam solat dan ketika berdoa; tiada seorang pun sebelumku diberikan hal itu kecuali Mūsā. Mūsā berdoa dan Hārūn mengucapkan Āmīn. Maka tutuplah doa dengan Āmīn, kerana Allah akan memperkenankannya.”

Aku berkata: Dari sinilah sebahagian ulama membuat kesimpulan daripada ayat yang mulia ini: “Mūsā berkata: ‘Wahai Tuhan kami, sesungguhnya Engkau telah memberikan kepada Fir‘aun dan para pembesarnya perhiasan serta harta benda dalam kehidupan dunia. Wahai Tuhan kami, mereka menyesatkan manusia daripada jalan-Mu. Wahai Tuhan kami, binasakanlah harta benda mereka dan keraskanlah hati mereka, supaya mereka tidak beriman sehingga mereka melihat azab yang pedih.’ Allah berfirman: ‘Sesungguhnya doa kamu berdua telah diperkenankan.

Maka tetaplah kamu berdua di jalan yang lurus dan janganlah kamu mengikuti jalan orang-orang yang tidak mengetahui’” (Yūnus: 88–89). Doa itu disebut daripada Mūsā sahaja, tetapi susunan ayat menunjukkan bahawa Hārūn mengucapkan Āmīn. Oleh itu, Hārūn dianggap seolah-olah turut berdoa, berdasarkan firman-Nya, “Sesungguhnya doa kamu berdua telah diperkenankan.” Ini menunjukkan bahawa orang yang mengucapkan Āmīn kepada suatu doa seolah-olah dia sendiri telah mengucapkan doa itu.

Oleh sebab itu, sesetengah ulama berkata bahawa makmum tidak membaca al-Fātiḥah, kerana ucapannya Āmīn terhadap bacaan al-Fātiḥah seumpama membacanya. Hal ini juga berdasarkan hadis: “Sesiapa yang mempunyai imam, maka bacaan imam menjadi bacaannya.” Bilāl pernah berkata: “Janganlah mendahului aku dengan Āmīn.” Kesimpulan ini menunjukkan bahawa makmum tidak perlu membaca dalam solat yang bacaannya dikuatkan. Allah lebih mengetahui.

Oleh sebab itu, Ibn Mardawayh berkata: “Aḥmad bin al-Ḥasan telah menceritakan kepada kami; ‘Abdullah bin Muḥammad bin Sallām telah menceritakan kepada kami; Isḥāq bin Ibrāhīm telah menceritakan kepada kami; Jarīr telah menceritakan kepada kami, daripada Layṡ bin Abi Sulaym, daripada Ka‘b, daripada Abu Hurayrah, bahawa Rasulullah صلى الله عليه وسلم bersabda: ‘Apabila imam membaca “bukan orang-orang yang dimurkai dan bukan pula orang-orang yang sesat”, lalu mengucapkan Āmīn, dan ucapan Āmīn itu bertepatan dengan ucapan Āmīn penduduk bumi dan penduduk langit, Allah mengampunkan dosa-dosa hamba itu yang terdahulu.

Orang yang tidak mengucapkan Āmīn ibarat seorang lelaki yang pergi berperang bersama suatu kaum. Mereka membuat undian, lalu bahagian mereka keluar sedangkan bahagiannya tidak keluar. Dia berkata: “Mengapa bahagianku tidak keluar?” Maka dikatakan kepadanya: “Kerana engkau tidak mengucapkan Āmīn.”’”

[Petikan teks asal selepas riwayat ini mengandungi cebisan rujukan dan catatan bacaan yang tidak lengkap.]

Tafsir al-Baghawi

Firman-Nya, “Tunjukilah kami jalan yang lurus.” “Tunjukilah kami” bermaksud bimbinglah kami. ‘Alī dan Ubayy bin Ka‘b berkata: “Tetapkanlah kami,” seperti seseorang berkata kepada orang yang sedang berdiri: “Berdirilah di sini sehingga aku kembali kepadamu,” yakni teruskanlah keadaanmu seperti sekarang. Doa ini dipanjatkan oleh orang-orang beriman walaupun mereka sudah mendapat petunjuk, dengan maksud memohon keteguhan dan tambahan petunjuk, kerana kelembutan dan petunjuk daripada Allah Taala tidak terbatas, menurut pegangan Ahlus Sunnah.

Perkataan ṣirāṭ juga dibaca sirāṭ dengan huruf sīn. Riwayat daripada Uways daripada Ya‘qūb menyebut bahawa bentuk dengan sīn ialah asalnya. Ia dinamakan ṣirāṭ kerana ia menelan orang yang berjalan di atasnya. Ia juga dibaca dengan huruf zāy, dan Ḥamzah membacanya dengan membunyikan ṣād yang menghampiri zāy.

Semua bacaan ini ialah dialek Arab yang sahih. Menurut kebanyakan qurra, bacaan yang dipilih ialah ṣād kerana bertepatan dengan tulisan muṣḥaf. Tentang “jalan yang lurus”, Ibn ‘Abbās dan Jābir رضي الله عنهما berkata: “Iaitu Islam.” Inilah juga pendapat Muqātil.

Ibn Mas‘ūd رضي الله عنه berkata: “Iaitu al-Quran.” Diriwayatkan secara marfu‘ daripada ‘Alī رضي الله عنه: “Jalan yang lurus ialah Kitab Allah.” Sa‘īd bin Jubayr رضي الله عنه berkata: “Jalan ke syurga.” Sahl bin ‘Abdullah berkata: “Jalan Sunnah dan jemaah.”

Bakr bin ‘Abdullah al-Muzanī berkata: “Jalan Rasulullah صلى الله عليه وسلم.” Abu al-‘Āliyah dan al-Ḥasan berkata: “Rasulullah, ahli keluarga Baginda dan kedua-dua sahabat Baginda.” Dari segi bahasa, perkataan itu bermaksud jalan yang jelas.

Firman-Nya, “jalan orang-orang yang Engkau telah kurniakan nikmat kepada mereka,” yakni mereka yang Engkau kurniakan nikmat dengan petunjuk dan taufik. ‘Ikrimah berkata: “Engkau kurniakan nikmat kepada mereka dengan keteguhan dalam iman dan istiqamah; mereka itu ialah para nabi, عليهم السلام.” Ada yang berkata bahawa mereka ialah setiap orang yang diteguhkan Allah di atas iman, daripada kalangan para nabi dan orang-orang beriman yang disebut Allah Taala dalam firman-Nya: “Mereka itu bersama-sama dengan orang-orang yang dikurniakan nikmat oleh Allah, daripada kalangan para nabi…” [an-Nisā’: 69].

Ibn ‘Abbās berkata: “Mereka ialah kaum Mūsā dan ‘Īsā عليهما السلام sebelum mereka mengubah agama mereka.” ‘Abdurraḥmān bin Zayd berkata: “Mereka ialah Nabi صلى الله عليه وسلم dan orang-orang yang bersama Baginda.” Abu al-‘Āliyah berkata: “Mereka ialah keluarga Rasulullah صلى الله عليه وسلم, Abu Bakr dan ‘Umar رضي الله عنهما, serta ahli keluarga Baginda.” Syahr bin Ḥawsyab berkata: “Mereka ialah para sahabat Rasulullah صلى الله عليه وسلم dan ahli keluarga Baginda.”

Ḥamzah membaca hā’ dalam perkataan ‘alayhim, ladayhim dan ilayhim dengan ḍammah. Ya‘qūb pula membaca setiap hā’ dengan ḍammah apabila sebelumnya terdapat yā’ mati dalam bentuk dua orang atau jamak, kecuali firman-Nya, “di hadapan mereka dan di belakang mereka.” Qari-qari yang lain membacanya dengan kasrah. Sesiapa yang membaca dengan ḍammah mengembalikan sebutan itu kepada bentuk asalnya, kerana hā’ berbaris ḍammah apabila berdiri sendiri; sesiapa yang membaca dengan kasrah berbuat demikian kerana adanya yā’ mati sebelumnya, dan kasrah serasi dengan yā’.

Ibn Kaṡīr dan Abu Ja‘far membaca setiap mīm jamak dengan mad yang penuh ketika bacaan bersambung, jika selepasnya tidak terdapat huruf mati; jika selepasnya terdapat huruf mati, mereka tidak memanjangkannya. Nāfi‘ memberi pilihan. Warsh membaca mīm dengan ḍammah apabila diikuti alif qaṭ‘. Jika ia diikuti alif waṣal, dan sebelum hā’ terdapat kasrah atau yā’ mati, Ḥamzah dan al-Kisā’ī membaca hā’ dan mīm dengan ḍammah, manakala Abu ‘Amr membaca kedua-duanya dengan kasrah.

Ya‘qūb juga demikian apabila huruf sebelumnya berbaris kasrah. Qari-qari yang lain membaca mīm dengan ḍammah dan hā’ dengan kasrah dalam semua keadaan, sama ada kerana adanya yā’ atau kerana huruf sebelumnya berbaris kasrah, sementara mīm dibaca dengan ḍammah berdasarkan bentuk asalnya.

Firman Allah Taala, “bukan orang-orang yang dimurkai,” bermaksud: bukan jalan orang-orang yang Engkau murkai. Kemurkaan ialah kehendak untuk membalas orang yang derhaka. Kemurkaan Allah Taala tidak menimpa orang beriman yang berdosa; ia hanya menimpa orang kafir. “Dan bukan pula orang-orang yang sesat,” bermaksud bukan jalan orang-orang yang tersesat daripada petunjuk.

Kesesatan yang paling berat ialah kebinasaan dan kehilangan. Dikatakan: “Air itu sesat di dalam susu,” apabila ia hilang dan tidak kelihatan.

Perkataan “bukan” di sini bermaksud “tidak”, dan “tidak” membawa maksud “bukan”; oleh itu, kata hubung boleh digunakan selepasnya, seperti ungkapan: “Si fulan bukan orang yang berbuat baik dan bukan pula orang yang elok.” Jika perkataan itu bermaksud “selain”, kata hubung “dan bukan” tidak boleh digunakan selepasnya. Tidak boleh dikatakan dalam bahasa Arab: “‘Indī siwā ‘Abdillāh wa lā Zayd” [aku mempunyai selain ‘Abdullah dan bukan Zayd].

‘Umar bin al-Khaṭṭāb رضي الله عنه membacanya: “Jalan orang yang Engkau telah kurniakan nikmat kepada mereka; bukan orang-orang yang dimurkai dan bukan pula orang-orang yang sesat.”

Ada yang berkata bahawa orang-orang yang dimurkai ialah orang Yahudi dan orang-orang yang sesat ialah orang Nasrani, kerana Allah Taala menghukum orang Yahudi dengan kemurkaan melalui firman-Nya, “orang yang dilaknat Allah dan dimurkai-Nya” (al-Mā’idah: 60), dan menghukum orang Nasrani dengan kesesatan melalui firman-Nya, “dan janganlah kamu mengikuti hawa nafsu kaum yang telah sesat sebelum ini” (al-Mā’idah: 77). Sahl bin ‘Abdullah berkata: “Bukan orang-orang yang dimurkai kerana bid‘ah, dan bukan pula orang-orang yang sesat daripada Sunnah.”

Menurut sunnah, selepas selesai membaca al-Fātiḥah, pembaca hendaklah mengucapkan “Āmīn” dengan jeda yang memisahkannya daripada al-Fātiḥah. Lafaz itu dibaca ringan. Menurut ahli nahu, ia juga boleh dibaca panjang atau pendek. Maknanya: “Ya Allah, dengarlah dan perkenankanlah.”

Kami diberitahu oleh Imam Abu ‘Alī al-Ḥusayn bin Muḥammad al-Qāḍī dan Abu Ḥāmid Aḥmad bin ‘Abdullah aṣ-Ṣāliḥī, yang kedua-duanya berkata: Abu Bakr Aḥmad bin Ḥasan al-Ḥīrī telah memberitahu kami; Abu ‘Alī Muḥammad bin Aḥmad bin Muḥammad bin Ma‘qil al-Maydānī telah meriwayatkan kepada kami; Muḥammad bin Yaḥyā telah menceritakan kepada kami; ‘Abdurrazzāq telah menceritakan kepada kami, daripada Ma‘mar, daripada az-Zuhrī, daripada Ibn al-Musayyib, daripada Abu Hurayrah رضي الله عنه, bahawa Nabi صلى الله عليه وسلم bersabda: “Apabila imam membaca ‘bukan orang-orang yang dimurkai dan bukan pula orang-orang yang sesat’,

maka ucapkanlah Āmīn, kerana para malaikat mengucapkan Āmīn dan imam juga mengucapkan Āmīn. Sesiapa yang ucapan Āmīnnya bertepatan dengan ucapan Āmīn para malaikat, diampunkan dosa-dosanya yang terdahulu.” [Riwayat ini dinilai sahih.]