Ducada Amniga iyo Rizqiga

Tafsiirka Sheekh Cabdiraxmaan As-Sacdi

Macnaha: Markii Ibraahiim u duceeyey Baytkan, isaga oo Alle ka baryaya inuu ka dhigo magaalo nabdoon, dadkeedana ku arsaaqo noocyo kala duwan oo midho ah. Dabadeed, nabigu (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) ducadan wuxuu ku koobay mu’miniinta, isaga oo Alle la edeb yeelanaya; waayo ducadiisii hore waxay ahayd mid aan xadidnayn, jawaabteeduna waxay ku timid mid lagu koobay kuwa aan daalimiinta ahayn.

Markii uu u duceeyey in la arsaaqo, kuna koobay mu’minka, halka rizqiga Alle uu wada gaadho mu’minka iyo gaalka, caasiga iyo daacadda, ayuu Eebbe kor ahaaye yidhi: «Qofkii gaaloobana» — dhammaantood waan arsaaqayaa, muslimkooda iyo gaalkoodaba. Muslimku rizqiga ayuu uga kaalmaystaa cibaadada Alle, dabadeedna wuxuu uga gudbaa nicmada Jannada. Gaalka se, wax yar ayuu ku raaxaysanayaa nolosha adduunka. «Dabadeedna waan ku khasbi doonaa»; taas oo ah, waan ku qasbi oo anoo aan raalli ka ahayn ayaan u kaxayn doonaa «cadaabka Naarta, meel loo noqdaana way u xun tahay».

Tafsiirka Imaam Ibnu Kathiir

Eebbe kor ahaaye wuxuu yidhi: «Xusuuso markii Ibraahiim yidhi: Rabbiyow, ka dhig tan magaalo nabdoon, kuna arsaaq dadkeeda midho, kuwa iyaga ka mid ah ee rumaystay Alle iyo Maalinta Aakhiro» [Al-Baqarah: 126].

Imaam Abuu Jacfar ibn Jariir wuxuu yidhi: Ibnu Bashshaar ayaa noo sheegay, isaga oo yidhi: Cabdirraxmaan ibn Mahdii ayaa noo sheegay, Sufyaan ayaa noo sheegay, Abuu Zubayrna wuxuu ka weriyey Jaabir ibn Cabdillaah, oo yidhi: Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) wuxuu yidhi: «Ibraahiim wuxuu Baytka Alle ka dhigay xaram oo ammaan ah, aniguna waxaan xaram ka dhigay Madiinah inta u dhexaysa labadeeda dhul dhagaxeed. Ugaadhdeeda lama ugaadhsan karo, geedaheeda qodaxda lehna lama jari karo.»

Sidaas oo kale ayuu xadiiskan weriyey An-Nasaa’i, isaga oo ka weriyey Muxammad ibn Bashshaar, oo loo yaqaan Bandaar, silsiladdan. Muslimna wuxuu ka weriyey Abuu Bakar ibn Abii Shaybah iyo Camr an-Naaqid, labadooduba waxay ka weriyeen Abuu Axmed az-Zubayrii, kaas oo ka weriyey Sufyaan ath-Thawrii.

Ibnu Jariir wuxuu kaloo yidhi: Abuu Kurayb iyo Abuu Saa’ib ayaa noo sheegay, iyagoo yidhi: Ibnu Idriis ayaa noo sheegay; Abuu Kuraybna wuxuu noo sheegay: Cabdi raxiim ar-Raazii ayaa noo sheegay. Labadooduba waxay yidhaahdeen: Waxaan ka maqalnay Ashcath, isaga oo ka werinaya Naafic, isaga oo ka werinaya Abuu Hurayrah, oo yidhi: Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) wuxuu yidhi: «Ibraahiim wuxuu ahaa addoonkii Alle, saaxiibkiisii khaaska ahaa; aniguna waxaan ahay addoonkii Alle iyo Rasuulkiisa.

Ibraahiim wuxuu Makkah ka dhigay xaram, aniguna waxaan Madiinah xaram ka dhigay inta u dhexaysa labadeeda dhul dhagaxeed. Geedaheeda qodaxda leh iyo ugaadhdeeda lama taaban karo; hub dagaalna laguma qaadan karo, geedna lagama jari karo, marka laga reebo inta geela calaf looga dhigayo.» Silsiladdani waa mid aan caadi ahayn, kamana mid aha lixda kitaab ee xadiiska; asalka xadiiskuna wuxuu ku jiraa Saxiix Muslim, silsilad kale oo Abuu Hurayrah laga weriyey (Alle ha ka raalli noqdee).

Wuxuu yidhi: Dadku markay arkaan midhihii ugu horreeyey ee bislaaday, waxay u keeni jireen Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee). Markuu qaato wuxuu odhan jiray: «Allow, midhahayaga noo barakee, Madiinadeenna noo barakee, saa’keenna noo barakee, mudd-keennana noo barakee. Allow, Ibraahiim waa addoonkaaga, saaxiibkaaga khaaska ah iyo Nabigaaga; aniguna waxaan ahay addoonkaaga iyo Nabigaaga. Isagu wuxuu Makkah darteed kuugu duceeyey, aniguna Madiinah ayaan darteed kuugu baryayaa, si la mid ah ducadii uu Makkah kuugu baryey iyo wax la mid ah oo dheeraad ah.»

Dabadeed wuxuu ugu yeedhi jiray ilmaha ugu yar ee meesha joogay, wuxuuna siin jiray midhahaas. Werin kalena waxay leedahay: «Barako dul saaran barako.» Dabadeedna wuxuu siin jiray ilmaha ugu yar ee joogay. Sidaas ayuu Muslim u weriyey.

Ibnu Jariir dabadeed wuxuu yidhi: Abuu Kurayb ayaa noo sheegay, Qutaybah ibn Saciid ayaa noo sheegay, Bakr ibn Mudar ayaa noo sheegay, isaga oo ka werinaya Ibnu al-Haad, kaas oo ka weriyey Abuu Bakar ibn Muxammad, kaasna ka weriyey Cabdullaahi ibn Camr ibn Cuthmaan, kaasna ka weriyey Raafic ibn Khadiij, oo yidhi: Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) wuxuu yidhi: «Ibraahiim wuxuu Makkah ka dhigay xaram, aniguna waxaan xaram ka dhigay inta u dhexaysa labadeeda dhul dhagaxeed.» Muslim keliya ayaa xadiiskan soo saaray; wuxuu ka weriyey Qutaybah, isaga oo ka werinaya Bakr ibn Mudar, silsiladdan. Erayadiisuna waa isla kuwa halkan ku xusan.

Labada Saxiixba waxaa ku sugan Anas ibn Maalik, oo yidhi: Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) wuxuu Abuu Dalxah ku yidhi: «Wiil ka mid ah wiilashiinna ii raadi si uu ii adeegto.» Abuu Dalxah ayaa baxay, aniguna gadaashiisa ayaan fuulay, wuxuuna igu qaaday dhabarkiisa. Mar kasta oo Rasuulka Alle joogsado, waan u adeegi jiray. Xadiiska dhexdiisana wuxuu yidhi: Dabadeed wuu soo noqday, markuu Uxud u muuqdayna wuxuu yidhi: «Kani waa buur na jecel, annaguna waan jecelnahay.»

Markuu Madiinah ka soo muuqdayna wuxuu yidhi: «Allow, waxaan xaram ka dhigay inta u dhexaysa labadeeda buurood, sidii Ibraahiim Makkah u xaram yeelay. Allow, mudd-kooda iyo saa’kooda u barakee.» Labadooda werin kalena waxay leedahay: «Allow, miisaankooda u barakee, saa’koodana u barakee, mudd-koodana u barakee.» Al-Bukhaari wuxuu ku daray: «Wuxuu ula jeeday dadka Madiinah.»

Labadooduba sidoo kale waxay Anas ka weriyeen in Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) yidhi: «Allow, Madiinah uga dhig barako laba-laab ah inta aad Makkah siisay.»

Cabdullaahi ibn Zayd ibn Caasim (Alle ha ka raalli noqdee) wuxuu Nabiga (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) ka weriyey inuu yidhi: «Ibraahiim wuxuu Makkah ka dhigay xaram, wuuna u duceeyey. Aniguna Madiinah waxaan ka dhigay xaram, sidii Ibraahiim Makkah xaram uga dhigay, waxaanan mudd-keeda iyo saa’keeda ugu duceeyey, sidii Ibraahiim Makkah ugu duceeyey.» Al-Bukhaari ayaa weriyey, waana isla erayadiisa. Muslimna wuxuu weriyey erayadan: Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) wuxuu yidhi: «Ibraahiim Makkah ayuu xaram ka dhigay, dadkeedana wuu u duceeyey.

Aniguna Madiinah waxaan xaram ka dhigay sidii Ibraahiim Makkah xaram uga dhigay, waxaanan saa’keeda iyo mudd-keeda ugu duceeyey, si la mid ah ducadii uu Ibraahiim dadka Makkah ugu duceeyey.»

Abuu Saciid (Alle ha ka raalli noqdee) wuxuu Nabiga (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) ka weriyey inuu yidhi: «Allow, Ibraahiim Makkah ayuu xaram ka dhigay, wuxuuna ka dhigay meel xurmo leh. Aniguna Madiinah waxaan ka dhigay meel xurmo leh inta u dhexaysa labada marin ee buuraleyda ah. Dhiig laguma daadin karo, hub dagaalna laguma qaadan karo, geedna lagama ridi karo, marka laga reebo inta calaf loo jarayo. Allow, Madiinadeenna noo barakee, saa’keennana noo barakee, mudd-keennana noo barakee.

Allow, barakada la jirsi barakooyin laba ah.» Xadiiskan waxaa weriyey Muslim. Xadiisyada sheegaya in Madiinah xaram tahay way badan yihiin; waxaanse soo qaadannay kuwa la xidhiidha Ibraahiim (nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) oo Makkah xaram ka dhigay, maadaama ay aayaddan sharafta leh si toos ah ugu habboon yihiin.

Waxaa kaloo yimid xadiisyo kale oo muujinaya in Alle kor ahaaye Makkah xaram ka dhigay ka hor abuurista samooyinka iyo dhulka, sida ku sugan labada Saxiix, Cabdullaahi ibn Cabbaas (Alle ha ka raalli noqdee) oo yidhi: Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee), maalintii Makkah la furtay, wuxuu yidhi: «Alle wuxuu magaaladan xaram ka dhigay maalintii uu abuuray samooyinka iyo dhulka, sidaas darteedna waxay ku xurmo tahay xurmada Alle ilaa Maalinta Qiyaame. Qofna dagaal laguma bannayn ka hor aniga, anigana waxaa la ii bannayn oo keliya saacad ka mid ah maalintii.

Sidaas darteed waxay ku xurmo tahay xurmada Alle ilaa Maalinta Qiyaame: qodaxdeeda lama jaro, ugaadhdeedana lama kicin karo, wixii lumayna lama qaadan karo marka laga reebo qofka ku dhawaaqaya si loo helo mulkiilaha, cawskuna lama jaro.» Al-Cabbaas ayaa yidhi: «Rasuulka Allow, idhkhir-ka mooyee, waayo farsamayaqaannadooda iyo guryahooda ayay u baahan yihiin.» Wuxuu yidhi: «Idhkhir-ka mooyee.» Tani waa werinta Muslim. Labadooduba waxay Abuu Hurayrah ka weriyeen wax u dhow.

Al-Bukhaari dabadeed wuxuu yidhi: Abaan ibn Saalix wuxuu ka weriyey al-Xasan ibn Muslim, kaas oo ka weriyey Safiyyah bint Shaybah: Waxaan maqlay Nabiga (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) oo sidaas oo kale leh. Werintan uu Al-Bukhaari ku xusay iyada oo aan silsiladda oo dhan la sheegin, waxaa weriyey Imaam Abuu Cabdillaah ibn Maajah.

Wuxuu ka weriyey Muxammad ibn Cabdillaah ibn Numayr, kaas oo ka weriyey Yuunus ibn Bukayr, kaas oo ka weriyey Muxammad ibn Isxaaq, kaas oo ka weriyey Abaan ibn Saalix, kaas oo ka weriyey al-Xasan ibn Muslim ibn Yannaq, kaas oo ka weriyey Safiyyah bint Shaybah, oo tidhi: Waxaan maqlay Nabiga (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) oo khudbad ka jeedinaya sannadkii furashadii Makkah, wuxuuna yidhi: «Dadow, Alle wuxuu Makkah xaram ka dhigay maalintii uu abuuray samooyinka iyo dhulka, sidaas darteed waxay xaram ahaan doontaa ilaa Maalinta Qiyaame.

Geedaheeda lama jaro, ugaadhdeedana lama kiciyo, wixii lumayna lama qaato marka laga reebo qof u dhawaaqaya [si mulkiilaha loo helo].» Al-Cabbaas ayaa yidhi: «Idhkhir-ka mooyee, waayo guryaha iyo qabuuraha ayaa loo baahan yahay.» Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) wuxuu yidhi: «Idhkhir-ka mooyee.»

Abuu Shurayx al-Cadawii wuxuu Camr ibn Saciid ku yidhi, xilli uu ciidamo u dirayay Makkah: «Amiirow, ma ii oggolaanaysaa inaan kuu sheego hadal uu Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) yidhi subaxdii maalintii ka dambaysay furashadii Makkah? Labadayda dhegood ayaa maqlay, qalbigayguna wuu xafiday, indhahayguna way arkeen markuu ku hadlay. Alle ayuu ammaanay oo mahadiyey, dabadeedna wuxuu yidhi: “Alle ayaa Makkah xaram ka dhigay, dadkuna ma xaramayn. Qofkii Alle iyo Maalinta Aakhiro rumaysan uma bannaana inuu dhiig ku daadiyo, geedna ku jaro.

Haddii qof u daliishado in Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) dagaal ugu bannaanayd, ku yidhaahda: Alle ayaa Rasuulkiisa u idmay, idinkana idiinma oggolaan. Anigana waxaa la ii oggolaaday oo keliya saacad ka mid ah maalintii; maantana xurmadii Makkah waxay ku soo noqotay sidii ay shalay ahayd. Qofka jooga ha gaadhsiiyo qofka maqan.”» Abuu Shurayx waxaa la weydiiyey: «Camr muxuu kuugu jawaabay?»

Wuxuu yidhi: «Anigu arrintan adiga ayaan kaa aqoon badanahay, Abuu Shurayxow. Xaramku magan ma siiyo caasi, qof dhiig la baxay, ama qof dambi ka cararaya.» Al-Bukhaari iyo Muslim ayaa weriyey, erayaduna waa kuwa Muslim.

Marka arrintan la ogaado, isma khilaafayaan xadiisyada sheegaya in Alle Makkah xaram ka dhigay maalintii uu abuuray samooyinka iyo dhulka iyo xadiisyada sheegaya in Ibraahiim (nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) xaram ka dhigay. Sababtu waxay tahay Ibraahiim wuxuu dadka gaadhsiiyey xukunka Alle iyo xaramnimada uu Makkah u jideeyey; Makkahna mar hore ayay Alle agtiisa magaalo xaram ahayd, ka hor intaan Ibraahiim dhisin. Sidoo kale, Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) wuxuu Alle agtiisa ku qornaa inuu yahay kii ugu dambeeyey nebiyada, iyadoo Aadam weli dhoobadiisa la isku waday.

Hase yeeshee Ibraahiim wuxuu yidhi: «Rabbiyow, dhexdooda ka soo bixi rasuul iyaga ka mid ah» [Al-Baqarah: 129]. Alle wuxuu ka ajiibay ducadiisa sida ku jirtay cilmigiisa iyo qaddarkiisa hore. Sidaas darteed, xadiis baa ku yimid inay yidhaahdeen: «Rasuulka Allow, nooga warran bilowgii arrinkaaga?» Wuxuu yidhi: «Waxaan ahaa ducadii aabbahay Ibraahiim, bishaaradii Ciise ibn Maryam, hooyadayna waxay ku riyootay in nuur ka soo baxay, kaas oo daaraha Shaam iftiimiyey.»

Macnuhu waa: Nooga warran bilowgii muuqashada arrinkaaga. Taasna, haddii Alle idmo, dhowaan ayaa la soo sheegi doonaa.

Arrinta ah in Makkah ka fadli badan tahay Madiinah, sida ay qabaan culimada intooda badan, ama Madiinah ka fadli badan tahay Makkah, sida uu qabo Maalik iyo inta raacda, meel kale ayaa lagu faahfaahin doonaa daliilladeeda, haddii Alle idmo. Isaga ayaana la isku halleeyaa.

Eebbe kor ahaaye wuxuu ka warramayaa in Khaliilkii Alle yidhi: «Rabbiyow, tan ka dhig magaalo nabdoon.» Taas macneheedu waa: Ka ilaali cabsida, dadkeedana yaan argagax la gelin. Alle sidaas wuxuu u hirgeliyey shareeco ahaan iyo qaddar ahaanba. Sida Eebbe kor ahaaye yidhi: «Qofkii gala wuu nabadgeli doonaa» [Aali Cimraan: 97], iyo: «Miyaanay arkayn inaan ka yeellay xaram ammaan ah, iyadoo dadka hareerahooda laga afduubayo?»

[Al-Cankabuut: 67], iyo aayado kale. Xadiisyadii mamnuucayay dagaalka gudaha Makkah hore ayaa loo soo sheegay. Saxiix Muslim waxaa ku jira Jaabir, oo yidhi: Waxaan maqlay Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) oo leh: «Qofna uma bannaana inuu Makkah hub ku qaato.»

Suuraddan wuxuu yidhi: «Rabbiyow, tan ka dhig magaalo nabdoon», taas oo ah: Meeshan ka dhig magaalo nabdoon. Tani way ku habboon tahay, maxaa yeelay waxay ahayd ka hor dhismaha Kacbada. Suuradda Ibraahiimna wuxuu Alle yidhi: «Xusuuso markii Ibraahiim yidhi: Rabbiyow, tan ka dhig magaalo nabdoon» [Ibraahiim: 35]. Waxaa laga yaabaa, Alle ayaana og, inay halkaas ku habboonayd sababtoo ah waxay u muuqataa inay ahayd duco labaad oo uu sameeyey ka dib markii Baytka la dhisay, dadkiisuna halkaas degeen, iyo ka dib dhalashadii Isxaaq, oo saddex iyo toban sannadood ka yaraa Ismaaciil.

Sidaas darteed ducada dhammaadkeeda wuxuu yidhi: «Mahad waxaa iska leh Alle, kaas oo gabowga igu mannaystay Ismaaciil iyo Isxaaq. Rabbigay waa maqle ducada» [Ibraahiim: 39].

Eebbe kor ahaaye wuxuu yidhi: «Kuna arsaaq dadkeeda midho, kuwa iyaga ka mid ah ee rumaystay Alle iyo Maalinta Aakhiro. Wuxuu yidhi: Qofkii gaaloobana wax yar ayaan siin doonaa, dabadeedna waxaan ku khasbi doonaa cadaabka Naarta; meel loo noqdaana way u xun tahay.» Abuu Jacfar ar-Raazii wuxuu ka weriyey ar-Rabii ibn Anas, kaas oo ka weriyey Abuu al-Caaliyah, kaas oo ka weriyey Ubayy ibn Kacab, inuu aayaddan ka yidhi: «“Wuxuu yidhi: Qofkii gaaloobana wax yar ayaan siin doonaa, dabadeedna waxaan ku khasbi doonaa cadaabka Naarta; meel loo noqdaana way u xun tahay” waa hadalkii Alle kor ahaaye.»

Tani waa aragtida Mujaahid iyo Cikrima, waana tan uu Ibnu Jariir (Alle ha u naxariistee) u arkay inay saxan tahay. Wuxuu yidhi: Qaar kale waxay u akhriyeen: «Wuxuu yidhi: Qofkii gaaloobana wax yar ayaan siin doonaa, dabadeedna waxaan ku khasbi doonaa cadaabka Naarta; meel loo noqdaana way u xun tahay», iyaga oo weedhan oo dhan ka dhigaya qayb ka mid ah ducadii Ibraahiim. Sidaas waxaa Abuu Jacfar uga weriyey ar-Rabii, kaas oo ka weriyey Abuu al-Caaliyah, oo yidhi: Ibnu Cabbaas wuxuu odhan jiray: «Taasi waa hadalkii Ibraahiim; Rabbigiis ayuu ka baryayey in qofkii gaaloobay wax yar la siiyo.»

Abuu Jacfar wuxuu ka weriyey Layth ibn Abii Sulaym, kaas oo ka weriyey Mujaahid, inuu yidhi: «“Qofkii gaaloobana wax yar ayaan siin doonaa” waxay ka dhigan tahay: Qofkii gaaloobay, isagana waan arsaaqayaa.» «Dabadeedna waxaan ku khasbi doonaa cadaabka Naarta; meel loo noqdaana way u xun tahay.»

Muxammad ibn Isxaaq wuxuu yidhi: Markii Ibraahiim (nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) ducada ka reebay qofkii Alle diiday inuu u yeelo walaaltinimada diinta, isagoo Alle dartii u go’ay oo jeclaaday, kana fogaaday cid kasta oo amarkiisa khilaafta, xataa haddii ay faraciisa ka mid yihiin — markii uu ogaaday in kuwaas qaarkood daalimiin noqon doonaan, sidaas darteedna axdiga Alle aanu gaadhayn, sida Alle ugu sheegay — ayuu Alle yidhi: «Qofkii gaaloobana, anigu waxaan arsaaqaa qofka wanaagsan iyo qofka xun, wax yarna waan u oggolaanayaa inuu ku raaxaysto.»

Xaatim ibn Ismaaciil wuxuu Xamiid al-Kharrat ka weriyey, kaas oo ka weriyey Cammaar ad-Dahnii, kaas oo ka weriyey Saciid ibn Jubayr, kaas oo ka weriyey Ibnu Cabbaas (Alle ha ka raalli noqdee), inuu aayadda «Rabbiyow, ka dhig tan magaalo nabdoon, kuna arsaaq dadkeeda midho, kuwa iyaga ka mid ah ee rumaystay Alle iyo Maalinta Aakhiro» ka yidhi: Ibraahiim wuxuu rizqiga uga baryey mu’miniinta oo keliya, isaga oo dadka kale ka reebay. Markaas ayuu Alle soo dejiyey: «Qofkii gaaloobana, isagana waan arsaaqayaa sida aan u arsaaqo mu’miniinta. Ma waxaan abuuraa makhluuq aanan arsaaqayn?!

Wax yar ayaan u oggolaanayaa inuu ku raaxaysto, dabadeedna waxaan ku khasbi doonaa cadaabka Naarta; meel loo noqdaana way u xun tahay.» Dabadeed Ibnu Cabbaas wuxuu akhriyey: «Kuwan iyo kuwa kaleba waxaan ku deeqnaa deeqda Rabbigaa; deeqda Rabbigaana lama reebo» [Al-Israa’: 20]. Ibnu Mardawayh ayaa weriyey. Cikrima iyo Mujaahidna waxaa laga weriyey wax la mid ah.

Tani waxay la mid tahay hadalka Alle kor ahaaye: «Kuwa Alle been ka sameysta ma liibaanayaan. Waa raaxo adduun, dabadeedna xaggayaga ayay u soo noqonayaan, markaas ayaannu dhadhamin doonaa cadaabka daran gaalnimadii ay samaynayeen darteed» [Yuunus: 69–70]; iyo: «Qofkii gaalooba, gaalnimadiisu yaanay ku muruggelin; xaggayaga ayay u soo noqonayaan, dabadeedna waxaan uga warrami doonaa waxay sameeyeen. Alle wuxuu og yahay waxa laabta ku jira.

Wax yar ayaannu u oggolaanaynaa inay ku raaxaystaan, dabadeedna waxaan ku khasbi doonaa cadaab adag» [Luqmaan: 23–24]; iyo: «Haddii aanu ka cabsan lahayn in dadku noqdaan ummad keliya, waxaan kuwa Raxmaanka ka gaalooba guryahooda uga yeeli lahayn saqafyo qalin ah, jaranjarooyin ay fuulaan, guryahoodana albaabbo iyo sariiro ay ku tiirsadaan, iyo wax lagu qurxiyo. Waxaas oo dhan waa raaxada nolosha adduun, Aakhiraduna Rabbigaa agtiisa waxay u sugnaatay kuwa Alle ka cabsada» [Az-Zukhruf: 33–35].

«Dabadeedna waxaan ku khasbi doonaa cadaabka Naarta; meel loo noqdaana way u xun tahay» macnaheedu waa: Ka dib raaxada nolosha adduun iyo markii aan u waasicinnay hadhkeeda, waxaan ku qasbi doonaa cadaabka Naarta; meel loo noqdaana way u xun tahay. Macnuhu waa in Alle kor ahaaye uu dib u dhigo oo waqti siiyo, dabadeedna uu u qabto qabashada mid Awood iyo xoog leh, sida uu yidhi: «Immisa magaalo ayaan waqti siiyey iyagoo daalimiin ah, dabadeedna waan qabtay; xaggayga ayaana loo soo noqonayaa» [Al-Xajj: 48].

Labada Saxiixba waxaa ku sugan: «Ma jiro cid uga samir badan Alle dhib uu maqlay; waxay u yeelaan ilmo, isaga oo haddana arsaaqaya oo caafimaad siinaya.» Saxiix kalena waxaa ku sugan: «Alle daalimka wuu u dib dhigaa, laakiin marka uu qabtana kama sii daayo.» Dabadeed wuxuu akhriyey: «Sidaas oo kale ayuu Rabbigaa u qabtaa magaalooyinka marka uu qabto iyagoo daalimiin ah. Qabashadiisu waa xanuun badan tahay, wayna daran tahay» [Huud: 102].

Qaar waxay u akhriyeen: «Wuxuu yidhi: Qofkii gaaloobana wax yar ayaan siin doonaa», iyaga oo aayadda ka dhigaya qayb ka mid ah ducadii Ibraahiim. Tani waa akhris aan caadi ahayn oo ka duwan akhrisyada toddobada qiraa’adood, qaab-dhismeedka hadalkuna macnaheeda ma taageerayo. Alle ayaa og. Akhriska culimada badankiis, magac-u-yaalka ku jira «wuxuu yidhi» wuxuu u noqonayaa Alle, waana sida macnaha guud tilmaamayo.

Akhriska aan caadiga ahaynna magac-u-yaalku wuxuu u noqonayaa Ibraahiim, taasina way ka duwan tahay habaynta hadalka. Alle, mahadna isaga ayaa iska leh, ayaa wax walba og. Akhriskan aan caadiga ahayn ayay daliishadeen kuwa qaba in xaramnimada Makkah lagu caddeeyey afka Khaliilkii Alle Ibraahiim. Waxaa kaloo la yidhi: Makkah waxay xaram ahayd tan iyo markii dhulka la abuuray; ra’yigaasina waa ka muuqda oo ka xoog badan.

Aayadaha arrinta la xidhiidha: [Aali Cimraan: 97; Al-Cankabuut: 67; Ibraahiim: 35, 39; Al-Israa’: 20; Yuunus: 69–70; Luqmaan: 23–24; Az-Zukhruf: 33, 35; Al-Xajj: 48; Huud: 102].

Tafsiirka Al-Baqawi

Eebbe kor ahaaye wuxuu yidhi: «Xusuuso markii Ibraahiim yidhi: Rabbiyow, tan ka dhig»; taas oo loola jeedo Makkah, sida kalena la yidhi: Xaramka. «Magaalo nabdoon» macnaheedu waa: Magaalo ammaan leh oo dadkeedu ku nabadgalaan. «Kuna arsaaq dadkeeda midho.» Wuxuu sidaas u duceeyey sababtoo ah waxay ahayd dooxo aan waxba ka bixin.

Qisooyinka waxaa ku jira in Daa’if ay ka mid ahayd magaalooyinka Shaam ee Urdun. Markii Ibraahiim (nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) ducadan baryey, ayuu Alle kor ahaaye u amray Jibriil (nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) inuu Daa’if xididkeeda ka siibo, toddoba jeerna ku wareejiyo Baytka, dabadeedna dhigo halkii ay hadda ku taal. Midho badan oo Makkah yaalla ayaa halkaas ka yimaadda. «Kuwa iyaga ka mid ah ee rumaystay Alle iyo Maalinta Aakhiro» waa duco si gaar ah loogu baryayo mu’miniinta.

«Wuxuu yidhi» — Alle kor ahaaye ayaa yidhi. «Qofkii gaaloobana wax yar ayaan siin doonaa.» Ibnu Caamir wuxuu akhriyey «fa-umatticuhu» si khafiif ah, oo hamzada la dammay; quraayaashii kalena waxay akhriyeen si la adkeeyey. Labaduba macne isku mid ah ayay leeyihiin: wax yar ayaan siin doonaa.

Macnuhu waa: Gaalka sidoo kale waan arsaaqayaa in yar ilaa dhammaadka cimrigiisa; maxaa yeelay Alle kor ahaaye wuxuu rizqiga u ballanqaaday makhluuqa oo dhan, mu’minkooda iyo gaalkoodaba. Wuxuu ku tilmaamay wax yar, waayo raaxada adduunku waa yar tahay. «Dabadeedna waxaan ku khasbi doonaa» macnaheedu waa: Aakhirada ayaan ku khasbi doonaa. «Cadaabka Naarta, meel loo noqdaana way u xun tahay»; taas oo ah meel loo noqonayo oo lagu dambaynayo.

Mujaahid wuxuu yidhi: «Meesha Maqaamka [Ibraahiim] agtiisa waxaa laga helay kitaab ay ku qornayd: “Alle waa Rabbiga Makkah. Wuxuu dhisay maalintii uu abuuray qorraxda iyo dayaxa, wuxuuna ka dhigay xaram maalintii uu abuuray samooyinka iyo dhulka. Toddoba malag oo xaniif ah ayuu ku wareejiyey; rizqigeeduna saddex waddo ayuu uga yimaaddaa. Hilibka iyo biyahana barako ayuu ugu yeelay.”»