Ààbò àti ìpèsè fún Mẹ́kà

Tafsīr ti Shaykh ʿAbdurraḥmān as-Saʿdī

Ìyẹn ni pé, nígbà tí Ibrahim bẹ̀bẹ̀ fún Ilé yìí pé kí Allaah sọ ọ́ di ìlú tí ààbò wà, kí Ó sì pèsè onírúurú èso fún àwọn olùgbé ibẹ̀. Lẹ́yìn náà, òun (عليه السلام) fi àwọn onígbàgbọ́ mọ́ ìbẹ̀bẹ̀ yìí, nítorí ìwà ọmọlúwàbí sí Allaah; nítorí pé ìbẹ̀bẹ̀ rẹ̀ àkọ́kọ́ kò fi ààlà kankan sí i, ìdáhùn náà sì wá ní ìdíwọ̀n, ní yíyọ àwọn aláìṣòdodo kúrò.

Nígbà tó bẹ̀bẹ̀ fún wọn fún ìpèsè, tó sì fi àwọn onígbàgbọ́ mọ́ ọn, nígbà tí ìpèsè Allaah kan àwọn onígbàgbọ́ àti àwọn aláìgbàgbọ́, àwọn aláìgbọràn àti àwọn onígbọràn, Allaah Ọláńlá sọ pé: “Ẹni tí ó bá sì ṣàìgbàgbọ́” — ìyẹn ni pé, “Èmi yóò pèsè fún gbogbo wọn, àwọn Mùsùlùmí àti àwọn aláìgbàgbọ́. Mùsùlùmí yóò lo ìpèsè náà láti ràn án lọ́wọ́ nínú ìjọsìn Allaah, lẹ́yìn náà yóò lọ sínú ìgbádùn Párádísè. Ní ti aláìgbàgbọ́, yóò gbádùn rẹ̀ fún ìgbà díẹ̀, lẹ́yìn náà, “Èmi yóò fi tipátipá mú un lọ” — ìyẹn ni pé, Èmi yóò fipá mú un, Èmi yóò sì lé e jáde láìfẹ́ rẹ̀ — “sí ìyà Iná; ìbágbọ̀sípò náà sì burú.”

Tafsīr ti Imam Ibn Kathīr

Ọ̀rọ̀ Allaah Ọláńlá pé: “Nígbà tí Ibrahim sọ pé: ‘Olúwa mi, sọ èyí di ìlú tí ààbò wà, kí O sì pèsè àwọn èso fún àwọn olùgbé ibẹ̀, àwọn tí wọ́n bá ní ìgbàgbọ́ nínú Allaah àti Ọjọ́ Ìkẹyìn’” (2:126).

Imam Abu Ja‘far ibn Jarir sọ pé: Ibn Bashshar sọ fún wa pé, ‘Abd al-Rahman ibn Mahdi sọ fún wa pé, Sufyan sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Abu al-Zubayr, láti ọ̀dọ̀ Jabir ibn ‘Abdullah, ẹni tó sọ pé: Òjíṣẹ́ Allaah (صلى الله عليه وسلم) sọ pé: “Nítòótọ́, Ibrahim sọ Ilé Allaah di ibi mímọ́, ó sì ṣe é ní ibi ààbò; èmi náà sì sọ Madinah di ibi mímọ́, láti àárín àwọn òkè dúdú méjèèjì rẹ̀, kí a má ṣe ṣọdẹ ẹranko inú rẹ̀, kí a má sì gé àwọn igi ẹ̀gún rẹ̀.” An-Nasa’i náà gbà á láti ọ̀dọ̀ Muhammad ibn Bashshar, láti ọ̀dọ̀ Bundar, pẹ̀lú ọ̀nà ìgbàgbọ́ yìí.

Muslim sì gbà á láti ọ̀dọ̀ Abu Bakr ibn Abi Shaybah àti ‘Amr an-Naqid, àwọn méjèèjì láti ọ̀dọ̀ Abu Ahmad az-Zubayri, láti ọ̀dọ̀ Sufyan ath-Thawri.

Ibn Jarir tún sọ pé: Abu Kurayb àti Abu as-Sa’ib sọ fún wa pé, Ibn Idris sọ fún wa; Abu Kurayb sì sọ fún wa pé, ‘Abd ar-Rahim ar-Razi sọ fún wa; àwọn méjèèjì sọ pé: A gbọ́ Ash‘ath láti ọ̀dọ̀ Nafi‘, láti ọ̀dọ̀ Abu Hurayrah, ẹni tó sọ pé: Òjíṣẹ́ Allaah (صلى الله عليه وسلم) sọ pé: “Nítòótọ́, Ibrahim jẹ́ ìránṣẹ́ Allaah, ọ̀rẹ́ tímọ́tímọ́ Rẹ̀; èmi náà sì jẹ́ ìránṣẹ́ Allaah àti Òjíṣẹ́ Rẹ̀. Ibrahim sọ Mẹ́kà di ibi mímọ́, èmi náà sì sọ Madinah di ibi mímọ́, láti àárín àwọn òkè dúdú méjèèjì rẹ̀, pẹ̀lú àwọn igi ẹ̀gún rẹ̀ àti ẹranko ọdẹ inú rẹ̀.

A kò gbọdọ̀ gbé ohun ìjà sínú rẹ̀ fún ìjà, a kò sì gbọdọ̀ gé igi kan nínú rẹ̀ àfi fún jíjẹ ràkúnmí.” Ọ̀nà ìgbàgbọ́ yìí ṣọ̀wọ́n, kò sì sí nínú èyíkéyìí nínú àwọn ìwé Hadith mẹ́fà. Ṣùgbọ́n ìpìlẹ̀ Hadith náà wà nínú Sahih Muslim, láti ọ̀nà mìíràn, láti ọ̀dọ̀ Abu Hurayrah (رضي الله عنه), ẹni tó sọ pé: Nígbà tí àwọn ènìyàn bá rí èso àkọ́kọ́, wọ́n máa ń mú un wá sọ́dọ̀ Òjíṣẹ́ Allaah (صلى الله عليه وسلم). Nígbà tí Òjíṣẹ́ Allaah bá gbà á, ó máa ń sọ pé: “Ìwọ Allaah, bùkún àwọn èso wa fún wa; bùkún Madinah wa fún wa; bùkún sa‘ wa àti mudd wa fún wa.

Ìwọ Allaah, Ibrahim jẹ́ ìránṣẹ́ Rẹ, ọ̀rẹ́ Rẹ tímọ́tímọ́ àti Anábì Rẹ; èmi náà sì jẹ́ ìránṣẹ́ Rẹ àti Anábì Rẹ. Ó bẹ̀ ọ́ fún Mẹ́kà, èmi náà sì ń bẹ̀ ọ́ fún Madinah pẹ̀lú ohun tó dọ́gba bí ó ti bẹ̀ ọ́ fún Mẹ́kà, àti ohun mìíràn tó bá a mu.” Lẹ́yìn náà, ó máa ń pe ọmọ kékeré jù lọ lára àwọn ọmọ tó wà níbẹ̀, ó sì máa ń fún un ní èso náà. Nínú ọ̀rọ̀ mìíràn: “Ìbùkún lórí ìbùkún.”

Lẹ́yìn náà ó máa ń fún ọmọ kékeré jù lọ nínú àwọn ọmọ tó wà níbẹ̀. Èyí ni ọ̀rọ̀ Muslim.

Lẹ́yìn náà, Ibn Jarir sọ pé: Abu Kurayb sọ fún wa pé, Qutaybah ibn Sa‘id sọ fún wa pé, Bakr ibn Mudar sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Ibn al-Had, láti ọ̀dọ̀ Abu Bakr ibn Muhammad, láti ọ̀dọ̀ ‘Abdullah ibn ‘Amr ibn ‘Uthman, láti ọ̀dọ̀ Rafi‘ ibn Khadij, ẹni tó sọ pé: Òjíṣẹ́ Allaah (صلى الله عليه وسلم) sọ pé: “Ibrahim sọ Mẹ́kà di ibi mímọ́, èmi náà sì sọ ohun tó wà láàárín àwọn òkè dúdú méjèèjì rẹ̀ di ibi mímọ́.” Muslim nìkan ló ṣe àkọsílẹ̀ rẹ̀; ó gbà á láti ọ̀dọ̀ Qutaybah, láti ọ̀dọ̀ Bakr ibn Mudar, pẹ̀lú ọ̀nà ìgbàgbọ́ yìí. Ọ̀rọ̀ rẹ̀ sì bá ọ̀rọ̀ yìí mu pátápátá.

Nínú àwọn Sahih méjèèjì, láti ọ̀dọ̀ Anas ibn Malik ni a gbà pé: Òjíṣẹ́ Allaah (صلى الله عليه وسلم) sọ fún Abu Talhah pé: “Wá ọmọkùnrin kan lára àwọn ọmọkùnrin yín tí yóò máa sìn mí.” Abu Talhah jáde pẹ̀lú mi, ó sì mú mi jókòó lẹ́yìn rẹ̀. Mo sì máa ń sìn Òjíṣẹ́ Allaah (صلى الله عليه وسلم) ní gbogbo ìgbà tí ó bá dúró. Nínú Hadith náà, Anas sọ pé: Lẹ́yìn náà, ó yí padà, nígbà tí Òkè Uhud farahàn sí i, ó sọ pé: “Òkè yìí nífẹ̀ẹ́ wa, àwa náà sì nífẹ̀ẹ́ rẹ̀.”

Nígbà tó dé ibi tó ti lè rí Madinah, ó sọ pé: “Ìwọ Allaah, mo sọ ohun tó wà láàárín àwọn òkè méjèèjì rẹ̀ di ibi mímọ́, gẹ́gẹ́ bí Ibrahim ṣe sọ Mẹ́kà di mímọ́. Ìwọ Allaah, bùkún mudd àti sa‘ wọn fún wọn.” Nínú ọ̀rọ̀ àwọn méjèèjì: “Ìwọ Allaah, bùkún ìwọ̀n ọjà wọn, sa‘ wọn àti mudd wọn fún wọn.” Al-Bukhari fi kún un pé: Ìyẹn ni àwọn olùgbé Madinah.

Nínú àwọn Sahih méjèèjì náà, láti ọ̀dọ̀ Anas ni a gbà pé Òjíṣẹ́ Allaah (صلى الله عليه وسلم) sọ pé: “Ìwọ Allaah, fi ìbùkún tó ìlọ́po méjì sí i fún Madinah ju èyí tí O fi fún Mẹ́kà lọ.” Láti ọ̀dọ̀ ‘Abdullah ibn Zayd ibn ‘Asim (رضي الله عنه), láti ọ̀dọ̀ Anábì (صلى الله عليه وسلم), ni a gbà pé ó sọ pé: “Nítòótọ́, Ibrahim sọ Mẹ́kà di ibi mímọ́, ó sì bẹ̀bẹ̀ fún un. Èmi náà sì sọ Madinah di ibi mímọ́, gẹ́gẹ́ bí Ibrahim ṣe sọ Mẹ́kà di ibi mímọ́, mo sì bẹ̀bẹ̀ fún un pé kí a bùkún mudd àti sa‘ rẹ̀ fún un, gẹ́gẹ́ bí Ibrahim ṣe bẹ̀bẹ̀ fún Mẹ́kà.”

Al-Bukhari ló gbà á, èyí sì ni ọ̀rọ̀ rẹ̀; Muslim náà gbà á, ọ̀rọ̀ rẹ̀ sì ni pé: Òjíṣẹ́ Allaah (صلى الله عليه وسلم) sọ pé: “Nítòótọ́, Ibrahim sọ Mẹ́kà di ibi mímọ́, ó sì bẹ̀bẹ̀ fún àwọn olùgbé ibẹ̀. Èmi náà sọ Madinah di ibi mímọ́, gẹ́gẹ́ bí Ibrahim ṣe sọ Mẹ́kà di ibi mímọ́, mo sì bẹ̀bẹ̀ fún un ní ti sa‘ àti mudd rẹ̀, pẹ̀lú ohun tó dọ́gba bí Ibrahim ṣe bẹ̀bẹ̀ fún àwọn olùgbé Mẹ́kà.”

Láti ọ̀dọ̀ Abu Sa‘id (رضي الله عنه), láti ọ̀dọ̀ Anábì (صلى الله عليه وسلم), ni a gbà pé ó sọ pé: “Ìwọ Allaah, Ibrahim sọ Mẹ́kà di ibi mímọ́, ó sì sọ ọ́ di ibi tí a kà sí mímọ́. Èmi náà sì sọ Madinah di ibi mímọ́, láti àárín àwọn ẹnu ọ̀nà òkè méjèèjì rẹ̀. Kí a má ṣe ta ẹ̀jẹ̀ sílẹ̀ níbẹ̀, kí a má gbé ohun ìjà sínú rẹ̀ fún ìjà, kí a má sì lu igi rẹ̀ láti mú ewé rẹ̀ bọ́, àfi fún jíjẹ ẹran-ọ̀sìn. Ìwọ Allaah, bùkún Madinah wa fún wa; bùkún sa‘ wa àti mudd wa fún wa; kí O sì fi ìbùkún méjì kún ìbùkún náà fún wa.” Muslim ni ó gbà Hadith yìí.

Ọ̀pọ̀ Hadith ló wà nípa jíjẹ́ mímọ́ Madinah. A mẹ́nuba àwọn kan nínú wọn nítorí pé wọ́n ní í ṣe pẹ̀lú bí Ibrahim (عليه السلام) ṣe sọ Mẹ́kà di ibi mímọ́, èyí sì bá āyah ọlọ́lá yìí mu. Àwọn Hadith mìíràn tún wà tó fi hàn pé Allaah Ọláńlá sọ Mẹ́kà di ibi mímọ́ kí Ó tó dá àwọn ọ̀run àti ilẹ̀, gẹ́gẹ́ bí ó ṣe wá nínú àwọn Sahih méjèèjì, láti ọ̀dọ̀ ‘Abdullah ibn ‘Abbas (رضي الله عنهما), ẹni tó sọ pé: Òjíṣẹ́ Allaah (صلى الله عليه وسلم) sọ ní ọjọ́ ìṣẹ́gun Mẹ́kà pé: “Nítòótọ́, Allaah sọ ìlú yìí di mímọ́ ní ọjọ́ tí Ó dá àwọn ọ̀run àti ilẹ̀. Nítorí náà, ó jẹ́ mímọ́ nípasẹ̀ mímọ́ tí Allaah fi lé e lórí títí di Ọjọ́ Àjíǹde.

Kò sí ẹni tí a yọ̀nda fún láti jà níbẹ̀ ṣáájú mi; a sì yọ̀nda fún mi nìkan fún wákàtí kan ní ọ̀sán. Nítorí náà, ó jẹ́ mímọ́ nípasẹ̀ mímọ́ tí Allaah fi lé e lórí títí di Ọjọ́ Àjíǹde. A kò gbọdọ̀ gé ẹ̀gún rẹ̀, a kò gbọdọ̀ lé ẹranko ọdẹ rẹ̀ sá, a kò gbọdọ̀ gbé nǹkan tí a rí níbẹ̀ àfi ẹni tó fẹ́ kéde rẹ̀ láti wá ẹni tó ni ín, a kò sì gbọdọ̀ gé ewé koríko rẹ̀.” Al-‘Abbas sọ pé: “Ìwọ Òjíṣẹ́ Allaah, àfi al-idhkhir; nítorí pé a nílò rẹ̀ fún àwọn oníṣẹ́ irin wa àti fún àwọn ilé wa.”

Ó wí pé: “Àfi al-idhkhir.” Èyí ni ọ̀rọ̀ Muslim. Nínú àwọn Sahih méjèèjì, láti ọ̀dọ̀ Abu Hurayrah, Hadith tó jọ èyí wà.

Lẹ́yìn náà, al-Bukhari sọ pé: Aban ibn Salih ròyìn láti ọ̀dọ̀ al-Hasan ibn Muslim, láti ọ̀dọ̀ Safiyyah bint Shaybah, pé: Mo gbọ́ Anábì (صلى الله عليه وسلم) sọ ọ̀rọ̀ tó jọ èyí.

Hadith tí al-Bukhari tọ́ka sí láìsọ gbogbo ọ̀nà ìgbàgbọ́ rẹ̀ ni Imam Abu ‘Abdullah ibn Majah gbà láti ọ̀dọ̀ Muhammad ibn ‘Abdullah ibn Numayr, láti ọ̀dọ̀ Yunus ibn Bukayr, láti ọ̀dọ̀ Muhammad ibn Ishaq, láti ọ̀dọ̀ Aban ibn Salih, láti ọ̀dọ̀ al-Hasan ibn Muslim ibn Yannak, láti ọ̀dọ̀ Safiyyah bint Shaybah, ẹni tó sọ pé: Mo gbọ́ Anábì (صلى الله عليه وسلم) ń sọ àsọyé ní ọdún ìṣẹ́gun Mẹ́kà pé: “Ẹ̀yin ènìyàn, nítòótọ́, Allaah sọ Mẹ́kà di mímọ́ ní ọjọ́ tí Ó dá àwọn ọ̀run àti ilẹ̀. Nítorí náà, ó jẹ́ mímọ́ títí di Ọjọ́ Àjíǹde.

A kò gbọdọ̀ gé igi rẹ̀, a kò gbọdọ̀ lé ẹranko ọdẹ rẹ̀ sá, a kò sì gbọdọ̀ gbé nǹkan tí a rí níbẹ̀ àfi ẹni tó ń kéde rẹ̀ láti wá ẹni tó ni ín.” Al-‘Abbas sọ pé: “Àfi al-idhkhir, nítorí pé ó jẹ́ ti àwọn ilé àti ibojì.” Òjíṣẹ́ Allaah (صلى الله عليه وسلم) sì sọ pé: “Àfi al-idhkhir.”

Láti ọ̀dọ̀ Abu Shurayh al-‘Adawi ni a gbà pé ó sọ fún ‘Amr ibn Sa‘id, nígbà tí ó ń rán àwọn ọmọ ogun lọ sí Mẹ́kà pé: “Ẹ jẹ́ kí n sọ ọ̀rọ̀ kan fún yín, ọ̀gá mi, èyí tí Òjíṣẹ́ Allaah (صلى الله عليه وسلم) sọ ní òwúrọ̀ ọjọ́ tó tẹ̀ lé ọjọ́ ìṣẹ́gun Mẹ́kà. Etí mi méjèèjì gbọ́ ọ, ọkàn mi sì pa á mọ́, ojú mi sì rí i nígbà tó ń sọ ọ́. Ó yin Allaah, ó sì gbé Rẹ̀ ga, lẹ́yìn náà ó sọ pé: ‘Nítòótọ́, Allaah ló sọ Mẹ́kà di ibi mímọ́, kì í ṣe àwọn ènìyàn. Nítorí náà, kò bófin mu fún ẹni tó ní ìgbàgbọ́ nínú Allaah àti Ọjọ́ Ìkẹyìn láti ta ẹ̀jẹ̀ sílẹ̀ níbẹ̀ tàbí láti gé igi kan níbẹ̀.

Bí ẹnikẹ́ni bá gba àṣẹ ìjà Òjíṣẹ́ Allaah gẹ́gẹ́ bí àwíjàre, ẹ sọ fún un pé: Allaah yọ̀nda fún Òjíṣẹ́ Rẹ̀, kò sì yọ̀nda fún yín. Òun yọ̀nda fún mi nìkan fún wákàtí kan ní ọ̀sán, mímọ́ rẹ̀ sì ti padà di bí ó ti rí lánàá. Kí ẹni tó wà níbí sọ ọ́ fún ẹni tí kò sí níbí.’” Wọ́n bi Abu Shurayh pé: “Kí ni ‘Amr dá ọ lóhùn?”

Ó sọ pé: “Mo mọ̀ dáadáa ju ọ lọ, Abu Shurayh, pé ibi mímọ́ kì í dá aláìgbọràn sí ààbò, tàbí ẹni tó ń sá fún ẹ̀jẹ̀, tàbí ẹni tó ń sá fún ìwà ọ̀daràn.” Al-Bukhari àti Muslim ló gbà á; èyí ni ọ̀rọ̀ Muslim.

Nígbà tí a bá mọ èyí, kò sí ìtakora láàárín àwọn Hadith tó fi hàn pé Allaah sọ Mẹ́kà di mímọ́ ní ọjọ́ tí Ó dá àwọn ọ̀run àti ilẹ̀ àti àwọn Hadith tó fi hàn pé Ibrahim (عليه السلام) ló sọ ọ́ di mímọ́. Nítorí pé Ibrahim kéde ìdájọ́ Allaah nípa rẹ̀ àti bí Ó ṣe sọ ọ́ di mímọ́; Mẹ́kà sì ti jẹ́ ìlú mímọ́ lọ́dọ̀ Allaah ṣáájú kí Ibrahim (عليه السلام) tó kọ́ ọ́. Bákan náà, a ti kọ Anábì (صلى الله عليه وسلم) sílẹ̀ lọ́dọ̀ Allaah gẹ́gẹ́ bí Òjíṣẹ́ tó kẹ́yìn nígbà tí Adam ṣì wà nínú amọ̀ tí wọ́n fi dá a; síbẹ̀ Ibrahim (عليه السلام) sọ pé: “Olúwa wa, rán Òjíṣẹ́ kan jáde láàárín wọn” (2:129).

Allaah sì dáhùn ìbẹ̀bẹ̀ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ohun tó ti wà nínú ìmọ̀ àti ìpinnu Rẹ̀. Nítorí èyí ni wọ́n ṣe sọ nínú Hadith pé wọ́n bi Òjíṣẹ́ Allaah (صلى الله عليه وسلم) pé: “Sọ fún wa nípa ìbẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ rẹ.” Ó dáhùn pé: “Ìbẹ̀bẹ̀ baba mi Ibrahim, ìròyìn ayọ̀ tí ‘Isa ọmọ Maryam sọ ṣáájú, àti ìran tí ìyá mi rí, bí ẹni pé ìmọ́lẹ̀ jáde lára rẹ̀ tí ó sì tan àwọn ààfin Ṣámù.” Ìtumọ̀ rẹ̀ ni pé wọ́n béèrè nípa ìbẹ̀rẹ̀ ìfarahàn iṣẹ́ rẹ̀, gẹ́gẹ́ bí a ó ṣe ṣàlàyé láìpẹ́, bí Allaah bá fẹ́.

Ní ti ọ̀ràn yíyan èyí tó dára jù lọ láàárín Mẹ́kà àti Madinah — bí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ṣe sọ pé Mẹ́kà ló dára jù, tàbí bí Malik àti àwọn ọmọlẹ́yìn rẹ̀ ṣe gbà pé Madinah ló dára jù — a ó mẹ́nuba rẹ̀ ní ibòmíràn pẹ̀lú àwọn ẹ̀rí rẹ̀, bí Allaah bá fẹ́; Òun ni a gbẹ́kẹ̀ lé. Ọ̀rọ̀ Allaah nípa ọ̀rẹ́ Rẹ̀ timọ́tímọ́, pé ó sọ pé: “Olúwa mi, sọ èyí di ìlú tí ààbò wà” (2:126), túmọ̀ sí pé kí ó wà láìsí ìbẹ̀rù, kí àwọn olùgbé ibẹ̀ má bàa bẹ̀rù.

Allaah mú un ṣẹ nípasẹ̀ òfin àti ìpinnu Rẹ̀, gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀ Rẹ̀ pé: “Ẹnikẹ́ni tó bá wọ inú rẹ̀ yóò wà ní ààbò” (3:97), àti ọ̀rọ̀ Rẹ̀ pé: “Ṣé wọn kò rí i pé A ti sọ ibi mímọ́ tí ààbò wà di tiwọn, nígbà tí a ń jí àwọn ènìyàn gbé ní àyíká wọn?” (29:67), àti àwọn āyah mìíràn. A ti mẹ́nuba àwọn Hadith nípa jíjẹ́ mímọ́ ìjà níbẹ̀. Nínú Sahih Muslim, láti ọ̀dọ̀ Jabir, ó sọ pé: Mo gbọ́ Òjíṣẹ́ Allaah (صلى الله عليه وسلم) pé: “Kò bófin mu fún ẹnikẹ́ni láti gbé ohun ìjà ní Mẹ́kà.”

Nínú surah yìí, Allaah sọ pé: “Olúwa mi, sọ èyí di ìlú tí ààbò wà” (2:126), ìyẹn ni pé, “sọ ibi yìí di ìlú tí ààbò wà.” Èyí bá ọ̀rọ̀ náà mu nítorí pé ó wá ṣáájú kí a tó kọ Ka‘bah. Nínú Surah Ibrahim, Allaah sọ pé: “Nígbà tí Ibrahim sọ pé: ‘Olúwa mi, sọ èyí di ìlú tí ààbò wà’” (14:35). Ní ibẹ̀, bí ó ti dà bíi pé ó ṣẹlẹ̀, ìbẹ̀bẹ̀ náà jẹ́ èkejì lẹ́yìn tí wọ́n ti kọ Ilé náà, tí àwọn olùgbé rẹ̀ sì ti fìdí múlẹ̀ níbẹ̀, àti lẹ́yìn tí a bí Ishaq, ẹni tó kéré ju Isma‘il lọ ní ọdún mẹ́tàlá.

Nítorí náà ni ó ṣe sọ ní òpin ìbẹ̀bẹ̀ náà pé: “Gbogbo ìyìn ni fún Allaah, Ẹni tó fi Isma‘il àti Ishaq fún mi nígbà ọjọ́ ogbó. Nítòótọ́, Olúwa mi ń gbọ́ ìbẹ̀bẹ̀” (14:39).

Ọ̀rọ̀ Allaah Ọláńlá pé: “Kí O sì pèsè àwọn èso fún àwọn olùgbé ibẹ̀, àwọn tí wọ́n bá ní ìgbàgbọ́ nínú Allaah àti Ọjọ́ Ìkẹyìn. Ó sọ pé: ‘Ẹni tí ó bá sì ṣàìgbàgbọ́, Èmi yóò jẹ́ kí ó gbádùn fún ìgbà díẹ̀, lẹ́yìn náà, Èmi yóò fi tipátipá mú un lọ sí ìyà Iná; ìbágbọ̀sípò náà sì burú’” (2:126).

Abu Ja‘far ar-Razi ròyìn láti ọ̀dọ̀ ar-Rabi‘ ibn Anas, láti ọ̀dọ̀ Abu al-‘Aliyah, láti ọ̀dọ̀ Ubayy ibn Ka‘b, nípa ọ̀rọ̀ náà pé: “Ó sọ pé: ‘Ẹni tí ó bá sì ṣàìgbàgbọ́, Èmi yóò jẹ́ kí ó gbádùn fún ìgbà díẹ̀, lẹ́yìn náà, Èmi yóò fi tipátipá mú un lọ sí ìyà Iná; ìbágbọ̀sípò náà sì burú’” (2:126), pé: “Èyí ni ọ̀rọ̀ Allaah Ọláńlá.” Èyí ni èrò Mujahid àti ‘Ikrimah, Ibn Jarir sì gba pé èyí ni èrò tó péye jù.

Ó sọ pé àwọn mìíràn ka a báyìí: “Ó sọ pé: ‘Ẹni tí ó bá sì ṣàìgbàgbọ́, Èmi yóò jẹ́ kí ó gbádùn fún ìgbà díẹ̀, lẹ́yìn náà, Èmi yóò fi tipátipá mú un lọ sí ìyà Iná; ìbágbọ̀sípò náà sì burú’” (2:126), wọ́n sì kà á sí apá kan nínú ìbẹ̀bẹ̀ Ibrahim, gẹ́gẹ́ bí Abu Ja‘far ṣe ròyìn láti ọ̀dọ̀ ar-Rabi‘, láti ọ̀dọ̀ Abu al-‘Aliyah, pé Ibn ‘Abbas máa ń sọ pé: “Èyí ni ọ̀rọ̀ Ibrahim; ó ń bẹ Olúwa rẹ̀ pé kí Ó jẹ́ kí ẹni tó bá ṣàìgbàgbọ́ gbádùn fún ìgbà díẹ̀.”

Abu Ja‘far tún ròyìn láti ọ̀dọ̀ Layth ibn Abi Sulaym, láti ọ̀dọ̀ Mujahid, nípa “ẹni tí ó bá ṣàìgbàgbọ́, Èmi yóò jẹ́ kí ó gbádùn fún ìgbà díẹ̀” pé: “Ó túmọ̀ sí pé: Ẹni tí ó bá ṣàìgbàgbọ́, Èmi yóò pèsè fún un pẹ̀lú.” “Lẹ́yìn náà, Èmi yóò fi tipátipá mú un lọ sí ìyà Iná; ìbágbọ̀sípò náà sì burú.”

Muhammad ibn Ishaq sọ pé: Nígbà tí Ibrahim (عليه السلام) ya ìbẹ̀bẹ̀ náà sọ́tọ̀ kúrò lọ́dọ̀ àwọn tí Allaah kò fẹ́ fi àṣẹ àbójútó fún, nítorí pé ó fi ara rẹ̀ lé Allaah lọ́wọ́, tó sì fẹ́ràn Rẹ̀, tí ó sì yà kúrò lọ́dọ̀ ẹni tó tako àṣẹ Rẹ̀, bí wọ́n tilẹ̀ jẹ́ lára àwọn ọmọ rẹ̀, lẹ́yìn tó mọ̀ pé àwọn kan nínú wọn yóò jẹ́ aláìṣòdodo, tí májẹ̀mú Allaah kò sì ní kan wọn, gẹ́gẹ́ bí Allaah ti sọ fún un, Allaah sọ pé: “Ẹni tí ó bá ṣàìgbàgbọ́, Èmi yóò pèsè fún un, ẹni rere àti ẹni búburú, Èmi yóò sì jẹ́ kí ó gbádùn fún ìgbà díẹ̀.”

Hatim ibn Isma‘il ròyìn láti ọ̀dọ̀ Humayd al-Kharrat, láti ọ̀dọ̀ ‘Ammar ad-Duhni, láti ọ̀dọ̀ Sa‘id ibn Jubayr, láti ọ̀dọ̀ Ibn ‘Abbas, nípa ọ̀rọ̀ Allaah pé: “Olúwa mi, sọ èyí di ìlú tí ààbò wà, kí O sì pèsè àwọn èso fún àwọn olùgbé ibẹ̀, àwọn tí wọ́n bá ní ìgbàgbọ́ nínú Allaah àti Ọjọ́ Ìkẹyìn” (2:126), Ibn ‘Abbas sọ pé: “Ibrahim ń fi ìpèsè náà mọ́ àwọn onígbàgbọ́ nìkan, kì í ṣe àwọn ènìyàn yòókù. Nítorí náà, Allaah sọ̀kalẹ̀ pẹ̀lú ọ̀rọ̀ pé: ‘Àti ẹni tí ó bá ṣàìgbàgbọ́, Èmi náà yóò pèsè fún un bí mo ṣe ń pèsè fún àwọn onígbàgbọ́. Ṣé kí N dá àwọn ẹ̀dá, kí N má sì pèsè fún wọn?!

Èmi yóò jẹ́ kí wọ́n gbádùn fún ìgbà díẹ̀, lẹ́yìn náà, Èmi yóò fi tipátipá mú wọn lọ sí ìyà Iná; ìbágbọ̀sípò náà sì burú.’” Lẹ́yìn náà, Ibn ‘Abbas ka āyah náà pé: “Àwa ń fún àwọn wọ̀nyí àti àwọn wọ̀nyẹn láti inú ẹ̀bùn Olúwa rẹ; ẹ̀bùn Olúwa rẹ kò sì ní ìdènà kankan” (17:20). Ibn Mardawayh ló gbà á. A tún ròyìn irú rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ ‘Ikrimah àti Mujahid.

Èyí jọ ọ̀rọ̀ Allaah pé: “Nítòótọ́, àwọn tó ń hùmọ̀ irọ́ sí Allaah kì yóò ṣàṣeyọrí. Ìgbádùn díẹ̀ ni yóò wà fún wọn ní ayé, lẹ́yìn náà, ìpadà wọn yóò jẹ́ sí Ọ̀dọ̀ Wa, a ó sì jẹ́ kí wọ́n tọ́ ìyà líle wò nítorí àìgbàgbọ́ wọn” (10:69–70); àti ọ̀rọ̀ Rẹ̀ pé: “Kí àìgbàgbọ́ rẹ̀ má bàa bà ọ́ nínú jẹ́; ìpadà wọn yóò jẹ́ sí Ọ̀dọ̀ Wa, A ó sì sọ fún wọn nípa ohun tí wọ́n ṣe. Nítòótọ́, Allaah mọ ohun tó wà nínú àwọn àyà.

A ó jẹ́ kí wọ́n gbádùn fún ìgbà díẹ̀, lẹ́yìn náà, A ó fi tipátipá mú wọn lọ sí ìyà líle” (31:23–24); àti ọ̀rọ̀ Rẹ̀ pé: “Bí kò bá ṣe pé àwọn ènìyàn yóò di àwùjọ kan ṣoṣo, A ì bá ti ṣe àwọn ilé àwọn tí wọ́n bá ṣàìgbàgbọ́ nínú Ar-Rahman ní òrùlé fàdákà, àti àwọn àtẹ̀gùn tí wọ́n fi máa ń gòkè sí i, àti àwọn ilẹ̀kùn ilé wọn, àti àwọn àga tí wọ́n fi máa ń rọ̀gbọ̀kú, àti àwọn ohun ọ̀ṣọ́. Gbogbo èyí kì í ṣe nǹkan mìíràn àfi ìgbádùn ayé yìí; nígbà tí ìkẹyìn lọ́dọ̀ Olúwa rẹ jẹ́ ti àwọn olùbẹ̀rù Allaah” (43:33–35).

Ọ̀rọ̀ Rẹ̀ pé: “Lẹ́yìn náà, Èmi yóò fi tipátipá mú un lọ sí ìyà Iná; ìbágbọ̀sípò náà sì burú” túmọ̀ sí pé lẹ́yìn tí ó ti gbádùn ní ayé, tí A sì ti mú ìgbádùn rẹ̀ gbòòrò sí i, Allaah yóò fipá mú un lọ sí ìyà Iná, ibi ìpadà tó burú. Ìtumọ̀ rẹ̀ ni pé Allaah yóò fi àkókò sílẹ̀ fún wọn, yóò sì fún wọn ní àyè; lẹ́yìn náà, yóò gbá wọn mú pẹ̀lú agbára Olúwa tó lágbára, gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀ Rẹ̀ pé: “Ọ̀pọ̀ ìlú ni Mo fún ní àyè, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n jẹ́ aláìṣòdodo; lẹ́yìn náà, Mo gbá wọn mú, ìpadà sì jẹ́ sí Ọ̀dọ̀ Mi” (22:48).

Nínú àwọn Sahih méjèèjì ni Hadith ti wá pé: “Kò sí ẹni tó ní sùúrù ju Allaah lọ nípa ìpalára tó gbọ́; wọ́n ń sọ pé Ó ní ọmọ, síbẹ̀ Ó ń pèsè fún wọn, Ó sì ń fún wọn ní àlàáfíà.” Nínú Sahih náà tún wà pé: “Nítòótọ́, Allaah ń fún aláìṣòdodo ní àyè títí, ṣùgbọ́n nígbà tó bá gbá a mú, kò ní jẹ́ kó bọ́ lọ́wọ́ Rẹ̀.” Lẹ́yìn náà, ó ka ọ̀rọ̀ Allaah pé: “Bákan náà ni ìgbá Olúwa rẹ rí nígbà tó bá gbá àwọn ìlú mú nígbà tí wọ́n jẹ́ aláìṣòdodo. Nítòótọ́, ìgbá Rẹ̀ máa ń dùn, ó sì le gan-an” (11:102).

Àwọn kan ka a pé: “Ó sọ pé: ‘Ẹni tí ó bá ṣàìgbàgbọ́, Èmi yóò jẹ́ kí ó gbádùn fún ìgbà díẹ̀’” (2:126), wọ́n sì sọ ọ́ di apá kan nínú ìbẹ̀bẹ̀ Ibrahim. Èyí jẹ́ kíkà tí kò wọ́pọ̀, tó tako ìwé-kíkà méje náà; ìṣètò ọ̀rọ̀ náà kò sì gbà ìtumọ̀ yìí, Allaah ló mọ̀ jù. Nínú ìwé-kíkà ọ̀pọ̀ ènìyàn, ọ̀rọ̀ “Ó sọ” tọ́ka sí Allaah, èyí sì bá ìṣàn ọ̀rọ̀ náà mu. Nínú ìwé-kíkà tí kò wọ́pọ̀ yìí, “Ó sọ” yóò tọ́ka sí Ibrahim, èyí sì tako ìṣètò ọ̀rọ̀ náà.

Allaah ló mọ̀ jù. Àwọn kan lo kíkà yìí gẹ́gẹ́ bí ẹ̀rí fún èrò pé Ibrahim ọ̀rẹ́ Allaah timọ́tímọ́ ló sọ Mẹ́kà di mímọ́, ṣùgbọ́n a tún sọ pé Mẹ́kà ti jẹ́ ibi mímọ́ láti ìgbà tí a dá ilẹ̀. Èrò yìí ló ṣe kedere jù, ó sì lágbára jù. Àwọn ẹsẹ̀ tó jọ mọ́ ọ̀rọ̀ yìí ni: 3:97; 29:67; 14:35; 14:39; 17:20; 10:69–70; 31:23–24; 43:33–35; 22:48; 11:102.

Tafsīr al-Baghawī

Ọ̀rọ̀ Allaah Ọláńlá pé: “Nígbà tí Ibrahim sọ pé: ‘Olúwa mi, sọ èyí di…’” túmọ̀ sí Mẹ́kà; a tún sọ pé ó túmọ̀ sí ibi mímọ́ náà. “Ìlú tí ààbò wà” túmọ̀ sí ibi tí ààbò wà, tí àwọn olùgbé rẹ̀ sì ń gbé ní àlàáfíà. “Kí O sì pèsè àwọn èso fún àwọn olùgbé ibẹ̀.” Ó bẹ̀bẹ̀ báyìí nítorí pé ó wà ní àfonífojì tí kò ní ohun ọ̀gbìn.

Nínú àwọn ìtàn, a sọ pé Ta’if wà lára àwọn ìlú Ṣámù, ní agbègbè Jordan. Nígbà tí Ibrahim (عليه السلام) ṣe ìbẹ̀bẹ̀ yìí, Allaah pàṣẹ fún Jibril (عليه السلام) pé kí ó fa Ta’if tu láti gbòǹgbò rẹ̀, kí ó yí i ká Ilé náà ní ìgbà méje, lẹ́yìn náà kí ó gbé e sí ibi tó wà báyìí; ọ̀pọ̀ jù lọ àwọn èso Mẹ́kà sì ti ibẹ̀ wá. “Àwọn tí wọ́n bá ní ìgbàgbọ́ nínú Allaah àti Ọjọ́ Ìkẹyìn” jẹ́ ìbẹ̀bẹ̀ pàtó fún àwọn onígbàgbọ́. “Ó sọ pé” — Allaah Ọláńlá ló sọ ọ́.

“Ẹni tí ó bá sì ṣàìgbàgbọ́, Èmi yóò jẹ́ kí ó gbádùn fún ìgbà díẹ̀.” Ibn ‘Amir ka ọ̀rọ̀ náà ní fẹ́ẹ́rẹ́, pẹ̀lú hamzah tí a fi dammah sí; àwọn yòókù sì ka á ní ìrísí tó ní shaddah. Ìtumọ̀ méjèèjì jọra: “fún ìgbà díẹ̀,” ìyẹn ni pé, Èmi yóò pèsè fún aláìgbàgbọ́ pẹ̀lú fún ìgbà díẹ̀ títí dé òpin ọjọ́ ayé rẹ̀. Èyí jẹ́ nítorí pé Allaah Ọláńlá ti ṣe ìlérí ìpèsè fún gbogbo ẹ̀dá, àwọn onígbàgbọ́ àti àwọn aláìgbàgbọ́.

A sọ pé ó jẹ́ “ìgbà díẹ̀” nítorí pé ìgbádùn ayé kéré. “Lẹ́yìn náà, Èmi yóò fi tipátipá mú un lọ” túmọ̀ sí pé Èmi yóò fipá mú un lọ ní Ọjọ́ Ìkẹyìn. “Sí ìyà Iná; ìbágbọ̀sípò náà sì burú” túmọ̀ sí pé ibi ìpadà tó burú ni yóò padà sí. Mujahid sọ pé: “A rí ìwé kan ní ẹ̀gbẹ́ Maqam [ibùdó Ibrahim], tí ó kà pé: ‘Nítòótọ́, Allaah ni Olúwa Mẹ́kà.

Ó dá a ní ọjọ́ tí Ó dá oòrùn àti òṣùpá, Ó sì sọ ọ́ di mímọ́ ní ọjọ́ tí Ó dá àwọn ọ̀run àti ilẹ̀. Ó yí i ká pẹ̀lú àwọn áńgẹ́lì méje tí wọ́n dúró ṣinṣin lórí ìsìn mímọ́; ìpèsè rẹ̀ sì ń wá láti ọ̀nà mẹ́ta. A ti fi ìbùkún sí ẹran àti omi rẹ̀.’”