Амният ва ризқи аҳли Макка

Тафсири шайх Абдурраҳмон ас-Саъдӣ

Яъне, он гоҳ ки Иброҳим барои ин Хона дуо кард, ки Аллоҳ онро шаҳре амн гардонад ва аҳли онро аз навъҳои гуногуни меваҳо рӯзӣ диҳад. Сипас, ӯ (алайҳиссалом) ин дуоро ба мӯъминон махсус гардонд, то дар баробари Аллоҳ адабро риоя кунад; зеро дуои аввали ӯ умумӣ буд ва посухи он ба ғайри ситамкорон маҳдуд гардид. Вақте барои онҳо ризқ хост, онро ба мӯъминон махсус гардонд, дар ҳоле ки ризқи Аллоҳ мӯъмин ва кофир, нофармон ва фармонбардорро фаро мегирад. Пас, Аллоҳи Таоло фармуд: «Ва ҳар кас кофир шавад...»

Яъне, ҳамаи онҳоро — ҳам мусалмон ва ҳам кофирро — рӯзӣ медиҳам. Аммо мусалмон аз ризқ барои ибодати Аллоҳ ёрӣ мегирад ва баъд аз он ба неъматҳои биҳишт мерасад; кофир бошад, дар ин дунё андаке баҳраманд мешавад. «Сипас ӯро ночор месозам...» Яъне, ӯро маҷбур карда, нохоста мебарам, «ба сӯи азоби оташ; ва чи бад саранҷомест!»

Тафсири имом Ибни Касир

Сухани Аллоҳи Таоло: «Ва он гоҳ ки Иброҳим гуфт: “Парвардигоро, инро шаҳре амн гардон ва аҳли онро — касонеро аз онҳо, ки ба Аллоҳ ва рӯзи охират имон овардаанд — аз меваҳо рӯзӣ бидеҳ”» (2:126).

Имом Абӯ Ҷаъфар ибни Ҷарир гуфт: Абӯ Бишр ба мо ривоят кард, гуфт: Абдурраҳмон ибни Маҳдӣ ба мо ривоят кард, Суфён аз Абуз-Зубайр ва ӯ аз Ҷобир ибни Абдуллоҳ ба мо ривоят кард, ки Расули Аллоҳ (салому дуруди Аллоҳ бар ӯ бод) фармуд: «Иброҳим Хонаи Аллоҳро ҳаром ва амн гардонд; ман бошад, байни ду сангзори Мадинаро ҳаром гардондам, то шикори он шикор карда нашавад ва дарахтони буттазораш бурида нашаванд». Насоӣ низ ин ҳадисро аз Муҳаммад ибни Башшор, аз Бандар, бо ҳамин санад ривоят кардааст. Муслим онро аз Абӯбакр ибни Абӯшайба ва Амр ан-Ноқид, ҳар ду аз Абӯ Аҳмад аз-Зубайрӣ, аз Суфёни Саврӣ ривоят кардааст.

Ибни Ҷарир боз гуфт: Абӯ Курейб ва Абӯ Соъиб ба мо ривоят карданд, гуфтанд: Ибни Идрис ба мо ривоят кард; инчунин Абӯ Курейб ба мо ривоят кард, гуфт: Абдурраҳим ар-Розӣ ба мо ривоят кард. Ҳар ду гуфтанд: Аз Ашъас шунидем, ки ӯ аз Нофеъ ва ӯ аз Абӯҳурайра ривоят кард, ки Расули Аллоҳ (салому дуруди Аллоҳ бар ӯ бод) фармуд: «Иброҳим бандаи Аллоҳ ва дӯсти хосси Ӯ буд, ман ҳам банда ва фиристодаи Аллоҳам. Иброҳим Маккаро ҳаром гардонд ва ман байни ду сангзори Мадинаро ҳаром гардондам: буттазору шикори он ҳаром аст; дар он силоҳ барои ҷанг бардошта намешавад ва дарахташ бурида намешавад, магар барои хӯроки шутур».

Ин тариқ ғариб аст ва дар ҳеҷ яке аз шаш китоби ҳадисӣ наомадааст. Асли ҳадис дар «Саҳиҳ»-и Муслим бо санади дигар аз Абӯҳурайра омадааст (Аллоҳ аз ӯ розӣ бод): «Ҳар гоҳ мардум аввалин меваҳоро медиданд, онҳоро назди Расули Аллоҳ (салому дуруди Аллоҳ бар ӯ бод) меоварданд. Расули Аллоҳ онҳоро мегирифт ва мегуфт: “Эй Аллоҳ, меваҳои моро бароямон баракат деҳ, шаҳри моро бароямон баракат деҳ, дар соъ ва мудди мо баракат деҳ. Эй Аллоҳ, Иброҳим банда, дӯсти хос ва паёмбари Ту буд; ман ҳам банда ва паёмбари Туям.

Ӯ барои Макка аз Ту дуо кард, ман низ барои Мадина ҳамонанди дуои ӯ барои Макка ва боз ҳамроҳи он [баракати дигар] аз Ту дуо мекунам”». Сипас хурдтарин кӯдаки ҳозирро мехонд ва он меваро ба ӯ медод. Дар ривояте омадааст: «Баракат бар болои баракат»; сипас онро ба хурдтарин кӯдаки ҳозир медод. Ин лафзи Муслим аст.

Сипас Ибни Ҷарир гуфт: Абӯ Курейб ба мо ривоят кард, гуфт: Қутайба ибни Саъид ба мо ривоят кард, Бакр ибни Музар аз Ибни Ҳод, ӯ аз Абӯбакр ибни Муҳаммад, ӯ аз Абдуллоҳ ибни Амр ибни Усмон ва ӯ аз Рофеъ ибни Хадиҷ ривоят кард, ки Расули Аллоҳ (салому дуруди Аллоҳ бар ӯ бод) фармуд: «Иброҳим Маккаро ҳаром гардонд ва ман байни ду сангзори Мадинаро ҳаром мегардонам». Ин ҳадисро танҳо Муслим ривоят кардааст; онро аз Қутайба, аз Бакр ибни Музар бо ҳамин санад овардааст ва лафзаш айнан ҳамин аст.

Дар ҳар ду «Саҳиҳ» аз Анас ибни Молик ривоят шудааст, ки Расули Аллоҳ (салому дуруди Аллоҳ бар ӯ бод) ба Абӯ Талҳа фармуд: «Аз писарбачаҳои шумо як писарро биҷӯ, ки ба ман хизмат кунад». Абӯ Талҳа берун рафт ва маро пушти худ савор кард; ҳар гоҳ Расули Аллоҳ фуруд меомад, ман ба ӯ хизмат мекардам. Дар идомаи ҳадис омадааст: Сипас ба роҳ афтод ва чун кӯҳи Уҳуд намудор шуд, фармуд: «Ин кӯҳ моро дӯст медорад ва мо ҳам онро дӯст медорем». Вақте аз баландӣ Мадинаро дид, фармуд: «Эй Аллоҳ, он чиро ки Иброҳим Маккаро бо он ҳаром гардонд, ман низ байни ду кӯҳи онро ҳаром мегардонам.

Эй Аллоҳ, барои аҳли он дар мудд ва соъашон баракат деҳ». Дар ривояти ҳар ду омадааст: «Эй Аллоҳ, дар паймонаи онҳо, соъ ва муддашон баракат деҳ». Бухорӣ илова кардааст: «Яъне, аҳли Мадина». Ҳамчунин дар ҳар ду китоб аз Анас ривоят шудааст, ки Расули Аллоҳ фармуд: «Эй Аллоҳ, дар Мадина ду баробари баракатеро қарор деҳ, ки дар Макка қарор додаӣ».

Аз Абдуллоҳ ибни Зайд ибни Осим (Аллоҳ аз ӯ розӣ бод) аз Паёмбар (салому дуруди Аллоҳ бар ӯ бод) ривоят шудааст: «Иброҳим Маккаро ҳаром гардонд ва барои аҳли он дуо кард. Ман низ Мадинаро ҳамон гуна ки Иброҳим Маккаро ҳаром гардонд, ҳаром гардондам ва барои соъ ва мудди он ҳамон гуна дуо кардам, ки Иброҳим барои Макка дуо карда буд». Бухорӣ ин ҳадисро ривоят кардааст ва ин лафзи ӯст; Муслим низ ривоят кардааст, ки Расули Аллоҳ фармуд: «Иброҳим Маккаро ҳаром гардонд ва барои аҳли он дуо кард.

Ман низ Мадинаро ҳамон гуна ки Иброҳим Маккаро ҳаром гардонд, ҳаром гардондам ва барои соъ ва мудди он ҳамонанди дуое, ки Иброҳим барои аҳли Макка карда буд, дуо кардам».

Аз Абӯсаъид (Аллоҳ аз ӯ розӣ бод) аз Паёмбар (салому дуруди Аллоҳ бар ӯ бод) ривоят шудааст, ки фармуд: «Эй Аллоҳ, Иброҳим Маккаро ҳаром гардонд ва онро ҳаром қарор дод; ман низ Мадинаро байни ду гузаргоҳи он ҳаром мегардонам: дар он хун рехта намешавад, силоҳ барои ҷанг бардошта намешавад ва дарахт шикаста намешавад, магар барои хӯроки чорво. Эй Аллоҳ, дар шаҳри мо баракат деҳ, дар соъи мо баракат деҳ, дар мудди мо баракат деҳ ва ҳамроҳи баракат ду баракати дигар қарор деҳ». Ин ҳадисро Муслим ривоят кардааст.

Ҳадисҳо дар бораи ҳаром будани Мадина бисёранд. Мо аз онҳо танҳо он чиро овардем, ки ба ҳаром гардондани Макка аз ҷониби Иброҳим (алайҳиссалом) иртибот дорад, зеро ин бо ояти карима мувофиқ аст.

Ҳадисҳои дигар низ омадаанд, ки далолат мекунанд Аллоҳи Таоло Маккаро пеш аз офариниши осмонҳо ва замин ҳаром гардондааст. Чунонки дар ҳар ду «Саҳиҳ» аз Абдуллоҳ ибни Аббос (Аллоҳ аз ҳар ду розӣ бод) ривоят шудааст, ки Расули Аллоҳ (салому дуруди Аллоҳ бар ӯ бод) дар рӯзи фатҳи Макка фармуд: «Ин шаҳрро Аллоҳ дар рӯзе, ки осмонҳо ва заминро офарид, ҳаром гардонд; бинобар ин, он то рӯзи қиёмат ба ҳаромии Аллоҳ ҳаром аст. Пеш аз ман ба ҳеҷ кас ҷанг кардан дар он ҳалол набуд ва барои ман низ ҷуз як соати рӯз ҳалол карда нашуд.

Пас он то рӯзи қиёмат ба ҳаромии Аллоҳ ҳаром аст: хорҳояш бурида намешавад, шикораш гурезонда намешавад, ашёи гумшудааш гирифта намешавад, магар аз ҷониби касе, ки онро мешиносонад ва соҳибашро меҷӯяд, ва гиёҳи тару тозааш даравида намешавад». Аббос гуфт: «Эй Расули Аллоҳ, магар изхирро не; зеро он барои оҳангарон ва хонаҳои онҳост». Фармуд: «Магар изхир». Ин лафзи Муслим аст.

Дар ҳар ду китоб аз Абӯҳурайра низ ҳадиси монанде ривоят шудааст.

Сипас Бухорӣ гуфт: Абан ибни Солеҳ аз Ҳасан ибни Муслим, аз Сафия бинти Шайба ривоят кардааст: «Паёмбарро шунидам, ки ҳаммонанди инро фармуд». Ин ҳадисе, ки Бухорӣ онро муаллақ овардааст, имом Абӯабдуллоҳ ибни Моҷа аз Муҳаммад ибни Абдуллоҳ ибни Нумайр, аз Юнус ибни Букайр, аз Муҳаммад ибни Исҳоқ, аз Абан ибни Солеҳ, аз Ҳасан ибни Муслим ибни Яноқ, аз Сафия бинти Шайба ривоят кардааст. Ӯ гуфт: «Паёмбарро дар соли фатҳ шунидам, ки хутба мехонд ва мефармуд: “Эй мардум, Аллоҳ Маккаро дар рӯзе, ки осмонҳо ва заминро офарид, ҳаром гардонд ва он то рӯзи қиёмат ҳаром аст.

Дарахташ бурида намешавад, шикораш гурезонда намешавад ва ашёи гумшудааш гирифта намешавад, магар аз ҷониби касе, ки онро эълон мекунад ва соҳибашро меҷӯяд”». Аббос гуфт: «Магар изхирро не, зеро он барои хонаҳо ва қабрҳост». Расули Аллоҳ фармуд: «Магар изхир».

Аз Абӯшурайҳи Адавӣ ривоят шудааст, ки ӯ ба Амр ибни Саъид, вақте лашкарҳоро ба сӯи Макка мефиристод, гуфт: «Эй амир, иҷозат медиҳӣ суханеро ба ту бигӯям, ки Расули Аллоҳ онро субҳи рӯзи баъди фатҳ фармуд? Онро гӯшҳои ман шуниданд, дилам нигоҳ дошт ва чашмонам дидаанд, вақте ӯ сухан мегуфт. Ӯ Аллоҳро ҳамд ва сано гуфт, сипас фармуд: “Аллоҳ Маккаро ҳаром гардондааст, на мардум. Пас барои шахсе, ки ба Аллоҳ ва рӯзи охират имон дорад, ҷоиз нест, ки дар он хун бирезад ё дарахте бибурад.

Агар касе бо баҳонаи ҷанге, ки Расули Аллоҳ кардааст, рухсат талаб кунад, бигӯед: Аллоҳ барои фиристодааш иҷозат дод, на барои шумо. Барои ман ҳам танҳо як соати рӯз иҷозат дода шуд; имрӯз ҳаромии он боз ҳамонанди ҳаромии дирӯз аст. Ҳозирон инро ба ғоибон бирасонанд”». Ба Абӯшурайҳ гуфта шуд: «Амр ба ту чӣ гуфт?»

Гуфт: «Эй Абӯшурайҳ, ман инро аз ту беҳтар медонам. Ҳарам гунаҳкорро паноҳ намедиҳад, касеро, ки ба сабаби хун мегурезад, ё касеро, ки ба ҷурме гурехтааст». Бухорӣ ва Муслим ин ҳадисро ривоят кардаанд; ин лафзи Муслим аст.

Вақте ин маълум шуд, байни ҳадисҳое, ки далолат мекунанд Аллоҳ Маккаро дар рӯзи офариниши осмонҳо ва замин ҳаром гардондааст, ва ҳадисҳое, ки далолат мекунанд Иброҳим (алайҳиссалом) онро ҳаром гардонд, мухолифате нест. Зеро Иброҳим ҳукми Аллоҳ ва ҳаром будани онро расонд; он пеш аз сохтани Иброҳим (алайҳиссалом) ҳам назди Аллоҳ шаҳре ҳаром буд. Ҳамчунин, дар назди Аллоҳ Муҳаммад (салому дуруди Аллоҳ бар ӯ бод) ҳангоме ки Одам ҳанӯз дар гил пайкарашро ба даст меовард, охирин паёмбар навишта шуда буд. Бо вуҷуди ин, Иброҳим (алайҳиссалом) гуфт: «Парвардигоро, дар миёни онҳо фиристодаеро аз худашон барангез...»

Аллоҳ дуои ӯро мувофиқи он чи пештар дар илму тақдираш гузашта буд, иҷобат кард. Аз ин рӯ дар ҳадис омадааст, ки гуфтанд: «Эй Расули Аллоҳ, аз оғози кори худ ба мо хабар деҳ». Фармуд: «Дуои падарам Иброҳим, башорати Исо ибни Марям ва хобе, ки модарам дид: гӯё аз ӯ нуре баромад, ки қасрҳои Шомро равшан кард». Яъне, аз оғози зуҳури кори худ хабар диҳед. Ин ҳадис ба зудӣ, иншоаллоҳ, хоҳад омад.

Масъалаи бартарии Макка бар Мадина — ки назари аксарият аст — ё бартарии Мадина бар Макка — ки мазҳаби Молик ва пайравони ӯст — бо далелҳояш дар ҷои дигар баён хоҳад шуд, иншоаллоҳ; таваккал бар Ӯст.

Аллоҳи Таоло дар бораи дуои Халил хабар дода, фармуд: «Парвардигоро, инро шаҳре амн гардон», яъне аз тарс амн бошад ва аҳли онро ваҳшатзада насозад. Аллоҳ ин дуоро ҳам дар шариат ва ҳам дар воқеият иҷобат кард. Монанди сухани Ӯст: «Ҳар кас ба он дохил шавад, амн мегардад» (Оли Имрон, 3:97) ва сухани Ӯ: «Оё надидаанд, ки Мо Ҳарами амнро қарор додем, дар ҳоле ки мардум аз атрофашон рабуда мешаванд?» ва дигар оятҳо.

Ҳадисҳо дар бораи ҳаром будани ҷанг дар он пештар зикр шуданд. Дар «Саҳиҳ»-и Муслим аз Ҷобир ривоят шудааст, ки гуфт: «Аз Расули Аллоҳ шунидам, ки мефармуд: “Барои ҳеҷ кас ҷоиз нест, ки дар Макка силоҳ бардорад”».

Дар ин сура фармуд: «Парвардигоро, инро шаҳре амн гардон», яъне ин маконро шаҳре амн бигардон. Ин ба маврид аст, зеро ин дуо пеш аз сохтани Каъба буд. Аммо дар сураи Иброҳим фармуд: «Ва он гоҳ ки Иброҳим гуфт: “Парвардигоро, инро шаҳре амн гардон”» (Иброҳим, 14:35). Он ҷо ин мувофиқ аст, зеро — Аллоҳ донотар аст — гӯё ин дуои дуюм пас аз бунёди Хона, ҷойгир шудани аҳли он дар он ҷо ва таваллуди Исҳоқ буд; Исҳоқ аз Исмоил сездаҳ сол хурдтар буд.

Аз ин рӯ, дар охири дуо гуфт: «Сипос Аллоҳеро, ки дар пиронсолӣ ба ман Исмоил ва Исҳоқро ато кард. Парвардигори ман дуоро мешунавад» (Иброҳим, 14:39).

Сухани Аллоҳи Таоло: «Ва аҳли онро — касонеро аз онҳо, ки ба Аллоҳ ва рӯзи охират имон овардаанд — аз меваҳо рӯзӣ бидеҳ». [Аллоҳ] фармуд: «Ва ҳар кас кофир шавад, ӯро андаке баҳраманд месозам, сипас ӯро ба сӯи азоби оташ ночор мебарам; ва чи бад саранҷомест!» Абӯ Ҷаъфар ар-Розӣ аз Рабеъ ибни Анас, аз Абулъолия, аз Убай ибни Каъб ривоят кардааст, ки дар бораи ояти «[Аллоҳ] фармуд: “Ва ҳар кас кофир шавад, ӯро андаке баҳраманд месозам, сипас ӯро ба сӯи азоби оташ ночор мебарам; ва чи бад саранҷомест!”» гуфт: «Ин сухани Аллоҳи Таолост».

Ин ҳамон назари Муҷоҳид ва Икримаҳ аст ва Ибни Ҷарир (Аллоҳ раҳматаш кунад) онро дуруст донистааст.

Ибни Ҷарир гуфт: Дигарон чунин хонданд: «[Иброҳим] гуфт: “Ва ҳар кас кофир шавад, ӯро андаке баҳраманд месозам...”» ва инро идомаи дуои Иброҳим қарор доданд. Абӯ Ҷаъфар аз Рабеъ, аз Абулъолия ривоят кардааст, ки Ибни Аббос мегуфт: «Ин сухани Иброҳим аст; ӯ аз Парвардигораш хостааст, ки ҳар кас кофир шавад, ӯро андаке баҳраманд гардонад». Абӯ Ҷаъфар аз Лайс ибни Абӯ Сулайм, аз Муҷоҳид ривоят кардааст, ки дар бораи «Ва ҳар кас кофир шавад, ӯро андаке баҳраманд месозам» гуфт: «Яъне, кофирро ҳам рӯзӣ медиҳам»; «сипас ӯро ба сӯи азоби оташ ночор мебарам».

Муҳаммад ибни Исҳоқ гуфт: Вақте Иброҳим (алайҳиссалом) дуоро аз касоне, ки Аллоҳ нахост соҳиби вилоят ва пешвоӣ гардонад, ҷудо кард — ин корро аз рӯйи ихлос ба Аллоҳ, муҳаббат ба Ӯ ва ҷудоӣ аз касе кард, ки фармони Ӯро мухолифат мекунад, ҳарчанд аз насли ӯ бошад — зеро донист, ки миёни насли ӯ ситамкороне хоҳанд буд ва аҳди Аллоҳ ба онҳо намерасад, чунонки Аллоҳ инро ба ӯ хабар дода буд, Аллоҳ фармуд: «Ҳар кас кофир шавад, Ман некӯкор ва бадкирдорро рӯзӣ медиҳам ва ӯро андаке баҳраманд мегардонам».

Ҳотим ибни Исмоил аз Ҳумайд ал-Харрот, аз Аммор ад-Даҳнӣ, аз Саид ибни Ҷубайр ва ӯ аз Ибни Аббос дар бораи сухани Аллоҳи Таоло: «Парвардигоро, инро шаҳре амн гардон ва аҳли онро — касонеро аз онҳо, ки ба Аллоҳ ва рӯзи охират имон овардаанд — аз меваҳо рӯзӣ бидеҳ» ривоят мекунад, ки Ибни Аббос гуфт: «Иброҳим ризқро танҳо барои мӯъминон хоста буд, на барои ҳама мардум. Пас Аллоҳ нозил кард: “Ва кофирро низ рӯзӣ медиҳам, чунонки мӯъминро рӯзӣ медиҳам. Оё махлуқеро биофарам, вале рӯзӣ надиҳам? Онҳоро андаке баҳраманд месозам, сипас ба сӯи азоби оташ ночор мебарам; ва чи бад саранҷомест!”»

Сипас Ибни Аббос ин оятро хонд: «Ҳар ду гурӯҳро — ҳам инҳоро ва ҳам онҳоро — аз атои Парвардигорат мадад медиҳем; атои Парвардигорат манъшуда нест» (Исро, 17:20). Ибни Мардавия инро ривоят кардааст. Ҳамин маъно аз Икримаҳ ва Муҷоҳид низ нақл шудааст.

Ин монанди сухани Аллоҳи Таолост: «Касоне, ки бар Аллоҳ дурӯғ мебанданд, растагор намешаванд. Баҳрамандии андаке дар дунёст; сипас бозгашташон ба сӯи Мост ва он гоҳ ба сабаби куфрашон азоби сахтро ба онҳо мечашонем» (Юнус, 10:69–70). Ва сухани Ӯ: «Куфри касе, ки кофир мешавад, туро ғамгин насозад; бозгашти онҳо ба сӯи Мост, пас онҳоро аз он чи кардаанд, огоҳ мекунем. Аллоҳ ба он чи дар синаҳост доност.

Онҳоро андаке баҳраманд месозем, сипас ба сӯи азоби сахт ночор мебарем» (Луқмон, 31:23–24). Ва сухани Ӯ: «Агар намебуд, ки мардум як уммат мешаванд, барои хонаҳои касоне, ки ба Раҳмон кофир мешаванд, сақфҳои нуқрагин ва зинаҳое месохтем, ки бар онҳо боло мераванд; ва барои хонаҳояшон дарҳо ва тахтҳое мегузоштем, ки бар онҳо такя кунанд, инчунин ороишҳо. Ҳамаи ин танҳо баҳрамандии зиндагии дунёст; охират назди Парвардигорат барои парҳезгорон аст» (Зухруф, 43:33–35).

Сухани Ӯ: «Сипас ӯро ба сӯи азоби оташ ночор мебарам; ва чи бад саранҷомест!» яъне, баъд аз баҳраманд гардондани ӯ дар дунё ва фарох кардани сояи неъматҳои он бар ӯ, ӯро ночор ба сӯи азоби оташ мебарам; ва чи бад бозгаштгоҳест! Маънояш ин аст, ки Аллоҳи Таоло ба онҳо муҳлат медиҳад ва азобашонро ба таъхир меандозад, сипас бо тавоноии шикастнопазиру қудрати комили Худ онҳоро мегирад. Монанди сухани Ӯ: «Чӣ бисёр шаҳру деҳоте, ки ба он муҳлат додам, дар ҳоле ки ситамкор буд; сипас онро гирифтам ва бозгашт ба сӯи Ман аст» (Ҳаҷ, 22:48).

Дар ҳар ду «Саҳиҳ» омадааст: «Ҳеҷ кас дар баробари озоре, ки мешунавад, аз Аллоҳ пурсабртар нест: барои Ӯ фарзанд нисбат медиҳанд, аммо Ӯ ба онҳо ризқ медиҳад ва саломатӣ мебахшад». Дар «Саҳиҳ» ҳамчунин омадааст: «Аллоҳ ба ситамкор муҳлат медиҳад; вале ҳангоме ки ӯро бигирад, дигар раҳо намекунад». Сипас ин оятро хонд: «Чунин аст гирифтори Парвардигорат, вақте шаҳру деҳоти ситамкорро мегирад. Гирифтани Ӯ дарднок ва сахт аст» (Ҳуд, 11:102).

Баъзеҳо «[Иброҳим] гуфт: “Ва ҳар кас кофир шавад, ӯро андаке баҳраманд месозам...”»-ро чунин хонданд, ки онро идомаи дуои Иброҳим қарор медиҳад. Ин қироати шозз аст, ки бо қироати ҳафт қории машҳур мухолиф мебошад; низоми матн маънои онро намепазирад. Аллоҳ донотар аст. Дар қироати аксарият ҷонишини «гуфт» ба Аллоҳи Таоло бармегардад ва матн низ ҳаминро тақозо мекунад.

Аммо бо он қироати шозз ҷонишин ба Иброҳим бармегардад, ки бар хилофи сохтори сухан аст. Аллоҳ поку баландмартаба доност. Онҳое, ки ҳаром будани Маккаро танҳо аз замони эълони Иброҳими Халил медонанд, ба ин қироат такя кардаанд. Ҳамчунин гуфта шудааст, ки Макка аз замони офаридани замин ҳаром аст; ин назар равшантар ва қавитар мебошад.

(Оли Имрон, 3:97; Анкабут, 29:67; Иброҳим, 14:35, 39; Исро, 17:20; Юнус, 10:69–70; Луқмон, 31:23–24; Зухруф, 43:33, 35; Ҳаҷ, 22:48; Ҳуд, 11:102).

Тафсири ал-Бағавӣ

Сухани Аллоҳи Таоло: «Ва он гоҳ ки Иброҳим гуфт: “Парвардигоро, инро...”» яъне Маккаро; гуфтаанд: Ҳарамро. «Шаҳре амн» яъне, шаҳре, ки аҳли он дар он амният доранд. «Ва аҳли онро аз меваҳо рӯзӣ бидеҳ». Иброҳим инро дуо кард, зеро он водие буд, ки кишту зироате надошт.

Дар ривоятҳои қиссаҳо омадааст, ки Тоиф аз шаҳрҳои Шом, дар Урдун буд. Вақте Иброҳим (алайҳиссалом) ин дуоро кард, Аллоҳи Таоло Ҷибрилро фармуд, ки Тоифро аз решааш барканд, ҳафт бор гирди Хона гардонд ва сипас онро дар ҷойе гузошт, ки ҳоло он ҷост. Бештари меваҳои Макка аз ҳамон ҷо меоянд.

«Касонеро аз онҳо, ки ба Аллоҳ ва рӯзи охират имон овардаанд» — ин дуо махсуси мӯъминон буд. «Фармуд» — Аллоҳи Таоло фармуд: «Ва ҳар кас кофир шавад, ӯро андаке баҳраманд месозам». Ибни Омир «фа-уматтиъҳу»-ро сабук хондааст, бо ҳамзаи заммадор; дигарон онро ташдид хондаанд. Маънои ҳар ду як аст: кофирро низ то анҷоми умраш андаке рӯзӣ медиҳам.

Зеро Аллоҳи Таоло ризқро барои ҳамаи махлуқот — ҳам мӯъмин ва ҳам кофир — ваъда кардааст. Онро ба «андаке» маҳдуд кард, зеро баҳрамандии дунё кам аст.

«Сипас ӯро ночор мебарам» яъне, дар охират ӯро маҷбур месозам, «ба сӯи азоби оташ; ва чи бад саранҷомест!» Яъне, чи бад бозгаштгоҳест, ки ӯ ба он мерасад.

Муҷоҳид гуфт: «Назди Мақом китобе ёфт шуд, ки дар он навишта буд: “Аллоҳ соҳиби Бакка аст; онро дар рӯзе, ки офтоб ва моҳро офарид, сохт ва дар рӯзе, ки осмонҳоро офарид, ҳаром гардонд. Онро ҳафт фариштаи ҳаниф иҳота кардаанд; ризқаш аз се роҳ ба он меояд ва дар гӯшт ва оби он баракат ниҳода шудааст”».