د مکې د امن او رزق دعا

د شیخ عبدالرحمن السعدي تفسیر

یعنې: هغه وخت چې ابراهیم د دې کور لپاره دعا وکړه، چې الله یې یو امن ښار وګرځوي او اوسېدونکو ته یې د راز راز مېوو څخه روزي ورکړي. بیا ابراهیم علیه السلام خپله دعا یوازې پر مؤمنانو محدوده کړه، څو له الله سره ادب وساتي؛ ځکه په لومړۍ دعا کې یې غوښتنه بې‌قیده وه، نو ځواب یې د ظالمانو په نه شاملولو سره محدوده راغله. کله چې یې د هغوی لپاره د روزۍ دعا وکړه او هغه یې پر مؤمنانو محدوده کړه، حال دا چې د الله روزي مؤمن او کافر، ګناهکار او فرمانبردار ټول رانغاړي، الله تعالی وفرمایل: «او څوک چې کافر شي»؛ یعنې، زه به ټولو ته روزي ورکړم، مسلمان او کافر ته.

مسلمان به له روزۍ څخه د الله په عبادت کې مرسته اخلي، بیا به ترې د جنت نعمتونو ته ورسېږي؛ خو کافر به په دنیا کې لږه ګټه ترې واخلي. «بیا به یې اړ کړم»؛ یعنې، په زور به یې اړ کړم او په ناخوښۍ به یې وباسم، «د اور عذاب ته؛ او هغه د ورتلو بد ځای دی».

د امام ابن کثیر تفسیر

د الله تعالی دا وینا: «او هغه وخت چې ابراهیم وویل: اې زما ربه، دا ښار امن وګرځوه او له مېوو څخه یې هغو اوسېدونکو ته روزي ورکړه چې پر الله او د آخرت پر ورځې یې ایمان راوړی وي.» امام ابو جعفر بن جریر وایي: موږ ته ابن بشار روایت وکړ، هغه ته عبدالرحمن بن مهدي، هغه ته سفیان، له ابو الزبیر، هغه له جابر بن عبدالله څخه روایت وکړ چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «ابراهیم د الله کور حرم وګرځاوه او هغه ته یې امن وغوښت؛ او ما د مدینې د دوو ډبرو ډکو سیمو ترمنځ سیمه حرم ګرځولې ده، نو ښکار یې نه نیول کېږي او د اغزیو ونې یې نه پرې کېږي.» نسائي هم دا روایت له محمد بن بشار، د «بندار» په نوم، په همدې سند نقل کړی دی.

مسلم له ابو بکر بن ابي شيبه او عمرو الناقد څخه روایت کړی، چې دواړو له ابو احمد الزبیري، هغه له سفیان الثوري څخه روایت کړی دی.

ابن جریر هم وایي: موږ ته ابو کریب او ابو السائب روایت وکړ، هغوی وویل: ابن ادریس موږ ته روایت وکړ؛ او ابو کریب موږ ته روایت وکړ، هغه ته عبدالرحیم الرازي، دغو دواړو وویل: موږ له اشعث، له نافع، له ابو هریره څخه واورېدل چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «ابراهیم د الله بنده، د هغه خلیل او د هغه نبي و، او زه د الله بنده او د هغه رسول یم. ابراهیم مکه حرم وګرځوله، او ما د مدینې د دوو ډبرو ډکو سیمو ترمنځ سیمه حرم ګرځولې ده؛ د هغې ونې نه پرې کېږي او ښکار یې نه نیول کېږي. د جګړې لپاره دې په هغې کې وسله نه ګرځول کېږي، او هېڅ ونه دې ترې نه پرې کېږي، مګر دا چې د اوښ د خوراک لپاره وي.»

دا سند نادر دی او په شپږو مشهورو حدیثي کتابونو کې نشته. د حدیث اصل په صحیح مسلم کې د بلې لارې له ابو هریره رضي الله عنه څخه راغلی دی. هغه وایي: کله به چې خلکو لومړۍ مېوه ولیده، رسول الله صلی الله علیه وسلم ته به یې راوړه. کله به چې رسول الله صلی الله علیه وسلم هغه واخیسته، نو ویې فرمایل: «اې الله، زموږ په مېوو کې برکت واچوه، زموږ په ښار کې برکت واچوه، زموږ په صاع او مد کې برکت واچوه.

اې الله، ابراهیم ستا بنده، ستا خلیل او ستا نبي دی، او زه ستا بنده او ستا نبي یم. هغه له تا څخه د مکې لپاره دعا کړې وه، او زه له تا څخه د مدینې لپاره د هغې په شان دعا کوم چې هغه د مکې لپاره کړې وه، او ورسره یو بل برابر.» بیا به یې تر ټولو کوچنی ماشوم راوغوښت او هغه مېوه به یې ورکاوه. په یوه روایت کې دي: «له یوه برکت سره بل برکت هم دی.»

بیا به یې له حاضرو ماشومانو څخه تر ټولو کوچني ته ورکوله. دا د مسلم لفظ دی.

بیا ابن جریر وویل: موږ ته ابو کریب روایت وکړ، هغه ته قتیبه بن سعید، هغه ته بکر بن مضر، له ابن الهاد، له ابو بکر بن محمد، له عبدالله بن عمرو بن عثمان، له رافع بن خدیج څخه چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «ابراهیم مکه حرم ګرځولې وه، او زه د مدینې د دوو ډبرو ډکو سیمو ترمنځ سیمه حرم ګرځوم.» دا روایت یوازې مسلم راوړی دی؛ هغه یې له قتیبه، له بکر بن مضر، په همدې سند نقل کړی دی، او لفظ یې هم همداسې دی.

په صحیحینو کې له انس بن مالک څخه روایت دی چې رسول الله صلی الله علیه وسلم ابو طلحه ته وفرمایل: «زما لپاره له خپلو هلکانو څخه یو هلک ولټوه چې زما خدمت وکړي.» ابو طلحه راووت او زه یې د خپل سپرلۍ تر شا له ځان سره بوتلم. ما به د رسول الله صلی الله علیه وسلم خدمت کاوه، هر کله به چې هغه ښکته شو. په حدیث کې وایي: بیا هغه روان شو، تر دې چې احد غر ورته څرګند شو، ویې فرمایل: «دا هغه غر دی چې له موږ سره مینه لري او موږ ورسره مینه لرو.»

کله چې مدینې ته لوړ شو، ویې فرمایل: «اې الله، د مدینې د دوو غرونو ترمنځ سیمه داسې حرم وګرځوه لکه ابراهیم چې مکه حرم ګرځولې وه. اې الله، د هغوی په مد او صاع کې برکت واچوه.» په دواړو کتابونو کې په یوه روایت کې دي: «اې الله، د هغوی په پیمانه کې برکت واچوه، په صاع او مد کې یې برکت واچوه.» بخاري زیاته کړې: یعنې د مدینې د اوسېدونکو لپاره.

په دواړو کتابونو کې له انس څخه دا هم روایت دی چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «اې الله، په مدینه کې دوه برابره هغه برکت واچوه چې په مکه کې دې اچولی دی.» او له عبدالله بن زید بن عاصم رضي الله عنه څخه د نبي صلی الله علیه وسلم روایت دی: «ابراهیم مکه حرم وګرځوله او د هغې لپاره یې دعا وکړه؛ او ما مدینه حرم ګرځولې ده، لکه ابراهیم چې مکه حرم ګرځولې وه، او د مدینې د مد او صاع لپاره مې د هماغه په څېر دعا کړې ده لکه ابراهیم چې د مکې لپاره کړې وه.»

بخاري دا حدیث روایت کړی او دا یې لفظ دی، او مسلم هم روایت کړی؛ د هغه لفظ داسې دی: رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «ابراهیم مکه حرم وګرځوله او د هغې د اوسېدونکو لپاره یې دعا وکړه. او ما مدینه حرم ګرځولې ده لکه ابراهیم چې مکه حرم ګرځولې وه، او د هغې د صاع او مد لپاره مې هماغسې دعا کړې ده لکه ابراهیم چې د مکې د خلکو لپاره کړې وه.»

له ابو سعید رضي الله عنه څخه د نبي صلی الله علیه وسلم روایت دی چې ویې فرمایل: «اې الله، ابراهیم مکه حرم ګرځولې وه او هغه یې حرم کړه، او ما د مدینې د دوو تنګو لارو ترمنځ سیمه حرم ګرځولې ده؛ هلته دې وینه نه تویېږي، د جګړې لپاره دې وسله نه ګرځول کېږي او ونه دې نه وهل کېږي، مګر د څارويو د خوراک لپاره. اې الله، زموږ په ښار کې برکت واچوه. اې الله، زموږ په صاع کې برکت واچوه. اې الله، زموږ په مد کې برکت واچوه.

اې الله، له برکت سره دوه برابره برکت هم راکړه.» دا حدیث مسلم روایت کړی دی.

د مدینې د حرم‌والي په اړه ډېر حدیثونه راغلي دي. موږ له هغو څخه یوازې هغه راوړل چې د ابراهیم علیه السلام له خوا د مکې د حرم‌والي په اړه دي، ځکه دا د کریم آیت له معنا سره سمون لري. نور حدیثونه هم راغلي چې ښيي الله تعالی مکه د اسمانونو او ځمکې له پیدایښت څخه مخکې حرم ګرځولې وه؛ لکه په صحیحینو کې له عبدالله بن عباس رضي الله عنهما څخه روایت دی چې رسول الله صلی الله علیه وسلم د مکې د فتحې په ورځ وفرمایل: «الله دا ښار د اسمانونو او ځمکې د پیدا کولو په ورځ حرم ګرځولی دی، نو د قیامت تر ورځې د الله په حرم‌والي حرم دی.

تر ما مخکې هېچا ته پکې جګړه حلاله نه وه، او ماته هم یوازې د ورځې د یوې لنډې شېبې لپاره حلاله شوه؛ نو د قیامت تر ورځې د الله په حرم‌والي حرم دی. اغزي یې نه پرې کېږي، ښکار یې نه وېروول کېږي، او ورکه شوې شتمني یې یوازې هغه څوک پورته کولی شي چې د مالک د پېژندلو لپاره یې اعلانوي، او واښه یې نه رېبل کېږي.» عباس وویل: «اې د الله رسوله، مګر اذخر واښه؛ ځکه هغه زموږ د زرګرانو او کورونو لپاره کارېږي.» ویې فرمایل: «مګر اذخر.»

دا د مسلم لفظ دی. په دواړو کتابونو کې له ابو هریره څخه هم ورته روایت راغلی دی.

له دې وروسته بخاري ویلي: ابان بن صالح، له حسن بن مسلم، له صفیه بنت شیبه څخه روایت کړی چې ما له نبي صلی الله علیه وسلم څخه همداسې روایت اورېدلی دی. دا روایت چې بخاري په تعلیقي بڼه راوړی، امام ابو عبدالله بن ماجه له محمد بن عبدالله بن نمیر، له یونس بن بکیر، له محمد بن اسحاق، له ابان بن صالح، له حسن بن مسلم بن یناق، له صفیه بنت شیبه څخه روایت کړی. هغې وویل: ما د فتحې په کال د نبي صلی الله علیه وسلم خطبه واورېده، چې ویې فرمایل: «اې خلکو، الله مکه د اسمانونو او ځمکې د پیدا کولو په ورځ حرم ګرځولې ده، نو تر قیامته حرم ده.

ونه یې نه پرې کېږي، ښکار یې نه وېروول کېږي، او ورکه شوې شتمني یې یوازې هغه څوک اخیستلی شي چې د مالک د پېژندلو لپاره یې اعلانوي.» عباس وویل: «مګر اذخر واښه؛ ځکه هغه د کورونو او قبرونو لپاره دی.» رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «مګر اذخر.»

له ابو شریح العدوي څخه روایت دی چې هغه عمرو بن سعید ته، په داسې حال کې چې مکې ته یې لښکر لېږه، وویل: «اې امیره، اجازه راکړه چې یوه خبره درته وکړم چې رسول الله صلی الله علیه وسلم د فتحې په سبا کړې وه. زما غوږونو اورېدلې، زړه مې ساتلې او سترګو مې هغه لیدلې وه، هغه مهال چې رسول الله صلی الله علیه وسلم دا خبره کوله. د الله ستاینه او ثنا یې وکړه، بیا یې وفرمایل: “الله مکه حرم ګرځولې ده، خلکو نه ده حرم ګرځولې. نو پر هغه چا چې پر الله او د آخرت پر ورځې ایمان لري، روا نه ده چې په هغې کې وینه توی کړي یا ونه پرې کړي.

که څوک د رسول الله صلی الله علیه وسلم په جګړه کولو ځان ته د اجازې پلمه کړي، نو ورته ووایئ: الله خپل رسول صلی الله علیه وسلم ته اجازه ورکړې وه، تاسو ته یې نه ده درکړې. ماته هم یوازې د ورځې د یوې لنډې شېبې لپاره اجازه راکړل شوې وه؛ او نن بېرته د هغې حرمت د پرون په څېر شوی دی. حاضر دې دا خبره غایب ته ورسوي.”» ابو شریح ته وویل شول: عمرو تا ته څه وویل؟

هغه وویل: «اې ابو شریحه، زه تر تا ښه پوهېږم؛ حرم نه ګناهکار ته پناه ورکوي، نه هغه چا ته چې د وینې له سزا تښتي، او نه هغه چا ته چې د ورانکارۍ له سزا تښتېدلی وي.» بخاري او مسلم روایت کړی، او دا د مسلم لفظ دی.

کله چې دا خبره معلومه شوه، نو د هغو حدیثونو ترمنځ هېڅ ټکر نشته چې وایي الله مکه د اسمانونو او ځمکې د پیدا کولو په ورځ حرم ګرځولې وه، او هغو حدیثونو ترمنځ هم نشته چې وایي ابراهیم علیه السلام هغه حرم ګرځولې وه؛ ځکه ابراهیم د مکې په اړه د الله حکم او د هغه حرم‌والی خلکو ته ورساوه. مکه د ابراهیم علیه السلام له جوړولو مخکې هم د الله په نزد حرم ښار و. همدارنګه رسول الله صلی الله علیه وسلم د الله په نزد د پیغمبرانو خاتم لیکل شوی و، په داسې حال کې چې آدم لا په خپلې خټې کې پروت و؛ سره له دې ابراهیم علیه السلام وویل: «اې زموږ ربه، په دوی کې له همدوی څخه یو رسول راولېږه.»

الله د خپلې مخکینۍ پوهې او تقدیر له مخې د هغه دعا قبوله کړه. له همدې امله په حدیث کې راغلي چې هغوی وویل: «اې د الله رسوله، موږ ته د خپل کار د پیل په اړه خبر راکړه.» ویې فرمایل: «زه د خپل پلار ابراهیم دعا، د عیسی بن مریم زېری، او د خپلې مور هغه خوب یم چې هغې ولیدل له هغې څخه داسې رڼا راووتله چې د شام ماڼۍ یې روښانه کړې.» یعنې هغوی د هغه د رسالت د څرګندېدو د پیل په اړه پوښتنه کړې وه. ان‌شاءالله، دا به لږ وروسته راشي.

د مکې پر مدینې د غوره‌والي مسئله، لکه څنګه چې د جمهور علماوو نظر دی، یا د مدینې پر مکې د غوره‌والي مسئله، لکه څنګه چې د مالک او د هغه د پیروانو مذهب دی، له خپلو دلیلونو سره به په بل ځای کې، ان‌شاءالله، بیان شي. پر الله توکل دی.

د الله تعالی دا وینا، چې د خپل خلیل د وینا خبر ورکوي: «اې زما ربه، دا ښار امن وګرځوه»؛ یعنې له وېرې یې خوندي کړه، چې اوسېدونکي یې ونه وېروول شي. الله دا کار د شریعت او تقدیر له مخې کړی دی، لکه د هغه دا وینا: «او څوک چې هغې ته ننوځي، په امن کې دی» (آل عمران: ۹۷)، او دا وینا: «ایا دوی نه ویني چې موږ حرم خوندي ځای ګرځولی دی، حال دا چې خلک د دوی له چاپېره تښتول کېږي؟» (العنکبوت: ۶۷)، او نور آیتونه. د هغې په دننه کې د جګړې د منع کولو په اړه حدیثونه مخکې تېر شول.

په صحیح مسلم کې له جابر څخه روایت دی چې ما له رسول الله صلی الله علیه وسلم څخه واورېدل، ویې فرمایل: «هېچا ته روا نه ده چې په مکه کې وسله وګرځوي.»

په دې سورت کې فرمایلي یې دي: «اې زما ربه، دا ښار امن وګرځوه»؛ یعنې دا سیمه امن ښار وګرځوه. دا تعبیر دلته مناسب دی، ځکه دا خبره د کعبې تر جوړولو مخکې وه. او د ابراهیم په سورت کې الله تعالی فرمایلي دي: «او هغه وخت چې ابراهیم وویل: اې زما ربه، دا ښار امن وګرځوه» (ابراهیم: ۳۵). هلته دا تعبیر مناسب دی؛ او الله ښه پوهېږي، لکه چې دا د کور له جوړولو او هلته د کورنۍ له مېشتېدو او د اسماعیل له زېږېدو وروسته دویمه دعا وه، په داسې حال کې چې اسحاق تر اسماعیل ديارلس کاله کوچنی و.

له همدې امله یې د دعا په پای کې وویل: «ټولې ستاینې الله لره دي، هغه چې په زړښت کې یې اسماعیل او اسحاق راکړل. بېشکه زما رب د دعا اورېدونکی دی» (ابراهیم: ۳۹).

او د الله تعالی دا وینا: «او له مېوو څخه یې هغو اوسېدونکو ته روزي ورکړه چې پر الله او د آخرت پر ورځې یې ایمان راوړی وي. الله وفرمایل: او څوک چې کافر شي، لږه ګټه به ورکړم، بیا به یې د اور عذاب ته اړ کړم، او هغه د ورتلو بد ځای دی.» ابو جعفر الرازي، له ربیع بن انس، له ابو العالیه، له اُبي بن کعب څخه د «الله وفرمایل: او څوک چې کافر شي، لږه ګټه به ورکړم، بیا به یې د اور عذاب ته اړ کړم، او هغه د ورتلو بد ځای دی» د آیت په اړه روایت کوي چې دا د الله تعالی وینا ده. دا د مجاهد او عکرمه وینا هم ده، او ابن جریر رحمه الله دا نظر غوره بللی دی.

ابن جریر وایي: نورو دا آیت داسې لوستی دی: «ابراهیم وویل: او څوک چې کافر شي، لږه ګټه به ورکړم، بیا به یې د اور عذاب ته اړ کړم، او هغه د ورتلو بد ځای دی»؛ نو دا یې د ابراهیم د دعا برخه ګرځولې ده. ابو جعفر د ربیع، له ابو العالیه څخه روایت کړی چې ابن عباس به ویل: دا د ابراهیم وینا ده؛ هغه له خپل رب څخه غوښتل چې څوک کافر شي، لږه ګټه ورکړي. ابو جعفر، له لیث بن ابي سلیم، له مجاهد څخه د «او څوک چې کافر شي، لږه ګټه به ورکړم» په اړه روایت کوي چې وایي: کافر ته به هم روزي ورکړم، «بیا به یې د اور عذاب ته اړ کړم، او هغه د ورتلو بد ځای دی».

محمد بن اسحاق وایي: کله چې ابراهیم علیه السلام دعا له هغو کسانو څخه ځانګړې کړه چې الله نه غوښتل د هغوی لپاره ولایت [د الله د دوستانو په ډله کې ځانګړی مقام] وټاکي، نو دا یې د الله په لور د مخ اړولو، له هغه سره د مینې او د هغه د امر له مخالفانو څخه د بېلتون له امله وکړ، که څه هم د ده له اولادې څخه وو؛ ځکه هغه پوه شوی و چې په هغوی کې به ظالمان وي او د الله ژمنه به هغوی ته ونه رسېږي، لکه الله چې هغه ته خبر ورکړی و. نو الله وفرمایل: «او څوک چې کافر شي، زه نېک او بدکار دواړو ته روزي ورکوم او لږه ګټه به ورکړم.»

حاتم بن اسماعیل، له حمید الخرّاط، له عمار الدهني، له سعید بن جبیر، له ابن عباس څخه د الله تعالی د دې وینا په اړه روایت کوي: «اې زما ربه، دا ښار امن وګرځوه او له مېوو څخه یې هغو اوسېدونکو ته روزي ورکړه چې پر الله او د آخرت پر ورځې ایمان لري.» ابن عباس وویل: ابراهیم به دا ښار یوازې د مؤمنانو لپاره ځانګړی غوښت، نه د نورو خلکو لپاره. نو الله نازل کړل: «کافرانو ته هم روزي ورکوم لکه څنګه چې مؤمنانو ته روزي ورکوم. ایا داسې مخلوق پیدا کړم چې روزي ورنه کړم؟

لږه ګټه به ورکړم، بیا به یې د اور عذاب ته اړ کړم، او هغه د ورتلو بد ځای دی.» بیا ابن عباس دا آیت ولوست: «موږ هرې ډلې ته، دغو او دغو ته، ستا د رب له ورکړې څخه ورکوو، او ستا د رب ورکړه منع شوې نه ده» (الإسراء: ۲۰). ابن مردویه روایت کړی دی. له عکرمه او مجاهد څخه هم ورته خبره روایت شوې ده.

دا د الله تعالی له دې وینا سره ورته ده: «بېشکه هغه کسان چې پر الله دروغ تړي، بریالي کېږي نه. د دنیا لږه ګټه ده، بیا زموږ لوري ته د هغوی بېرته ورګرځېدل دي، نو د کفر له امله به سخت عذاب وروڅکو» (یونس: ۶۹–۷۰)؛ او د هغه دا وینا: «او د کافرانو کفر دې تا غمجن نه کړي؛ زموږ لوري ته د هغوی بېرته ورګرځېدل دي، بیا به یې له هغو کړنو خبر کړو چې کړي یې دي. بېشکه الله د سینو په رازونو ښه پوه دی.

لږه ګټه به ورکړو، بیا به یې سخت عذاب ته اړ کړو» (لقمان: ۲۳–۲۴)؛ او دا وینا: «که دا خطر نه وای چې خلک به ټول یوه ډله شي، نو هغو کسانو ته چې پر رحمان کافر کېږي، د کورونو چتونه به یې د سپینو زرو جوړ کړي وای، او هغه زینې به یې هم چې پرې خېژي؛ او د کورونو دروازې او تختونه به یې هم د سپینو زرو کړي وای چې پرې ډډه وهي، او د سرو زرو سینګار به یې هم ورکاوه. دا ټول د دنیا د ژوند لږه ګټه ده، او د آخرت نعمتونه ستا د رب په نزد د پرهېزګارانو لپاره دي» (الزخرف: ۳۳–۳۵).

او د الله تعالی دا وینا: «بیا به یې د اور عذاب ته اړ کړم، او هغه د ورتلو بد ځای دی»؛ یعنې، د دنیا له لږې ګټې او د هغې له پراخې سیورې څخه د برخمنولو وروسته به یې د اور عذاب ته اړ کړم، او هغه د ورتلو بد ځای دی. مطلب دا دی چې الله تعالی هغوی ته مهلت ورکوي او ځنډ ورسره کوي، بیا یې د ځواکمن او غالب ذات په څېر نیسي؛ لکه د هغه دا وینا: «څومره ډېر ښارونه مې مهلت ورکړل، په داسې حال کې چې ظالمان وو، بیا مې ونیول، او بېرته ستنېدل زما لوري ته دي» (الحج: ۴۸). په صحیحینو کې دي: «له الله څخه ډېر حوصله‌مند بل هېڅوک نشته، چې د ځورولو خبره واوري؛ هغوی ورته اولاد منسوبوي، حال دا چې هغه هغوی ته روزي ورکوي او روغتیا وربښي.»

په صحیح کې هم راغلي: «الله ظالم ته مهلت ورکوي، خو کله چې یې ونیسي، نو بیا یې نه پرېږدي.» بیا یې دا آیت ولوست: «او همداسې ستا د رب نیول دي، کله چې ظالم ښارونه ونیسي؛ بېشکه د هغه نیول دردناک او سخت دي» (هود: ۱۰۲).

ځینو دا آیت داسې لوستی دی: «ابراهیم وویل: او څوک چې کافر شي، لږه ګټه به ورکړم» تر پایه. په دې قرائت کې یې دا د ابراهیم د دعا برخه ګرځولې ده. دا یو شاذ قرائت دی، د اوو قاریانو له قرائتونو سره مخالف دی، او د کلام سیاق یې معنا نه مني. والله اعلم.

د عامو قاریانو په قرائت کې د «قال» ضمیر الله تعالی ته ورګرځي، او د کلام سیاق هم همدا غوښتنه کوي؛ خو په دې شاذ قرائت کې ضمیر ابراهیم ته ورګرځي، چې دا د کلام له جوړښت سره مخالف دی، او الله سبحان تر ټولو ښه پوه دی. هغو کسانو په دې قرائت دلیل نیولی چې وایي د مکې حرم‌والی یوازې د خلیل ابراهیم په ژبه ثابت شوی دی؛ او ویل شوي چې هغه د ځمکې له پیدا کېدو راهیسې حرم ده. دا دویم نظر څرګند او پیاوړی دی.

د آیتونو حوالې: آل عمران: ۹۷؛ العنکبوت: ۶۷؛ ابراهیم: ۳۵، ۳۹؛ الإسراء: ۲۰؛ یونس: ۶۹–۷۰؛ لقمان: ۲۳–۲۴؛ الزخرف: ۳۳–۳۵؛ الحج: ۴۸؛ هود: ۱۰۲.

د البغوي تفسیر

د الله تعالی وینا: «او هغه وخت چې ابراهیم وویل: اې زما ربه، دا...» ؛ یعنې مکه. ویل شوي: مراد ترې حرم دی. «امن ښار»؛ یعنې د امن خاوند، چې اوسېدونکي یې پکې خوندي وي. «او له مېوو څخه یې اوسېدونکو ته روزي ورکړه»: ابراهیم دا دعا ځکه وکړه چې مکه په داسې ناو کې وه چې کرنه پکې نه کېده.

په کیسو کې راغلي چې طائف د شام له ښارونو څخه و او په اردن کې پروت و. کله چې ابراهیم علیه السلام دا دعا وکړه، الله تعالی جبرائیل علیه السلام ته امر وکړ چې هغه سیمه یې له بېخه راپورته کړه، د کعبې شاوخوا یې اووه ځله وګرځوله او بیا یې په هماغه ځای کې کېښوده چې اوس پکې ده؛ د مکې د ډېرو مېوو سرچینه هماغه ده. «له دوی څخه هغه څوک چې پر الله او د آخرت پر ورځې یې ایمان راوړی وي»؛ دا یوازې د مؤمنانو لپاره دعا ده. «الله وفرمایل»؛ یعنې الله تعالی وفرمایل.

«او څوک چې کافر شي، لږه ګټه به ورکړم»: ابن عامر «فأمتعه» په سپک تلفظ او د همزې په پېښ لوستی، او نورو په شدّې سره لوستی؛ د دواړو معنا یوه ده. «لږه» یعنې کافر ته به هم د هغه د عمر تر پایه لږه روزي ورکړم؛ ځکه الله تعالی ټولو مخلوقاتو، مؤمنانو او کافرانو ته د روزۍ ژمنه کړې ده. روزي یې په لږوالي محدوده کړه، ځکه د دنیا ګټه لږه ده. «بیا به یې اړ کړم»؛ یعنې په آخرت کې به یې اړ کړم.

«د اور عذاب ته، او هغه د ورتلو بد ځای دی»؛ یعنې هغه ځای چې ورګرځي او وررسېږي. مجاهد وایي: «د مقام [مقام ابراهیم] ترڅنګ مې یو لیکلی کتاب وموند چې پکې وو: الله د بَکّه څښتن دی؛ د هغې جوړښت یې د لمر او سپوږمۍ د پیدا کولو پر ورځ وکړ، د اسمانونو او ځمکې د پیدا کولو پر ورځ یې حرم کړه، او شاوخوا یې اووه حنیفې پرښتې وګرځولې. روزي یې له درېیو لارو ورته راځي، او غوښه او اوبه یې برکتي ګرځول شوې دي.»