دعا قبلول او د اولاد نېکي
رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا، إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ. رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ، وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ، وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا، وَتُبْ عَلَيْنَا، إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ.
رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ
غږ نه شو پورته کېدای. وروسته بیا هڅه وکړئ.
او (یاد کړه اې محمده!) هغه وخت چې پورته کړل ابراهیم او اسماعیل بنیادونه (دېوالونه) د دې کور (کعبې) (او دواړو وویل) اې زموږ ربه (پالونکیه) له موږ څخه دا (چاره) قبوله کړه، بېشکه همدا ته ښه اوریدونکی (او پر هر څه) ښه پوهیدونکی يې. اې زموږ ربه! وګرځوه موږ (دواړه) حکم منونکی ستا او (وګرځوه) له اولادې زموږ یوه ډله حکم منونکي ستا او موږ ته د حج احکام وښایه او زموږ توبه قبوله کړه، بېشکه همدا ته ښه توبه قبلوونکی (او) رحم کوونکی يې.
دا دعا دوه فعلونه لري: «تَقَبَّلْ» او «اجْعَلْ». د دعا د ادب یوه بېلګه دا ده چې پیغمبرانو د کعبې له جوړولو وروسته په خپل نېک عمل غرور ونه کړ، بلکې په عاجزۍ یې د عمل د قبلېدو، خپل ځان د الله د حکم منونکي کېدو او د خپل اولاد د نېکۍ غوښتنه وکړه.
د شیخ عبدالرحمن السعدي تفسیر
ابراهیم او اسماعیل عليهما السلام د ځانونو او خپل اولاد لپاره د اسلام دعا وکړه. د اسلام حقیقت د زړه د الله پر وړاندې غاړه اېښودل او د هغه فرمان ته تسلیمېدل دي، چې ورسره د بدن غړي هم د هغه فرمان منونکي کېږي. «او موږ ته زموږ د عبادت طریقې را وښیه»؛ یعنې په لیدلو او څرګند ډول یې را زده کړه، ځکه دا ډېر اغېزناک دی. شونې ده چې دلته له «مناسکو» څخه د حج ټول اعمال مراد وي، لکه د سیاق او مقام له مخې چې څرګندېږي؛ او شونې ده چې تر دې پراخ مفهوم، یعنې ټول دین او ټول عبادتونه، ترې مراد وي، ځکه د «نسک» لفظ د عبادت معنا لري؛ خو په عرف کې په ځانګړي ډول د حج عبادتونو ته کارول کېږي.
نو د دواړو د دعا پایله دا ده چې له الله څخه یې د ګټور علم او نېک عمل توفیق غوښته. بنده، هر څومره چې وي، خامخا ترې کوتاهي کېږي او توبې ته اړتیا لري؛ نو دواړو وویل: «او زموږ توبه قبوله کړه، بېشکه همدا ته ډېر توبه قبلوونکی، ډېر رحم کوونکی یې.»
یاد کړه ابراهیم او اسماعیل، په هغه حال کې چې د کور بنسټونه یې پورته کول او پر دې ستر کار یې دوام درلود؛ او د هغوی هغه حالت هم یاد کړه چې د وېرې او هیلې ترمنځ وو، تر دې چې له دې عمل سره سره یې له الله څخه وغوښتل چې عمل یې قبول کړي، څو له هغه څخه پراخه ګټه ترلاسه شي.
د امام ابن کثیر تفسیر
د الله تعالی دا وینا: «او هغه وخت چې ابراهیم او اسماعیل د کور بنسټونه پورته کول، او ویل یې: زموږ ربه، له موږ څخه یې قبول کړه، بېشکه همدا ته ښه اورېدونکی، ښه پوهېدونکی یې. زموږ ربه، موږ خپل ځانونه ستا حکم منونکي وګرځوه، او زموږ له اولادې یوه ډله ستا حکم منونکې وګرځوه، زموږ د حج مناسک را وښیه او زموږ توبه قبوله کړه، بېشکه همدا ته ډېر توبه قبلوونکی، ډېر رحم کوونکی یې.» د «قواعد» کلمه د «قاعده» جمع ده؛ د ودانۍ ستنې او بنسټ ته ویل کېږي.
الله تعالی فرمایي: اې محمده، خپل قوم ته د ابراهیم او اسماعیل عليهما السلام د کور جوړول او د هغه د بنسټونو پورته کول یاد کړه؛ دواړو ویل: «زموږ ربه، له موږ څخه یې قبول کړه، بېشکه همدا ته ښه اورېدونکی، ښه پوهېدونکی یې.» هغوی نېک عمل کاوه، خو له الله تعالی څخه یې غوښتل چې عمل یې قبول کړي.
ابن ابي حاتم د مکي محمد بن یزید بن خنیس له لارې له وهیب بن الورد څخه روایت کوي چې هغه دا آیت ولوست: «او هغه وخت چې ابراهیم د کور بنسټونه پورته کول، او اسماعیل: زموږ ربه، له موږ څخه یې قبول کړه»؛ بیا یې وژړل او ویې ویل: «اې د رحمان خلیله! د رحمان د کور ستنې پورته کوې، خو وېره لرې چې عمل دې قبول نه شي.» دا د الله تعالی د هغو مخلصو مؤمنو بندګانو له حال سره ورته دی چې په دې وینا کې یې یاد کړی: «او هغوی چې هغه څه ورکوي چې ورکوي یې»؛ یعنې له صدقو، لګښتونو او عبادتونو څخه چې څه ورکوي، «او زړونه یې وېرېدونکي وي»؛ یعنې وېرېږي چې عملونه یې به قبول نه شي.
لکه څنګه چې د عایشې رضي الله عنها له لارې له رسول الله صلى الله عليه وسلم څخه په صحیح حدیث کې راغلي دي، چې په خپل ځای کې به یې یادونه راشي.
ځینو مفسرانو ویلي چې بنسټونه ابراهیم پورته کول او دعا اسماعیل کوله؛ خو صحیح دا دی چې دواړو بنسټونه پورته کول او دعا یې هم دواړو کوله، لکه څنګه چې وروسته به یې بیان راشي. بخاري رحمه الله دلته یو حدیث روایت کړی؛ موږ به یې راوړو، ورپسې به په دې اړه نور آثار هم ذکر کړو. بخاري رحمه الله وویل: موږ ته عبدالله بن محمد حدیث بیان کړ، هغه ته عبدالرزاق، هغه ته معمر، له ایوب سختیاني او کثیر بن کثیر بن مطلب بن ابي وداعة څخه؛ یو یې پر بل څه زیاتوي، له سعید بن جبیر څخه، له ابن عباس رضي الله عنهما څخه روایت دی چې ویې ویل:
«د ښځو له خوا د کمربند یا لنګ لومړی استعمال د اسماعیل عليهما السلام له مور څخه پیل شو. هغې د ځان لپاره کمربند جوړ کړ، څو ساره ته خپل اثر پټ کړي. بیا ابراهیم عليه السلام هغه او زوی یې اسماعیل، په داسې حال کې چې ماشوم یې په غېږ کې شیدې رودلې، له ځان سره راوستل، تر دې چې د مسجد په لوړه برخه کې یې د زمزم تر څنګ د یوې ونې لاندې کېښودل. هغه مهال په مکه کې هېڅوک نه وو او اوبه هم نه وې.
ابراهیم هغوی هلته پرېښودل، د هغوی ترڅنګ یې یوه کڅوړه خرما او یوه مشکیزه اوبه کېښوده، بیا روان شو.
د اسماعیل مور ورپسې ولاړه او ویې ویل: اې ابراهیمه، چېرته ځې او موږ په دې داسې دره کې پرېږدې چې نه پکې انسان شته او نه بل څه؟ هغې دا خبره څو ځله ورته وکړه، خو هغه ورته نه راګرځېده. هغې وویل: آیا الله درته د دې امر کړی؟ ویې ویل: هو. هغې وویل: نو بیا به موږ نه ضایع کوي. بیا بېرته راوګرځېده.
ابراهیم عليه السلام روان شو، تر دې چې هغه تنګي ته ورسېد چې هغوی یې نه شوای لیدلی. مخ یې د کور لوري ته واړاوه، لاسونه یې پورته کړل او دا دعا یې وکړه: «زموږ ربه، ما له خپل اولاد څخه ځینې د کروندې نه لرونکې درې په یوه برخه کې ستا د محترم کور ترڅنګ مېشت کړل، زموږ ربه، څو لمونځ قائم کړي؛ نو د خلکو له زړونو څخه ځینې د هغوی لوري ته میلان پیدا کړه او له مېوو څخه روزي ورکړه، ښايي شکر وباسي.»
د اسماعیل مور هغه ته شیدې ورکولې او له هماغو اوبو یې څښلې، تر دې چې د مشکیزې اوبه خلاصې شوې. هغه او زوی یې تږي شول. هغې خپل ماشوم ته کتل چې په کړاو کې تاوېده ــ یا یې وویل: پر ځمکه ځان اړاوه. هغې د دې له امله چې نور یې ونه ویني، ولاړه.
صفا یې د سیمې تر ټولو نږدې غر وموند؛ پرې وخته او درې ته یې مخ واړاوه چې څوک وویني، خو څوک یې ونه لیدل. له صفا راکوزه شوه او چې درې ته ورسېده، د خپلې جامې لمن یې پورته کړه او د ستړي منډه وهونکي په څېر یې منډه کړه، تر دې چې له درې واوښته. بیا مروې ته راغله، پرې ودرېده او و یې کتل چې څوک وویني، خو څوک یې ونه لیدل. دا یې اووه ځله وکړل.
ابن عباس وایي چې رسول الله صلى الله عليه وسلم وفرمایل: «له همدې امله خلک د دواړو ترمنځ منډې وهي.»
کله چې د مروې پر سر وخته، یو غږ یې واورېد. هغې وویل: «غلی شه!» ــ ځان ته یې ویل. بیا یې غوږ ونیو او بیا یې غږ واورېد. ویې ویل: «ما دې واورېدل؛ که مرسته درسره وي، مرسته وکړه!» ناڅاپه د زمزم په ځای کې یوه ملایکه وه. ملایکې په خپلې پونده ــ یا وزر ــ ځمکه وکيندله، تر دې چې اوبه راښکاره شوې.
د اسماعیل مور د اوبو چاپېره خاورې غونډولې او په لاس یې داسې اشاره کوله، بیا یې اوبه په مشکیزه کې اچولې، حال دا چې اوبه ترې له اخیستلو وروسته هم خوټېدې.
ابن عباس وایي چې رسول الله صلى الله عليه وسلم وفرمایل: «الله دې د اسماعیل پر مور رحم وکړي! که یې زمزم پرېښی وای ــ یا یې وویل: که یې اوبه نه راټولې کړې وای ــ نو زمزم به روانه چینه وه.» بیا هغې اوبه وڅښلې او خپل زوی ته یې شیدې ورکړې. ملایکې ورته وویل: «د تباهۍ وېره مه کوه؛ دلته د الله عز وجل یو کور دی چې دا هلک او پلار به یې جوړوي، او الله عز وجل د خپل کور خلک نه ضایع کوي.»
کور له ځمکې د یوې غونډۍ په څېر لوړ و. سېلابونه به پرې راتلل او د هغه له ښي او چپ لوري به تېرېدل. همداسې و، تر دې چې د جرهم یوه ډله ــ یا د جرهم یوه کورنۍ ــ د کداء له لارې راغله. هغوی د مکې په ښکته برخه کې واړول او یوه مرغۍ یې ولیده چې تاوېده.
ویې ویل: دا مرغۍ خامخا د اوبو پر سر ګرځي؛ موږ دا دره پېژنو، پخوا پکې اوبه نه وې. یو یا دوه استازي یې ولېږل؛ هغوی اوبه وموندلې، بېرته راغلل او خبر یې ورکړ. بیا ټول راغلل. د اسماعیل مور د اوبو ترڅنګ وه. هغوی وویل: آیا اجازه راکوې چې درسره واوسو؟
هغې وویل: هو، خو په اوبو کې به ستاسو حق نه وي. هغوی وویل: سمه ده.
ابن عباس وایي چې نبي صلى الله عليه وسلم وفرمایل: «د هغوی راتګ د اسماعیل مور ته خوښ شو، ځکه هغې له خلکو سره اوسېدل خوښول.» هغوی هلته مېشت شول او خپلو کورنیو ته یې استازي ولېږل؛ هغوی هم ورسره راغلل. وروسته په دې ځای کې د جرهم کورنۍ مېشتې شوې. هلک لوی شو، له هغوی څخه یې عربي زده کړه او هغوی د هغه له لویېدو سره مینه پیدا کړه او د ده قدر یې وکړ.
کله چې ځوان شو، له هغوی څخه یې یوه ښځه ور واده کړه. د اسماعیل مور وفات شوه.
له څه مودې وروسته ابراهیم راغی، څو د خپل پرېښودل شوي ځای حال وګوري؛ خو اسماعیل یې ونه موند. له مېرمنې یې د هغه پوښتنه وکړه. هغې وویل: زموږ لپاره د روزۍ په لټه وتلی دی. بیا یې د هغوی د ژوند او حال پوښتنه وکړه. هغې وویل: زموږ حال ښه نه دی؛ په تنګسه او سختۍ کې یو.
او شکایت یې ورته وکړ. ابراهیم وویل: کله چې دې مېړه راشي، سلام پرې ووایه او ورته ووایه چې د خپلې دروازې ستنه بدله کړي.
کله چې اسماعیل راغی، داسې یې احساس کړه چې څه پېښه شوې ده. ویې ویل: آیا څوک درغلي وو؟ هغې وویل: هو، داسې او داسې یو بوډا راغی، ستا پوښتنه یې وکړه. ما یې حال ور وښود؛ زما د ژوند په اړه یې پوښتنه وکړه، ما ورته وویل چې په سختۍ او تنګسه کې یو.
هغه وویل: آیا څه وصیت یې درته کړی؟ هغې وویل: هو، سلام یې درته ووایه او ویې ویل چې د خپلې دروازې ستنه بدله کړه. هغه وویل: دا زما پلار و، او ماته یې امر کړی چې له تا بېل شم. نو خپلې کورنۍ ته ولاړه شه. هغه ښځه یې طلاقه کړه او له هغوی څخه یې بله ښځه وکړه.
ابراهیم تر هغه وخته چې الله غوښتل، له هغوی لرې پاتې شو. بیا راغی، خو اسماعیل یې ونه موند. د هغه کور ته ننوت او له مېرمنې یې د اسماعیل پوښتنه وکړه. هغې وویل: زموږ د روزۍ لپاره وتلی دی. ویې پوښتل: څنګه یاست؟ د ژوند او حال پوښتنه یې وکړه.
هغې وویل: ښه او په پراخه روزۍ کې یو، او د الله عز وجل ستاینه یې وکړه. ابراهیم وویل: ستاسو خواړه څه دي؟ هغې وویل: غوښه. ویې پوښتل: څښاک مو څه دی؟ هغې وویل: اوبه. ابراهیم دعا وکړه: «اې الله، د هغوی په غوښه او اوبو کې برکت واچوه.»
نبي صلى الله عليه وسلم وفرمایل: «په هغه وخت کې هغوی غله نه لرله؛ که یې لرلې، نو د هغې لپاره به یې هم دعا کړې وه.» او ویې فرمایل: «په مکه کې له دې دوو پرته بل خواړه د هغوی له حال سره برابر نه وو.»
ابراهیم وویل: کله چې دې مېړه راغی، سلام پرې ووایه او ورته ووایه چې د خپلې دروازې ستنه دې ټینګه وساتي. کله چې اسماعیل راغی، ویې ویل: آیا څوک درغلي وو؟ هغې وویل: هو، یو ښکلی او د ښه څېرې بوډا راغی. د هغه ستاینه یې وکړه، او ویې ویل چې ستا پوښتنه یې وکړه؛ ما خبر ورکړ.
هغه زما د ژوند پوښتنه وکړه، ما ورته وویل چې په ښه حال کې یو. ویې ویل: آیا څه وصیت یې درته کړی؟ هغې وویل: هو، سلام یې درته ووایه او امر یې وکړ چې د خپلې دروازې ستنه ټینګه وساتې. اسماعیل وویل: هغه زما پلار و، او ته زما د دروازې ستنه یې؛ ماته یې امر کړی چې ته وساتم.
ابراهیم تر هغه مودې چې الله غوښتل، له هغوی لرې پاتې شو. بیا راغی، په داسې حال کې چې اسماعیل د زمزم ترڅنګ د یوې ونې لاندې غشي جوړول. کله چې اسماعیل هغه ولید، ورپاڅېد. پلار او زوی داسې روغبړ وکړ لکه چې د پلار او زوی دود وي.
بیا ابراهیم وویل: اې اسماعیله، الله ماته یو کار را سپارلی دی. اسماعیل وویل: د خپل رب عز وجل امر ترسره کړه. ابراهیم وویل: آیا ته به راسره مرسته وکړې؟ هغه وویل: مرسته به درسره وکړم. ابراهیم وویل: الله ماته امر کړی چې دلته کور جوړ کړم، او هغې لوړې غونډۍ ته یې اشاره وکړه چې شاوخوا ترې لوړه وه.
هماغه مهال دواړو د کور بنسټونه پورته کړل. اسماعیل به ډبرې راوړلې او ابراهیم به ودانۍ جوړوله. کله چې ودانۍ لوړه شوه، ابراهیم دا ډبره راوړه او ورته یې کېښوده؛ پر هغې ودرېد او ودانۍ یې جوړوله، او اسماعیل به ډبرې ورکولې. دواړو ویل: «زموږ ربه، له موږ څخه یې قبول کړه، بېشکه همدا ته ښه اورېدونکی، ښه پوهېدونکی یې.»
تر دې چې د کور شاوخوا یې ودانۍ بشپړه کړه او دواړو همدا دعا تکراروله.»
ابن ابي حاتم دا روایت له ابي عبدالله محمد بن حماد ظهراني څخه، او ابن جریر له احمد بن ثابت رازي څخه، دواړو د عبدالرزاق له لارې، په لنډ ډول روایت کړی دی. ابوبکر بن مردویه هم روایت کړی دی. بیا بخاري رحمه الله له دوو لارو د ابن عباس روایت راوړی دی، چې د اسماعیل د مور، د زمزم د اوبو، د جرهم د خلکو د راتګ، د اسماعیل د ودونو او د کور د جوړولو کیسه پکې راغلې ده. په دواړو روایتونو کې ابراهیم او اسماعیل د کور د جوړولو پر مهال ویل: «زموږ ربه، له موږ څخه یې قبول کړه، بېشکه همدا ته ښه اورېدونکی، ښه پوهېدونکی یې.»
حاکم دا روایت په خپل «المستدرک» کې راوړی او ویلي یې دي چې د بخاري او مسلم د شرط له مخې صحیح دی، خو هغوی نه دی روایت کړی؛ خو لکه څنګه چې ښکاري، بخاري دا روایت له ابراهیم بن نافع څخه راوړی دی، که څه هم په روایت کې د ابراهیم د زوی د قربانۍ یادونه نشته. په صحیح روایت کې راغلي چې د پسه ښکرونه په کعبه کې ځوړند وو. همدارنګه روایت شوی چې ابراهیم عليه السلام به په تېزۍ سره پر براق مکې ته د خپلې کورنۍ د لیدلو لپاره راتلو او بېرته به مقدسې سیمې ته ستنېده؛ او الله ښه پوهېږي.
په دې روایت کې هغه برخې چې ابن عباس له رسول الله صلى الله عليه وسلم څخه په صراحت نقل کړې دي، مرفوع دي. د امیرالمؤمنین علي بن ابي طالب رضي الله عنه څخه په همدې موضوع کې ځینې داسې روایتونه راغلي چې د دې روایت له ځینو برخو سره توپیر لري. ابن جریر روایت کوي چې علي رضي الله عنه وویل: کله چې ابراهیم ته د کور د جوړولو امر وشو، له اسماعیل او هاجرې سره مکې ته ولاړ. د کور په ځای کې یې د ورېځې په څېر څه ولیدل چې د سر په څېر بڼه یې درلوده.
ورېځې ورسره خبرې وکړې: «اې ابراهیمه، زما د سیوري یا زما د اندازې په کچه ودان کړه؛ نه یې زیات کړه او نه یې کم.» کله چې یې ودان کړ، اسماعیل او هاجره یې پرېښودل. هاجرې ورته وویل: اې ابراهیمه، موږ چا ته سپارې؟ ویې ویل: الله ته. هغې وویل: نو روان شه؛ هغه به موږ نه ضایع کوي.
اسماعیل ډېر تږی شو. هاجره صفا ته وخته، خو څه یې ونه لیدل؛ مروې ته ولاړه، هلته یې هم څه ونه لیدل؛ بیا صفا ته راغله او بیا مروې ته ولاړه. دا کار یې اووه ځله وکړ. بیا یې وویل: اې اسماعیله، په داسې ځای کې مړ شه چې زه دې نه وینم.
ورغله، ویې لیدل چې هغه له تندې پښه پر ځمکه وهي. جبرئیل هغې ته غږ وکړ او ویې پوښتل: ته څوک یې؟ هغې وویل: زه د ابراهیم د زوی مور، هاجره یم. هغه وپوښتل: تاسو دواړه چا ته سپارل شوي یاست؟ هغې وویل: الله ته. جبرئیل وویل: هغه مو داسې ذات ته سپارلي چې ستاسو ساتنه کوي.
هلک په خپلې ګوتې ځمکه وکيندله او زمزم را وبهېده. هاجرې اوبه بندولې، خو جبرئیل ورته وویل: پرې یې ږده، دا د څښلو اوبه دي.
په دې روایت کې داسې ښکاري چې ابراهیم د هغوی له تګ مخکې کور جوړ کړی و. که روایت خوندي وي، شونې ده چې په لومړي سر کې یې یوازې احاطه او د نښو له مخې یې ځای ټاکلی وي، نه دا چې تر سر پورې یې ودان کړی وي؛ بیا چې اسماعیل لوی شو، دواړو یې جوړ کړ، لکه څنګه چې الله تعالی فرمایلي دي.
ابن جریر له علي رضي الله عنه څخه روایت کوي چې یو سړي ترې وپوښتل: آیا دا کور په ځمکه کې لومړی جوړ شوی کور دی؟ علي وویل: نه، خو دا لومړی کور دی چې برکت پکې ایښودل شوی، د ابراهیم مقام پکې دی، او څوک چې ورننوځي، په امن کې دی. که غواړې، د جوړېدو کیسه یې درته کوم: الله ابراهیم ته وحی وکړه چې په ځمکه کې راته یو کور جوړ کړه. ابراهیم د دې کار له امله اندېښمن شو.
الله د ارامښت باد راولېږه چې دوه سرونه یې لرل؛ یو سر یې د بل په تعقیب روان و، تر دې چې مکې ته ورسېد او د کور پر ځای یې د یوې سپرۍ په څېر ځان تاو کړ. ابراهیم ته امر وشو چې هلته جوړول پیل کړي چې ارامښت ځای پر ځای شي. ابراهیم ودانۍ جوړه کړه او یوه ډبره پاتې شوه. هلک د بل څه په لټه ولاړ.
ابراهیم ورته وویل: لکه څنګه چې درته وایم، یوه ډبره راته پیدا کړه. هلک ولاړ چې ډبره ورته پیدا کړي؛ کله چې بېرته راغی، ویې لیدل چې ابراهیم حجرالاسود پر خپل ځای ایښی دی. ویې ویل: پلاره، دا ډبره چا درته راوړه؟ ابراهیم وویل: هغه چا راوړه چې ستا پر کار تکیه نه کوي؛ جبرئیل له اسمانه راوړه. بیا یې ودانۍ بشپړه کړه.
ابن ابي حاتم له کعب الاحبار څخه روایت کوي چې هغه وویل: ځمکه تر پیدا کېدو څلوېښت کاله وړاندې کور د اوبو پر سر د سپینې خځلې په څېر و، او ځمکه ترې وغوړول شوه. سعید وایي چې علي بن ابي طالب رضي الله عنه موږ ته وویل: ابراهیم له ارمنستانه راغی او له ځان سره یې سکینه لرله، چې د کور ځای یې ورښوده، لکه غڼه چې د خپل کور ځای پېژني. د ډبرو له پردې لاندې یې داسې ډبرې را برسېره کړې چې یوه ډبره یې یوازې دېرشو کسانو پورته کولای شوه. ما کعب ته وویل: الله خو فرمایي: «او هغه وخت چې ابراهیم د کور بنسټونه پورته کول.» هغه وویل: دا له هغې پېښې وروسته وه.
سدي ویلي چې الله عز وجل ابراهیم او اسماعیل ته امر وکړ: «زما کور د طواف کوونکو، معتکفانو، رکوع کوونکو او سجده کوونکو لپاره جوړ کړئ.» ابراهیم مکې ته ولاړ؛ هغه او اسماعیل کلنګونه واخیستل، خو نه پوهېدل چې د کور ځای چېرته دی. الله یو باد ورولېږه چې «د خجوج باد» نومېده؛ دوه وزرونه او د مار په څېر سر یې درلود. باد د کعبې شاوخوا د لومړي کور بنسټونه ورښکاره کړل.
دواړو د باد په پل کلنګونه وهلي او ځمکه یې وکيندله، تر دې چې بنسټونه یې کېښودل. له همدې امله الله تعالی فرمایي: «او هغه وخت چې ابراهیم د کور بنسټونه پورته کول»؛ او فرمایي: «او هغه وخت چې موږ ابراهیم ته د کور ځای وښود.» کله چې یې بنسټونه جوړ کړل او د رکن ځای ته ورسېدل، ابراهیم اسماعیل ته وویل: زویه، یوه ښکلې ډبره راته پیدا کړه چې دلته یې کېږدم. اسماعیل وویل: پلاره، ستړی او ستومانه یم.
ابراهیم وویل: بیا هم راته پیدا کړه. اسماعیل ولاړ، یوه ډبره یې راوړه، خو ابراهیم خوښه نه کړه او ویې ویل: تر دې ښکلې ډبره راوړه. اسماعیل د بلې ډبرې په لټه ولاړ؛ جبرئیل له هند څخه حجرالاسود راوړه. هغه سپین و، د سپینې یاقوتې په څېر، لکه د ثغامې بوټي ګل.
آدم له جنت څخه راوړی و، خو د خلکو د ګناهونو له امله تور شوی و. اسماعیل له یوې ډبرې سره راغی او هغه یې د رکن ترڅنګ وموند. ویې ویل: پلاره، دا ډبره چا درته راوړه؟ ابراهیم وویل: هغه چا راوړه چې تر تا ډېر چالاک دی. نو دواړو ودانۍ جوړه کړه او د هغو کلمو دعا یې کوله چې الله پرې ابراهیم ازمویلی و: «زموږ ربه، له موږ څخه یې قبول کړه، بېشکه همدا ته ښه اورېدونکی، ښه پوهېدونکی یې.»
په دې روایت کې داسې نښه ده چې د کور بنسټونه له ابراهیم څخه مخکې جوړ وو؛ ابراهیم یوازې هغه ځای ته ور وښوول شو او د ودانولو لپاره ورته برابر شو. ځینو همدا نظر غوره کړی دی. عبدالرزاق له ابن عباس څخه روایت کوي چې د آیت «او هغه وخت چې ابراهیم د کور بنسټونه پورته کول» په اړه یې وویل: دا هغه بنسټونه وو چې د کور بنسټونه تر هغه وړاندې هم وو. عبدالرزاق له عطاء بن ابي رباح څخه روایت کوي چې آدم عليه السلام له جنت څخه راکوز شو، پښې یې په ځمکه او سر یې په اسمان کې و؛ د اسمان د خلکو خبرې او دعاوې یې اورېدې او له هغوی سره یې ارامي احساسوله.
ملایکې ترې ووېرېدې او په خپلو دعاوو او لمونځونو کې یې الله ته شکایت وکړ. الله یې قد ځمکې ته راکم کړ. کله چې یې هغه غږونه نور نه اورېدل، یوازیتوب یې احساس کړ او الله ته یې په دعا او لمانځه کې شکایت وکړ. مکې ته یې مخه کړه؛ د هغه د پښو ځای به کلی و او د قدمونو ترمنځ به دښته وه، تر دې چې مکې ته ورسېد.
الله د جنت یوه یاقوته راښکته کړه او د اوسني کور پر ځای یې کېښوده. آدم به تر هغه طواف کاوه چې طوفان راغی؛ هغه یاقوته پورته شوه، تر دې چې الله ابراهیم راولېږه او هغه کور یې جوړ کړ. همدا د الله د دې وینا معنا ده: «او هغه وخت چې ابراهیم ته مو د کور ځای وښود.»
عبدالرزاق له عطاء څخه روایت کوي چې آدم وویل: «زه د ملایکو غږونه نه اورم!» ورته وویل شول: «دا ستا د ګناه له امله ده؛ ځمکې ته کوز شه او راته یو کور جوړ کړه، بیا یې داسې راچاپېره طواف وکړه لکه څنګه چې دې ملایکې په اسمان کې زما د کور شاوخوا لیدلې.» خلک ادعا کوي چې آدم دا کور له پنځو غرونو جوړ کړ: حرا، طور زیتا، طور سینا، د شام د لبنان غر او جودي غر. د کور شاوخوا ډبرې یې له حرا څخه وې.
دا د آدم ودانۍ وه، بیا وروسته ابراهیم عليه السلام جوړه کړه. د عطاء تر حده دا روایت صحیح دی، خو په ځینو برخو کې یې نادروالی شته، او الله ښه پوهېږي.
عبدالرزاق له قتاده څخه روایت کوي چې الله کور له آدم سره هغه مهال کېښود چې هغه یې ځمکې ته راکوز کړ؛ د آدم د راکوزېدو ځای د هند ځمکه وه. سر یې په اسمان کې او پښې یې په ځمکه کې وې، ملایکې ترې وېرېدې. بیا یې قد شپېتو ګزو ته راکم شو. د ملایکو غږونه او تسبیح یې چې له لاسه ورکړل، خواشینی شو.
الله ته یې شکایت وکړ. الله ورته وفرمایل: «اې آدمه، ما ستا لپاره یو کور راکوز کړی دی؛ ته به یې طواف کوې، لکه څنګه چې زما د عرش شاوخوا طواف کېږي، او هلته به لمونځ کوې، لکه څنګه چې زما د عرش ترڅنګ لمونځ کېږي.» آدم د کور لوري ته روان شو. د هغه د قدمونو ترمنځ به پراخه دښته وه؛ دا دښته تر هغه وروسته هم پاتې شوه.
آدم کور ته ورسېد او طواف یې وکړ، او تر هغه وروسته نورو پیغمبرانو هم طواف وکړ.
ابن جریر له ابن عباس څخه روایت کوي چې الله کور د دنیا له پیدا کېدو دوه زره کاله مخکې د اوبو پر څلورو ستنو کېښود، بیا یې ځمکه د کور له لاندې وغوړوله. محمد بن اسحاق له مجاهد او د علم له نورو کسانو څخه روایت کوي چې کله الله ابراهیم ته د کور ځای وښود، هغه له شامه ورغی، له ځان سره یې اسماعیل او د هغه مور هاجره راوستل؛ اسماعیل واړه ماشوم و او شیدې یې رودلې. د هغوی د روایت له مخې، هغوی په براق سپاره وو او جبرئیل ورسره و، چې د کور ځای او د حرم نښې ورته وښيي. هر کله چې به پر کوم کلي تېرېدل، ابراهیم به ویل: اې جبرئیله، آیا دلته دې ماته امر شوی؟
جبرئیل به ویل: مخته ځه. تر دې چې مکې ته ورسېدل. هغه مهال هلته د سلم او سمر ونې وې او له مکې او شاوخوا سیمو بهر د «عمالیق» په نوم خلک اوسېدل. کور د سرو خټو د غونډۍ په څېر و. ابراهیم جبرئیل ته وویل: آیا دلته مې د هغوی د اوسېدو امر شوی؟
هغه وویل: هو. ابراهیم هغوی د حجر ځای ته بوتلل او هلته یې کېنول، او هاجره ته یې امر وکړ چې هلته یوه سیوريخانه جوړه کړي. بیا یې وویل: «زموږ ربه، ما له خپل اولاد څخه ځینې د کروندې نه لرونکې درې په یوه برخه کې ستا د محترم کور ترڅنګ مېشت کړل»؛ تر دې چې د آیت «ښايي شکر وباسي» پای ته رسېږي.
عبدالرزاق له مجاهد څخه روایت کوي چې الله د دې کور ځای د هر څه له پیدا کولو دوه زره کاله مخکې پیدا کړی و، او د هغه بنسټونه په اوومه ځمکه کې دي. لیث بن ابي سلیم هم له مجاهد څخه ورته روایت نقل کړی دی. ابن ابي حاتم له علباء بن احمر څخه روایت کوي چې ذوالقرنین مکې ته راغی او ابراهیم او اسماعیل یې ولیدل چې د پنځو غرونو له ډبرو د کور بنسټونه جوړوي. ویې ویل: تاسو زما په ځمکه کې څه کوئ؟
هغوی وویل: موږ امر شوي بندګان یو؛ د دې کعبې د جوړولو امر راته شوی دی. هغه وویل: د خپلې دعوې ثبوت راوړئ. پنځه پسونه پاڅېدل او ویې ویل: موږ شاهدي ورکوو چې ابراهیم او اسماعیل امر شوي بندګان دي او د دې کعبې د جوړولو امر ورته شوی دی. ذوالقرنین وویل: راضي شوم او تسلیم شوم، بیا روان شو.
ازرقي په «تاریخ مکه» کې یادونه کړې چې ذوالقرنین له ابراهیم عليه السلام سره د کور طواف وکړ؛ دا ښيي چې هغه د ابراهیم په زمانه کې و، او الله ښه پوهېږي.
بخاري رحمه الله د آیت «او هغه وخت چې ابراهیم او اسماعیل د کور بنسټونه پورته کول» په اړه وایي: د کور بنسټونه «قواعد» دي؛ مفرد یې «قاعده» ده. بخاري له عایشې رضي الله عنها څخه روایت کوي چې رسول الله صلى الله عليه وسلم ورته وفرمایل: «آیا نه وینې چې کله ستا قوم کور جوړاوه، د ابراهیم له بنسټونو یې لږه برخه پرېښوده؟» ما وویل: اې د الله رسوله، ولې یې د ابراهیم پر بنسټونو نه جوړوې؟ هغه وفرمایل: «که ستا قوم د کفر له زمانې تازه نه وای راوتلی...»
عبدالله بن عمر ویل: که عایشې دا له رسول الله صلى الله عليه وسلم اورېدلي وي، نو زما په اند رسول الله صلى الله عليه وسلم د حجر ترڅنګ دوه رکنونه یوازې له دې امله نه لمسول چې کور د ابراهیم پر بنسټونو بشپړ نه و جوړ شوی.
دا حدیث بخاري د حج په کتاب کې له قعنبي او د پیغمبرانو په کتاب کې له عبدالله بن یوسف څخه روایت کړی؛ مسلم له یحیی بن یحیی او ابن وهب څخه، او نسائي د عبدالرحمن بن القاسم له لارې، ټولو له مالک څخه روایت کړی دی. مسلم له نافع څخه هم روایت کوي چې هغه له عبدالله بن ابي بکر بن ابي قحافه څخه واورېدل چې عبدالله بن عمر ته یې د عایشې له لارې وویل: رسول الله صلى الله عليه وسلم وفرمایل: «که ستا قوم له جاهلیت ــ یا کفر ــ څخه تازه راوتلی نه وای، د کعبې خزانه به مې د الله په لار کې لګولې وای، دروازه به مې له ځمکې سره هواره کړې وای او حجر به مې پکې دننه کړی وای.»
بخاري له اسود څخه روایت کوي چې عبدالله بن زبیر ورته وویل: عایشې به درته ډېر رازونه ویل؛ د کعبې په اړه یې څه درته ویلي؟ ما وویل: هغې راته وویل چې نبي صلى الله عليه وسلم وفرمایل: «اې عایشې، که ستا قوم د کفر له زمانې تازه نه وای راوتلی...» ابن زبیر وویل: «د کفر له زمانې.» نبي صلى الله عليه وسلم وفرمایل: «نو کعبه به مې ړنګه کړې وای او دوه دروازې به مې ورته جوړې کړې وای؛ یوه به خلک ترې ننوتل او له بلې به وتل.»
ابن زبیر همداسې وکړل. دا روایت یوازې بخاري راوړی، او په خپل صحیح کې یې د علم په کتاب کې ذکر کړی دی.
مسلم له عایشې رضي الله عنها څخه روایت کوي چې رسول الله صلى الله عليه وسلم ورته وفرمایل: «که ستا قوم له کفر څخه تازه راوتلی نه وای، کعبه به مې ړنګه کړې وای او د ابراهیم پر بنسټونو به مې جوړه کړې وای؛ ځکه قریشو د کور په جوړولو کې کمښت کړی و او حجر یې بهر پرېښی و.» مسلم له عایشې څخه دا هم روایت کوي چې نبي صلى الله عليه وسلم وفرمایل: «اې عایشې، که ستا قوم د شرک له زمانې تازه نه وای راوتلی، کعبه به مې نړولې وای، له ځمکې سره به مې نښلولې وای، ختیځه او لوېدیځه دروازه به مې ورته جوړه کړې وای او له حجر څخه به مې شپږ ګزه ورزیات کړی وای؛ ځکه قریشو د کعبې د جوړولو پر مهال د هغې اندازه کمه کړې وه.»
د قریشو له خوا د ابراهیم خلیل عليه السلام تر زمانې ډېر وروسته، او د رسول الله صلى الله عليه وسلم له بعثته پنځه کاله مخکې د کعبې د جوړولو بیان: محمد بن اسحاق بن یسار په سیرت کې وایي، کله چې د رسول الله صلى الله عليه وسلم عمر پنځه دېرش کلونو ته ورسېد، قریش د کعبې د جوړولو لپاره راټول شول. هغوی له پخوا د هغې د چت جوړولو هوډ درلود، خو د نړولو جرئت یې نه کاوه. هغه یوازې د یوه قد په اندازه له ډبرو جوړه شوې وه. هغوی غوښتل لوړه او چت لرونکې یې کړي.
د دې کار لامل دا و چې یو شمېر کسانو د کعبې خزانه غلا کړې وه. خزانه د کعبې دننه په یوه څاه کې وه. خزانه د خزاعې د بني ملیح د عمرو یو غلام، دویک، پیدا کړی و؛ قریشو یې لاس پرې کړ. خلکو ادعا کوله چې غلا کوونکو خزانه د دویک ترڅنګ ایښې وه.
د روم د یوه سوداګر بېړۍ د جده ساحل ته د سمندر څپو راوړې او ټوټه ټوټه شوې وه. قریشو یې لرګي د کعبې د چت لپاره برابر کړل. په مکه کې یو قبطی ترکاڼ هم و چې د جوړولو ځینې اړین توکي یې ورته چمتو کړل. یوه مار هره ورځ د کعبې له څاه څخه راوتله، چې د هغې لپاره به ډالۍ پکې اچول کېدې، او د کعبې پر دېوال به لمر ته ختل.
خلک ترې وېرېدل؛ څوک به چې ورنږدې شو، مار به راټوله شوه، غاړه به یې کږه کړه او خوله به یې پرانیسته. یوه ورځ، کله چې د پخوا په څېر د کعبې پر دېوال پرته وه، الله یوه مرغۍ ورولېږله؛ مار یې وتښتوله او یووړه. قریشو وویل: هیله ده الله زموږ له ارادې راضي شوی وي؛ موږ ماهر کارګر او لرګي لرو، او الله موږ له مار څخه خلاص کړل.
کله چې د کعبې د نړولو او بیا جوړولو پرېکړه یې ټینګه کړه، ابو وهب بن عمرو بن عائذ بن عبد بن عمران بن مخزوم د کعبې یوه ډبره راواخیسته. ډبره یې له لاسه وټوپېده او بېرته خپل ځای ته ورغله. هغه وویل: اې قریشو، د کعبې په جوړولو کې له خپل کسب څخه پاک مال وکاروئ؛ د فاحشې مهر، د سود معامله او د چا پر وړاندې د ظلم مال دې پکې نه وي. ابن اسحاق وایي چې خلک دا خبره ولید بن مغیره ته منسوبوي.
قریشو کعبه په برخو ووېشله: د دروازې اړخ د بني عبد مناف او زهرة په برخه شو؛ د حجرالاسود او رکن یماني ترمنځ برخه د بني مخزوم او له هغوی سره یوځای شویو قبیلو ته ورسېده؛ د کعبې شا د بني جمح او سهم په برخه شوه؛ او د حجر اړخ، چې حطیم دی، د بني عبد الدار بن قصي، بني اسد بن عبدالعزی بن قصي او بني عدي بن کعب بن لؤي په برخه شو. خلکو د کعبې له نړولو وېرېدل. ولید بن مغیره وویل: زه به یې لومړی ونړوم. کلنګ یې واخیست او د کعبې پر سر ودرېد، ویل یې: «اې الله، مه خپه کېږه؛ اې الله، موږ یوازې خیر غواړو.»
بیا یې د دوو رکنونو له اړخه نړول پیل کړل. خلکو هغه شپه انتظار وکړ او ویې ویل: که کومه بلا پرې راشي، له کعبې به هېڅ نه نړوو او بېرته به یې پخواني حالت ته راوګرځوو؛ او که څه ورته ونه شول، الله به له هغه کاره راضي وي چې موږ کړی دی. سهار ولید بېرته خپل کار ته ولاړ او خلکو هم ورسره نړول پیل کړل، تر دې چې د ابراهیم بنسټونو ته ورسېدل. هلته یې شنې ډبرې وموندلې چې د نیزو د څوکو په څېر وې او یوه له بلې سره تړلې وې.
د حدیث یو راوي وایي چې یو قریشي د نړولو پر مهال د دوو ډبرو ترمنځ د اوسپنې میله ورننه ایستله، څو یوه ډبره راوباسي. کله چې ډبره وخوځېده، مکه ټوله ولړزېده؛ نو هغوی له بنسټونو لاس واخیست.
بیا هرې قبیلې د کعبې د جوړولو لپاره جلا جلا ډبرې راټولې کړې. دوی ودانول پیل کړل، تر دې چې ودانۍ د رکن، یعنې حجرالاسود، ځای ته ورسېده. په دې اړه یې اختلاف وکړ: هرې قبیلې غوښتل ډبره پخپله پر خپل ځای کېږدي. بحث او مخالفت یې وکړ او جګړې ته چمتو شول.
بني عبد الدار د وینې ډک لوښی راوړ. هغوی او بني عدي بن کعب بن لؤي د مرګ تر پایه د جګړې تړون وکړ او خپل لاسونه یې په لوښي کې وینې ته دننه کړل؛ له همدې امله د «وینې څټونکو» په نوم یاد شول. قریش څلور یا پنځه شپې په دې حال کې پاتې شول. بیا په مسجد کې راټول او سلا مشوره یې وکړه، او په خپل منځ کې یې انصاف وکړ.
د روایت ځینې خلک وایي چې ابو امیه بن مغیره بن عبدالله بن عمر بن مخزوم، چې هغه مهال د قریشو تر ټولو مشر و، وویل: اې قریشو، په هغه څه کې چې اختلاف کوئ، د دې مسجد له دروازې څخه لومړی راننوتونکی پرېکړه کوونکی وټاکئ. هغوی ومنله. لومړی کس رسول الله صلى الله عليه وسلم راننوت. چې ویې لید، ویې ویل: دا امین دی، موږ پرې راضي یو؛ دا محمد دی.
کله چې رسول الله صلى الله عليه وسلم ورسېد او له پېښې خبر شو، ویې ویل: «ټوکر راوړئ.» هغوی ټوکر راوړ. هغه حجرالاسود په خپل لاس په ټوکر کې کېښود، بیا یې وویل: «هره قبیله دې د ټوکر یوه څنډه ونیسي.» بیا یې وویل: «ټول یې پورته کړئ.»
هغوی همداسې وکړل. کله چې یې خپل ځای ته ورساوه، هغه په خپل لاس ډبره پر ځای کېښوده او بیا یې پرې ودانۍ جوړه کړه. قریشو د وحی تر راتلو مخکې رسول الله صلى الله عليه وسلم «امین» باله.
کله چې ودانۍ بشپړه او د دوی د غوښتنې سره سمه شوه، زبیر بن عبدالمطلب د هغې مار په اړه شعرونه وویل چې قریش یې د کعبې د جوړولو پر مهال وېرول. د شعر معنا دا ده: هغه مهال حیران شوم چې عقاب پر مار راکوز شو، حال دا چې مار به خوځېده؛ کله به یې غږ کاوه او کله به ټوپ واهه؛ چې موږ به د بنسټونو جوړولو ته راټول شو، مار به خپل ځان راټول کړ او د ودانۍ له کاره به وېرېده. کله چې د مار له ګواښ څخه ووېرېدو، عقاب راغی او پر هغې راکوز شو؛ مار یې ځان ته نږدې کړ او بیا یې پرېښوده. نو موږ د خپلې ودانۍ د جوړولو لپاره په هڅه او بیړه لاس پورې کړ؛ موږ یې بنسټونه او خاوره ورغونډوله.
هغه سهار چې بنسټونه مو لوړول، زموږ پر اوږو جامې نه وې. الله د بني لؤي عزت لوړ کړ، د هغوی اصل به هېڅکله له منځه ولاړ نه شي. هلته بني عدي او مره هم راټول شوي وو او کِلاب تر ټولو مخکې ورغلی و. الله په دې کار کې موږ ته عزت راکړ او له الله څخه د ثواب هیله کېږي.
ابن اسحاق وایي: د نبي صلى الله عليه وسلم په زمانه کې د کعبې لوړوالی اتلس ګزه و. کعبه به په قباطي ټوکر پوښل کېده، بیا وروسته په پټو وپوښل شوه. لومړی کس چې د ورېښمو په ټوکر یې وپوښله، حجاج بن یوسف و. دا د قریشو په جوړښت پاتې شوه، تر دې چې د عبدالله بن زبیر د امارت په لومړیو کې، له شپېتم کال وروسته، وسوځېده؛ دا هغه وخت و چې د یزید بن معاویه د واکمنۍ په وروستیو کې یې د ابن زبیر محاصره کړې وه.
ابن زبیر هغه مهال کعبه تر ځمکې پورې ونړوله او د ابراهیم عليه السلام پر بنسټونو یې بیا جوړه کړه، حجر یې پکې دننه کړ او ختیځه او لوېدیځه دروازې یې تر ځمکې سره هوارې جوړې کړې، لکه څنګه چې د خپلې ترور، د مؤمنانو د مور عایشې رضي الله عنها له لارې یې دا خبره له رسول الله صلى الله عليه وسلم اورېدلې وه.
کعبه د ابن زبیر د امارت تر پایه همداسې پاتې شوه. کله چې حجاج هغه وواژه، د عبدالمک بن مروان په امر یې کعبه بېرته د پخوا په حالت بدله کړه. مسلم له عطاء څخه روایت کوي چې د یزید بن معاویه په زمانه کې د شام د خلکو د برید پر مهال کعبه وسوځېده. ابن زبیر تر هغه پرېښوده چې خلک د حج موسم ته راغلل؛ هغه غوښتل خلک د شام د خلکو پر وړاندې وهڅوي یا سره یو کړي.
کله چې حاجیان له حج څخه بېرته ستانه شول، ابن زبیر وویل: اې خلکو، د کعبې په اړه مشوره راکړئ: ونړوم یې او بېرته یې جوړه کړم، که یوازې ویجاړه شوې برخه یې ورغوم؟ ابن عباس وویل: زما په اند باید ویجاړه شوې برخه یې ورغول شي او هغه کور پرېښودل شي چې خلکو اسلام پکې منلی، او هغه ډبرې هم چې خلکو اسلام پرې منلی او پر رسول الله صلى الله عليه وسلم نازل شوی و. ابن زبیر وویل: که د دوی د یوه کور سوځېدلی وای، تر هغه به یې نه پرېښود چې بېرته یې جوړ کړی وای؛ نو د خپل رب عز وجل کور څنګه پرېږدم؟ درې ورځې به له خپل رب څخه لارښوونه غواړم، بیا به پرېکړه وکړم.
درې ورځې چې تېرې شوې، هغه پرېکړه وکړه چې کعبه ونړوي. خلک وېرېدل چې که څوک لومړی ور وخېژي، د اسمان له لوري به کومه پېښه ورباندې راشي. یو سړی ور وخوت او یوه ډبره یې راوغورځوله. کله چې خلکو ولیدل چې څه ورباندې رانغلل، نو ورپسې ورغلل او کعبه یې تر ځمکې پورې ونړوله.
ابن زبیر د ودانۍ لپاره ستنې ودرولې او پر هغو یې پردې ځوړندې کړې، تر دې چې ودانۍ لوړه شوه. ابن زبیر وویل: ما له عایشې رضي الله عنها څخه اورېدلي چې نبي صلى الله عليه وسلم فرمایلي: «که ستا قوم د کفر له زمانې تازه نه وای راوتلی او زه د ودانولو لپاره کافي لګښت نه لرلای، له حجر څخه به مې پنځه ګزه کعبې ته ورزیات کړي وای؛ یوه دروازه به مې د خلکو د ننوتو او بله د وتلو لپاره جوړه کړې وای.» ابن زبیر وویل: زه لګښت لرم او د خلکو له مخالفت څخه نه وېرېږم. نو هغه له حجر څخه پنځه ګزه کعبې ته ورزیات کړل، تر دې چې د کور بنسټ یې راڅرګند کړ او خلکو ولید.
بیا یې ودانۍ پرې جوړه کړه. د کعبې لوړوالی اتلس ګزه و. کله چې یې پراخه کړه، د لوړوالي اندازه یې کمه وګڼله؛ نو لس ګزه یې ورزیاته کړه او دوه دروازې یې جوړې کړې: یوه د ننوتو او بله د وتلو لپاره.
کله چې ابن زبیر ووژل شو، حجاج عبدالمک ته لیک ولیکه او هغه یې خبر کړ چې ابن زبیر ودانۍ پر داسې بنسټ ایښې چې د مکې عادلانو لیدلی دی. عبدالمک ورته ولیکل: موږ د ابن زبیر له زیاتونو سره څه نه لرو؛ په لوړوالي کې یې چې څه زیات کړي، پرېږده؛ خو له حجر څخه یې چې څه ورزیات کړي، بېرته یې د پخواني جوړښت په اندازه کړه او هغه دروازه وتړه چې پرانیستې یې ده. حجاج کعبه ونړوله او بېرته یې د پخواني جوړښت په بڼه جوړه کړه. نسائي هم دا روایت له ابن زبیر، له عایشې څخه روایت کړی، خو کیسه یې نه ده ذکر کړې.
د سنتو له مخې باید د عبدالله بن زبیر کار پر ځای پرېښودل شوی وای، ځکه رسول الله صلى الله عليه وسلم همدا غوښتل؛ خو هغه د ځینو خلکو له مخالفت څخه ووېرېد، ځکه هغوی اسلام ته تازه داخل شوي وو او کفر ته یې زمانه نږدې وه. عبدالمک ته دا سنت پټ پاتې شو. کله چې یې له عایشې څخه په ډاګه واورېدل چې هغې دا له رسول الله صلى الله عليه وسلم روایت کړی، ویې ویل: کاشکې موږ پرېښی وای هغه څه چې ابن زبیر جوړ کړي وو. مسلم له حارث بن عبدالله بن ابي ربیعه څخه روایت کوي چې هغه د عبدالمک بن مروان د خلافت پر مهال ورغی.
عبدالمک وویل: زما په اند ابو خبیب، یعنې ابن زبیر، له عایشې څخه هغه څه نه دي اورېدلي چې ادعا یې کوله. حارث وویل: هو، ما خپله له هغې اورېدلي دي. عبدالمک وپوښتل: تا له هغې څه اورېدلي؟ حارث وویل: هغې وویل چې رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمایلي: «ستا قوم د کور په جوړولو کې یوه برخه پرېښې ده؛ که ستا قوم له شرک څخه تازه راوتلی نه وای، هغه برخه به مې بېرته ورزیاته کړې وای.
که زما له وفات وروسته ستا قوم د کور د بیا جوړولو پرېکړه وکړي، راشه چې درته وښیم څه یې پرېښي دي.» بیا یې نږدې اووه ګزه ورته وښودل.
ولید بن عطاء په روایت کې دا هم زیاتوي چې نبي صلى الله عليه وسلم وفرمایل: «د ځمکې پر مخ به مې دوه دروازې ورته جوړې کړې وای، یوه ختیځه او بله لوېدیځه. آیا پوهېږې چې ستا قوم ولې د کعبې دروازه لوړه کړه؟» عایشې وویل: نه. نبي صلى الله عليه وسلم وفرمایل: «د دې لپاره چې د کعبې د ننوتلو واک له ځان سره ولري؛ څوک به چې غوښتل ورننوځي، هغه به یې پرېښود تر دې چې د ننوتو تر درشل پورې به ورسېد، بیا به یې ټېل واهه او راپرېوت.»
عبدالمک حارث ته وویل: آیا تا خپله دا خبره له عایشې اورېدلې؟ حارث وویل: هو. عبدالمک یو ساعت په خپله لکړه ځمکه ووهله، بیا یې وویل: کاشکې مې پرېښی وای چې دا کار یې کړی وای.
دا حدیث له عایشې رضي الله عنها څخه په ګڼو صحیحو لارو روایت شوی دی: له اسود بن یزید، حارث بن عبدالله بن ابي ربیعه، عبدالله بن زبیر، عبدالله بن محمد بن ابي بکر صدیق او عروه بن زبیر څخه. دا د ابن زبیر د کار پر سمون دلالت کوي. که پرېښودل شوی وای، ښه به و. خو وروسته چې کعبه همداسې شوه، ځینو علماوو نه خوښوله چې بڼه یې بدله شي.
روایت دی چې امیرالمؤمنین هارون الرشید ــ یا د هغه پلار مهدي ــ له امام مالک څخه وپوښتل چې آیا کعبه ونړوي او د ابن زبیر په بڼه یې بېرته جوړه کړي؟ مالک ورته وویل: اې امیرالمؤمنینه، د الله کعبه د پاچاهانو لوبڅه مه ګرځوه؛ داسې نه چې هر څوک یې وغواړي ونړوي. رشید هغه پرېکړه پرېښوده. قاضي عیاض او نووي دا خبره نقل کړې ده.
د الله په پوهه، کعبه به تر وروستۍ زمانې همداسې پاتې وي، تر دې چې د حبشې دوه نري پښې لرونکی سړی به یې وران کړي، لکه څنګه چې په صحیحینو کې له ابوهریره رضي الله عنه څخه روایت شوی چې رسول الله صلى الله عليه وسلم وفرمایل: «د حبشې دوه نري پښې لرونکی سړی به کعبه ورانه کړي.» بخاري له ابن عباس رضي الله عنهما څخه روایت کوي چې نبي صلى الله عليه وسلم وفرمایل: «لکه چې وینم، یو تور، کږې پښې لرونکی سړی به یې ډبرې یوه یوه راوباسي.»
احمد په خپل مسند کې له عبدالله بن عمرو بن عاص رضي الله عنهما څخه روایت کوي چې رسول الله صلى الله عليه وسلم وفرمایل: «د حبشې دوه نري پښې لرونکی سړی به کعبه ورانه کړي، ګاڼې به یې لوټ کړي او له پوښښ څخه به یې وباسي. داسې یې وینم لکه سر یې چې ویښتان نه لري او پښې یې کږې دي؛ په خپل کلنګ او لور به یې وهي.» د پښې کوږوالی دا دی چې د پښې او پنډۍ ترمنځ کږوالی وي. دا به، الله ښه پوهېږي، د یاجوج او ماجوج له راوتلو وروسته وي؛ ځکه په صحیح بخاري کې له ابوسعید خدري رضي الله عنه څخه روایت دی چې رسول الله صلى الله عليه وسلم وفرمایل: «له یاجوج او ماجوج څخه وروسته به خلک د کور حج او عمره کوي.»
د ابراهیم او اسماعیل عليهما السلام د دعا په اړه د الله تعالی وینا: «زموږ ربه، موږ خپل ځانونه ستا حکم منونکي وګرځوه، او زموږ له اولادې یوه ډله ستا حکم منونکې وګرځوه، زموږ د حج مناسک را وښیه او زموږ توبه قبوله کړه، بېشکه همدا ته ډېر توبه قبلوونکی، ډېر رحم کوونکی یې.» ابن جریر وایي چې د دوی موخه دا وه: موږ خپل امر ته غاړه اېښودونکي او ستا د اطاعت منونکي وګرځوه؛ په اطاعت کې له تا سره هېڅوک شریک نه کړو او له تا پرته د بل چا عبادت ونه کړو.
ابن ابي حاتم له عبد الکریم څخه د «موږ خپل ځانونه ستا حکم منونکي وګرځوه» په اړه روایت کوي چې معنا یې ده: «یوازې ستا لپاره مخلصان»؛ او د «زموږ له اولادې یوه ډله ستا حکم منونکې وګرځوه» په اړه وایي: «یوه ډله چې یوازې ستا لپاره مخلصه وي.» له سلام بن ابي مطیع څخه د دې آیت په اړه روایت دی چې هغه وویل: «هغوی مسلمانان وو، خو له الله یې د ثابت قدمۍ غوښتنه وکړه.» عکرمه د آیت په اړه وایي: الله وفرمایل: «دا مې وکړل.» او د «زموږ له اولادې یوه ډله ستا حکم منونکې وګرځوه» په اړه الله وفرمایل: «دا مې وکړل.»
سدي وایي: دلته له اولاد څخه عرب مراد دي. ابن جریر وایي: صحیح نظر دا دی چې دا عموم لري او عرب او نور ټول رانغاړي؛ ځکه د ابراهیم له اولادې بنی اسرائیل هم دي. الله تعالی فرمایي: «او د موسی له قومه یوه ډله ده چې په حق لارښوونه کوي او په حق انصاف کوي.» زه وایم: د ابن جریر دا خبره د سدي له نظر سره ټکر نه لري؛ ځکه د یوې ډلې ځانګړې یادونه د نورو له شمولیت څخه انکار نه دی.
د آیت سیاق د عربو په اړه دی؛ ځکه ورپسې فرمایي: «زموږ ربه، په دوی کې له هغوی څخه یو رسول راولېږه چې ستا آیتونه ورته ولولي، کتاب او حکمت ورزده کړي او هغوی پاک کړي»؛ مراد محمد صلى الله عليه وسلم دی، چې په دوی کې راولېږل شو، لکه د الله دا وینا: «هماغه ذات دی چې په نالوستو خلکو کې یې له هغوی څخه یو رسول راولېږه.» خو دا د هغه رسول کېدل د تور او سپین، یعنې د ټولو خلکو لپاره نه ردوي؛ د الله دې وینا ته په پام سره: «ووایه: اې خلکو، زه تاسو ټولو ته د الله رسول یم»، او نور پرېکنده دلیلونه.
دا د ابراهیم او اسماعیل عليهما السلام دعا ده. الله د خپلو پرهېزګارو مؤمنو بندګانو په اړه هم فرمایلي: «او هغوی چې وایي: زموږ ربه، له خپلو مېرمنو او اولادونو څخه زموږ د سترګو یخوالی راکړه او موږ د پرهېزګارانو لپاره بېلګې وګرځوه.» دا غوښتنه د شریعت له مخې غوره ده؛ ځکه د الله د عبادت د مینې بشپړتیا دا ده چې انسان خوښ کړي له خپل اولاده داسې څوک ولري چې یوازې د یوه الله عبادت کوي او شریک نه لري. له همدې امله کله چې الله ابراهیم عليه السلام ته وفرمایل: «زه تا د خلکو لپاره امام ګرځوم»، هغه وویل: «او زما له اولادې څخه هم؟»
الله وفرمایل: «زما تړون ظالمانو ته نه رسېږي.» همدارنګه یې دعا وکړه: «او ما او زما زامن له دې وساته چې د بتانو عبادت وکړو.» په صحیح مسلم کې له ابوهریره رضي الله عنه څخه روایت دی چې نبي صلى الله عليه وسلم وفرمایل: «کله چې د آدم زوی مړ شي، عمل یې بندېږي، پرته له دریو شیانو: روانه صدقه، هغه علم چې ګټه ترې اخیستل کېږي، یا نېک اولاد چې ورته دعا کوي.»
«او موږ ته زموږ د عبادت طریقې را وښیه.» ابن جریج له عطاء څخه روایت کوي چې معنا یې ده: «هغه زموږ لپاره څرګندې او را وښیه؛ موږ ته یې را زده کړه.» مجاهد وایي: «زموږ د قربانۍ ځایونه.» له عطاء او قتاده څخه هم ورته روایت شوی دی.
سعید بن منصور له مجاهد څخه روایت کوي چې ابراهیم وویل: «زموږ د عبادت طریقې را وښیه.» جبرئیل راغی او کور ته یې بوت؛ ویې ویل: بنسټونه پورته کړه. ابراهیم بنسټونه پورته کړل او ودانۍ یې بشپړه کړه. بیا جبرئیل د هغه لاس ونیو او صفا ته یې بوت، ویې ویل: دا د الله له نښو څخه ده.
بیا یې مروې ته بوت او ویې ویل: دا هم د الله له نښو څخه ده. بیا یې د منی په لوري بوت. کله چې د عقبې سیمې ته ورسېدل، ابلیس د ونې ترڅنګ ولاړ و. جبرئیل وویل: تکبیر ووایه او هغه ووله. ابراهیم تکبیر ووایه او هغه یې په ډبرو وویشت.
ابلیس ولاړ او د منځنۍ جمرې ترڅنګ ودرېد. کله چې جبرئیل او ابراهیم ترې تېرېدل، جبرئیل ورته وویل: تکبیر ووایه او و یې وله. ابراهیم تکبیر ووایه او هغه یې وویشت. ابلیس ولاړ. هغه بدمرغه غوښتل چې د حج په مراسمو کې څه ورګډ کړي، خو بریالی نه شو.
جبرئیل د ابراهیم لاس ونیو او مشعرالحرام ته یې بوت. ویې ویل: دا مشعرالحرام دی. بیا یې د عرفات په لوري بوت او ویې ویل: آیا پوه شوې چې ما څه دروښودل؟ دا یې درې ځله ورته وویل. ابراهیم وویل: هو. له ابي مجلز او قتاده څخه هم ورته روایت شوی دی.
ابوداود طیالسي له ابن عباس څخه روایت کوي چې ابراهیم ته د مناسکو حکمونه ور وښودل شول، نو شیطان د سعي په ځای کې ورسره مخ شو. ابراهیم ترې مخکې شو. بیا جبرئیل هغه منی ته بوت او ویې ویل: دا د خلکو د تم کېدو ځای دی. کله چې د عقبې جمرې ته ورسېدل، شیطان مخې ته ورغی؛ ابراهیم اووه کاڼي پرې وویشتل، تر دې چې ولاړ.
بیا منځنۍ جمرې ته ورسېدل؛ شیطان هلته هم مخې ته ورغی، نو اووه کاڼي یې پرې وویشتل، تر دې چې ولاړ. بیا وروستۍ جمرې ته ورسېدل؛ شیطان هلته هم مخې ته ورغی، نو ابراهیم اووه کاڼي پرې وویشتل، تر دې چې ولاړ. بیا جَمع ته ورغلل. جبرئیل وویل: دا مشعر دی. بیا عرفې ته ورغلل او ویې ویل: دا عرفه ده. جبرئیل ورته وویل: آیا وپېژندلې؟
د البغوي تفسیر
د الله عز وجل وینا: «او هغه وخت چې ابراهیم او اسماعیل د کور بنسټونه پورته کول.» روایت کوونکي وایي: الله تعالی د ځمکې له پیدا کېدو دوه زره کاله مخکې د کور ځای پیدا کړ. هغه پر اوبو یوه سپینه ټوټه وه او ځمکه یې له لاندې وغوړوله. کله چې الله آدم عليه السلام ځمکې ته راکوز کړ، هغه یوازیتوب احساس کړ او الله تعالی ته یې شکایت وکړ.
الله تعالی د بیت المعمور کور د جنت له یوې یاقوتې څخه راکوز کړ؛ هغه دوه دروازې لرلې چې له شنو زمردو جوړې وې، یوه ختیځه او بله لوېدیځه. الله هغه د کعبې پر ځای کېښود او وفرمایل: اې آدمه، ما ستا لپاره داسې کور راکوز کړی چې طواف به یې کوې، لکه څنګه چې زما د عرش شاوخوا طواف کېږي، او هلته به لمونځ کوې، لکه څنګه چې زما د عرش ترڅنګ لمونځ کېږي. حجرالاسود هم راکوز شو؛ هغه سپین و، خو په جاهلیت کې د حیض د لمس له امله تور شو. آدم د هند له ځمکې پلي مکې ته ولاړ.
الله یوه ملایکه ورته وګومارله چې د کور لاره وروښيي. آدم د کور حج وکړ او مناسک یې ادا کړل. کله چې فارغ شو، ملایکې ورسره مخ شوې او ویې ویل: اې آدمه، حج دې قبول شه! موږ له تا دوه زره کاله مخکې د دې کور حج کړی دی. ابن عباس رضي الله عنهما وایي: آدم له هند څخه مکې ته پلي څلوېښت ځله حج وکړ.
دا حالت تر طوفانه پورې روان و؛ بیا الله تعالی کور څلورم اسمان ته پورته کړ. هره ورځ اویا زره ملایکې ورننوځي او بیا هېڅکله ورته بېرته نه راګرځي. الله جبرئیل عليه السلام ولېږه چې حجرالاسود د ابو قبیس په غره کې پټ کړي، څو له ډوبېدو وساتل شي. د کور ځای د ابراهیم تر زمانې تش پاتې شو.
وروسته له دې چې اسماعیل او اسحاق وزېږېدل، الله تعالی ابراهیم ته امر وکړ چې یو کور جوړ کړي، څو هلته د الله یاد وشي. ابراهیم له الله عز وجل څخه وغوښتل چې د کور ځای ورته وښيي. الله د «سکینه» په نوم ارامښت ورولېږه، څو د کور ځای ورته وښيي. هغه د خجوج باد و، دوه سرونه یې لرل او د مار په څېر و.
الله ابراهیم ته امر وکړ چېرته چې سکینه تم شي، هلته کور جوړ کړي. ابراهیم د هغې په پل ولاړ، تر دې چې مکې ته ورسېدل؛ سکینه د سپرۍ د تاوېدو په څېر د کور پر ځای راټوله شوه. دا د علي او حسن وینا ده. ابن عباس وایي: الله د کعبې په اندازه یوه ورېځ ورولېږله؛ ورېځ روانه وه او ابراهیم یې تر سیوري لاندې روان و، تر دې چې مکې ته ورسېدل.
ورېځ د کور پر ځای ودرېده او له هغې څخه ابراهیم ته غږ وشو: «د هغې د سیوري پر اندازه ودان کړه، نه یې زیاتوه او نه یې کموه.» بله وینا دا ده چې الله جبرئیل ولېږه، څو د کور ځای ورته وښيي؛ لکه څنګه چې فرمایي: «او هغه وخت چې ابراهیم ته مو د کور ځای وښود.»
ابراهیم او اسماعیل کور جوړ کړ. ابراهیم به ودانۍ جوړوله او اسماعیل به ډبرې ورکولې. د الله تعالی د دې وینا معنا همدا ده: «او هغه وخت چې ابراهیم او اسماعیل د کور بنسټونه پورته کول»؛ یعنې بنسټونه یې. د «قاعده» جمع «قواعد» ده.
کسائي وایي: د کور دېوالونه. ابن عباس وایي: کور له پنځو غرونو څخه جوړ شوی و: طور سینا، طور زیتا، لبنان چې د شام غر دی، جودي چې د جزیرې غر دی؛ او بنسټونه یې له حرا څخه جوړ شوي وو، چې په مکه کې غر دی. کله چې ابراهیم د حجرالاسود ځای ته ورسېد، اسماعیل ته یې وویل: یوه ښکلې ډبره راوړه چې د خلکو لپاره نښه شي. اسماعیل ډبره راوړه.
ابراهیم وویل: تر دې ښکلې راوړه. اسماعیل د هغې په لټه ولاړ. ابو قبیس غږ وکړ: اې ابراهیمه، ستا امانت له ما سره دی؛ هغه واخله. نو ابراهیم حجرالاسود واخیست او پر خپل ځای یې کېښود. یوه بله وینا ده چې الله په اسمان کې کور جوړ کړ، چې بیت المعمور او ضراح نومېږي، او ملایکو ته یې امر وکړ چې د ځمکې پر مخ، د هغه د مقابل او په اندازه کعبه جوړه کړي.
بله وینا دا ده چې لومړی آدم کعبه جوړه کړه؛ د طوفان پر مهال نړېدلې وه او الله یې ځای ابراهیم ته ورښکاره کړ، نو هغه بیا جوړه کړه.
د الله وینا: «زموږ ربه، له موږ څخه یې قبول کړه»؛ دلته یوه خبره په تقدیر کې ده، یعنې دواړو ویل: «زموږ ربه، زموږ جوړول قبول کړه.» «بېشکه ته ښه اورېدونکی یې»؛ زموږ دعا اورې. «ښه پوهېدونکی یې»؛ زموږ پر نیتونو پوهېږې.
«زموږ ربه، موږ خپل ځانونه ستا حکم منونکي وګرځوه»؛ یعنې یو الله ګڼونکي، ستا اطاعت کوونکي، مخلص او ستا پر وړاندې غاړه اېښودونکي. «او زموږ له اولادې»؛ یعنې زموږ زامن. «یوه ډله»؛ جماعت، او د امت کلمه د پیغمبرانو د پیروانو ډلې ته ویل کېږي. «ستا حکم منونکې»؛ ستا پر وړاندې غاړه اېښودونکې.
«او موږ ته را وښیه»؛ یعنې را زده او را وپېژنه. ابن کثیر «أرنا» د راء په سکون لوستې؛ ابو عمرو یې په اختلاس لوستې؛ نورو د راء په کسره لوستې. ابن عامر او ابو بکر په حم السجده سورت کې هم د سکون قرائت کوي. د کلمې اصل «أرئنا» و؛ د اسانتیا لپاره همزه حذف شوه او حرکت یې راء ته ولېږدول شو.
چا چې راء ساکنه لوستې، وایي: د همزې له تللو سره یې حرکت هم له منځه ولاړ.
«زموږ د مناسکو»؛ یعنې زموږ د دین شریعتونه او د حج احکام را وښیه. بله وینا دا ده چې د حج ځایونه را وښیه. مجاهد وایي: زموږ د ذبحې ځایونه؛ «نسک» قربانۍ ته ویل کېږي. بله وینا دا ده چې زموږ د عبادت ځایونه او طریقې را وښیه. د «نسک» اصل عبادت دی، او «ناسك» عبادت کوونکي ته ویل کېږي.
الله تعالی د هغوی دعا قبوله کړه او جبرئیل یې ورولېږه. هغه د عرفې په ورځ مناسک ور وښودل. کله چې عرفات ته ورسېد، ویې ویل: اې ابراهیمه، پوه شوې؟ ابراهیم وویل: هو. له همدې امله وخت «عرفه» او ځای «عرفات» ونومول شو. «او زموږ توبه قبوله کړه»؛ یعنې زموږ له ګناهونو تېر شه. «بېشکه همدا ته ډېر توبه قبلوونکی، ډېر رحم کوونکی یې.»
په «صحیح البخاري» (۳۳۶۴) کې د ابراهیم او اسماعیل عليهما السلام له خوا د کعبې د جوړولو کیسه په تفصیل راغلې ده. هغوی د کور شاوخوا د ودانولو پر مهال دا د دعا کلمې تکرارولې: «زموږ ربه، له موږ څخه یې قبول کړه، بېشکه همدا ته ښه اورېدونکی، ښه پوهېدونکی یې.»