قبوڵبوونی کردار و گوێڕایەڵی
رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا، إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ. رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ، وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ، وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا، وَتُبْ عَلَيْنَا، إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ.
رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ
نەتوانرا دەنگەکە بار بکرێت. تکایە دواتر هەوڵ بدەرەوە.
(بیربکەرەوە) کاتێک کە ئیبراھیم و ئیسماعیل بناغەکانی کەعبەیان بەرز دەکردەوە (دەیانووت) خوایە ئەم کردەوەیەمان لێ گیرا بکە بەڕاستی ھەر تۆی بیسەر و زانا خوایە ھەر دووکمان بکە بە گوێڕایەڵ وفەرمان بەرداری خۆت وە لەنەوەشمان گەلێک بکە بەفەرمانبەرداری خۆت وە رێگاکانی خوا پەرستیمان نیشان بدە وە پەشیمانیمان گیرابکە بەڕاستی ھەرتۆی گیراکەری پەشیمانی و میھرەبان
فۆرمەکان: کردارەکانی «تَقَبَّلْ» (قبوڵ بکە) و «اجْعَلْ» (بکە). نموونەی ئەدەبی دوعا: پێغەمبەران دوای بەرزکردنەوەی بناغەکانی کەعبە بە کردەوە چاکەکەیان شانازییان پێوە نەکرد، بەڵکو بە دڵێکی خاشعەوە داوای قبوڵبوونی کردارەکەیان، گوێڕایەڵی و چاکیی نەوەکانیان کرد.
تەفسیری شێخ عەبدولڕەحمان سەعدی
بۆ خۆیان و نەوەکانیان داوایان کرد بە ئیسلام، کە ڕاستییەکەی ملکەچبوونی دڵ و گوێڕایەڵییەتی بۆ پەروەردگاری، و ئەو ملکەچبوونەش ملکەچبوونی ئەندامەکان لەخۆدەگرێت. (وَمَنَاسِكَنَا بِنِرْنَا) واتە: بە شێوەی پیشاندان و بینین فێرمان بکە، تا کاریگەرتر بێت. ئەگەری هەیە مەبەست لە «مەناسک» هەموو کردەوەکانی حەج بێت، وەک کۆنتێکست و بارودۆخەکە ئاماژەی پێ دەکەن؛ هەروەها ئەگەری هەیە مەبەست شتێکی فراوانتر بێت، واتە هەموو ئایین و هەموو عیبادةتەکان، وەک گشتگیریی وشەکە ئاماژەی پێ دەکات؛ چونکە «نُسُک» واتە پەرستن، بەڵام بە شێوەی باو لە عیبادةتەکانی حەجدا بەکاردێت.
کەواتە کۆی داواکارییەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ سەرکەوتن بە زانستی سوودبەخش و کردەوەی چاک. جا چونکە بەندە ــ هەرچەندە لە چ پلەیەکدا بێت ــ ناچار کەم‌وکوڕیی تێدەکەوێت و پێویستی بە تەوبەکردن هەیە، گوتیان: (وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ)
واتە: یادی ئیبراهیم و ئیسماعیل بکە، لە کاتی بەرزکردنەوەی بناغەکانی ماڵەکەدا، و بەردەوامبوونیان لەسەر ئەم کاری گەورەیە؛ هەروەها یادی ئەو دۆخەیان بکە کە لە نێوان ترس و هیوا بوون، تا ئەوەی لەگەڵ ئەم کارەشدا لە خودایان پاڕانەوە کە کاریان لێیان قبووڵ بکات، بۆ ئەوەی سوودێکی زۆر و فراوانی لێ پەیدا بێت.
تەفسیری ئیمام ئیبن کەسیر
سەبارەت بە فەرموودەی خوای گەورە: «وە لەو کاتەدا کە ئیبراهیم و ئیسماعیل بناغەکانی ماڵەکە بەرز دەکردەوە، دەیانگوت: پەروەردگارا، لە ئێمەوە وەریبگرە، بەڕاستی تۆ بیسەر و زانایت.
پەروەردگارا، ئێمە بکە بە موسڵمانانی تۆ، لە نەوەمانیشەوە نەتەوەیەک موسڵمان بۆ خۆت دروست بکە، شوێنەکانی عیبادییەتی حەجمان پێ پیشان بدە و تەوبەمان قبووڵ بکە، بەڕاستی تۆ تەوبەقبووڵکەر و میهرەبانی» (وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ)، «قواعد» کۆی «قاعدة»یە؛ واتە ستوون و بناغە.
خوای گەورە دەفەرموێت: ئەی محەممەد، بۆ قەومت باس بکە لە بنیاتنانی ماڵەکە لەلایەن ئیبراهیم و ئیسماعیل، سەلامی خوایان لێ بێت، و بەرزکردنەوەی بناغەکانی، لە کاتێکدا ئەوان دەیانگوت: «پەروەردگارا، لە ئێمەوە وەریبگرە، بەڕاستی تۆ بیسەر و زانایت».
ئەوان کاری چاکەیان دەکرد، بەڵام لە خوای گەورەیان دەپاڕایەوە کە لەوانەوە قبووڵی بکات؛ وەک ابن أبي حاتم بە ڕیوایەتی محەممەد بن یەزید بن خُنەیس المکی لە وەهیب بن الوردەوە گێڕاویەتیەوە کە ئەم ئایەتەی خوێندەوە: «وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا»، پاشان گریا و گوتی: ئەی خەلیلی ڕەحمان، ستوونەکانی ماڵی ڕەحمان بەرز دەکەیتەوە و لەوەش دەترسیت کە لێت قبووڵ نەکرێت!
ئەمەش وەک ئەوەیە خوای گەورە دۆخی باوەڕدارانی دڵسۆز لەم ئایەتەدا باس دەکات: «وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا»؛ واتە ئەوانەی ئەوەی پێیان بەخشراوە لە خێر و خەرجی و نزیکبوونەوە لە خوای گەورە دەیبەخشن، «وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ»؛ واتە دڵەکانیان لەوە دەترسێت کە قبووڵیان لێ نەکرێت. وەک لە حەدیثی سەحیحی عائیشە لە پێغەمبەری خوایەوە، صلى الله عليه وسلم، هاتووە و لە شوێنی خۆیدا دێت. هەندێک لە مفسیران گوتوویانە ئەوەی بناغەکانی بەرز دەکردەوە ئیبراهیم بوو و ئەوەی دوعای دەکرد ئیسماعیل بوو. بەڵام ڕای ڕاست ئەوەیە هەردووکیان بناغەکانیان بەرز دەکردەوە و دوعایان دەکرد، وەک لە خوارەوە ڕوونی دەکەینەوە.
بوخاری لێرەدا حەدیثێکی گێڕاوەتەوە؛ دواتر چەند ئاسارێکی پەیوەندیدار بەوەوە دەهێنینەوە. بوخاری، ڕەحمەتی خوای لێ بێت، گوتی: عەبدوڵڵا بن محەممەد بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: عەبدولڕەزاق بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: مەعمەر لە ئەیوبی سەختیانی و کەثیر بن کەثیر بن مەطلب بن ئەبی وەداعەوە بۆمانی گێڕایەوە؛ یەکێکیان زیاتر لەوی تری لەسەر دەگێڕایەوە، لە سەعید بن جوبەیرەوە، لە ابن عەبباس، ڕەزای خوای لێیان بێت، کە گوتی: یەکەمجار کە ژنان «مِنطَق»یان بەکار هێنا، لەلایەن دایکی ئیسماعیلەوە بوو. ئەو مِنطَقێکی دروست کرد بۆ ئەوەی شوێنەواری خۆی لە سەرە نەبێت بەرامبەر سارا.
پاشان ئیبراهیم ئیسماعیل و دایکی، سەلامی خوایان لێ بێت، کە شیرەی دەدا، هێنا و لە تەنیشت ماڵەکە، لە ژێر دارێکی گەورەی باڵادەستی سەرچاوەی زەمزەم، لە بەشی بەرزی مزگەوتەکە، داینان. ئەو ڕۆژە لە مەککەدا کەس نەبوو و ئاویشی تێدا نەبوو. ئەوانی لەوێ دانا، تۆرێکی خۆراک کە خۆرمێری تێدا بوو و مەشکێکی ئاو لەگەڵیان دانا، پاشان ئیبراهیم ڕووی کردەوە و ڕۆیشت. دایکی ئیسماعیل بەدوایدا چوو و گوتی: ئەی ئیبراهیم، بۆ کوێ دەڕۆیت و ئێمە لەم دۆڵەدا کە هیچ مرۆڤ و شتێکی تێدا نییە بەجێ دەهێڵیت؟
چەندین جار ئەوەی پێ گوت، بەڵام ئیبراهیم سەیری نەکرد. ئەویش گوتی: ئایا خوایە کە ئەمەی پێ فەرمان کردوویت؟ گوتی: بەڵێ. گوتی: کەواتە خوای گەورە ئێمە لەناو نابات. پاشان گەڕایەوە. ئیبراهیم ڕۆیشت و کاتێک گەیشتە سەر گردێک کە ئەوان نەیاندەبینی، ڕووی کردەوە بەرەو ماڵەکە، پاشان ئەم دوعایانەی کرد و دەستی بەرز کردەوە و گوتی: «پەروەردگارا، من بەشێک لە نەوەی خۆمم لە دۆڵێکی بێ کشتوکاڵ، لە نزیک ماڵە پیرۆزەکەت، نیشتەجێ کرد، پەروەردگارا، بۆ ئەوەی نوێژ بکەن؛ کەواتە دڵی هەندێک لە خەڵک بەرەو ئەوان بخە و لە میوەکان ڕۆزییان پێ ببەخشە، بەڵکو سوپاسگوزار بن» (إِبْرَاهِيم: ٣٧).
دایکی ئیسماعیل شیرەی دەدا و لەو ئاوەش دەخواردەوە، تا ئەوەی ئاوی مەشکەکە تەواو بوو. ئەو تینوو بوو و کوڕەکەشی تینوو بوو. دەیڕوانییە ئیسماعیل کە دەلووشا یان دەخولایەوە، بۆیە بێزاری بوو لەوەی سەیری بکات؛ ڕۆیشت و بینی کە سەفا نزیکترین چیای زەوی بوو لێی. چووە سەری و ڕووی کردە دۆڵەکە، بۆ ئەوەی بزانێت کەسێک دەبینێت؟
بەڵام کەسی نەبینی. لە سەفا دابەزی و کاتێک گەیشتە ناو دۆڵەکە، لای جلی خۆی بەرز کردەوە و بە خێرایی مرۆڤێکی زۆر ماندوو ڕاکرد تا بەشی دۆڵەکەی بڕی. پاشان هاتە مەروا، چووە سەری و سەیری کرد بزانێت کەسێک دەبینێت؟ بەڵام کەسی نەبینی.
ئەو کارەی حەوت جار کرد. ابن عەبباس گوتی: پێغەمبەر، صلى الله عليه وسلم، فەرمووی: «بۆیە خەڵک لەنێوانیاندا سەعی دەکەن». کاتێک بەرزبووەوە سەر مەروا، دەنگێکی بیست. گوتی: بێدەنگ، مەبەستی خۆی بوو. گوێی ڕادەگرت و جارێکی تر دەنگەکەی بیست.
گوتی: گوێم گرتووە؛ ئەگەر یارمەتیدەرێکت لەلاتە، یارمەتیم بدە! ئەوە بوو فریشتەکە لە شوێنی زەمزەمدا دەرکەوت. بە پاشنەی پێی یان بە باڵی خۆی زەوی هەڵکەند تا ئاوەکە دەرکەوت. دایکی ئیسماعیل دەوری ئاویەکەی دا و بە دەستەکانی ئەم جۆرەی دەکرد؛ ئاوی دەکردە مەشکەکەی و ئاوەکەش هەر فوران دەکرد، دوای ئەوەی دەیگرت.
ابن عەبباس گوتی: پێغەمبەر، صلى الله عليه وسلم، فەرمووی: «خوای گەورە ڕەحمەت بە دایکی ئیسماعیل بکات؛ ئەگەر زەمزەمی بە جێ هێشتبا، یان ئەگەر ئاوی نەگرتبا، زەمزەم چاوەیەکی ڕەوان دەبوو». گوتی: ئاوی لێ خواردەوە و شیرەی دا بە منداڵەکەی. فریشتەکەی پێ گوت: مەترسە لەوەی ون ببن؛ لێرە ماڵێک هەیە بۆ خوای گەورە، ئەم کوڕە و باوکی دواتر بنیاتی دەنێن، و خوای گەورە خاوەن ماڵەکەی خۆی لەناو نابا. ماڵەکە لە سەر زەوی بەرز بوو، وەک گردێک، و لافاو لە لای ڕاست و چەپەوە دەهات و لێی تێدەپەڕی.
بەو شێوەیە مایەوە تاوەکو کاروانێک لە جُرهم یان خێزانێک لە جُرهم لە ڕێگای کەداءوە هاتن. لە بەشی خوارەوەی مەککەدا نیشتەجێ بوون و باڵندەیەکیان بینی کە بەسەر شوێنێکدا دەسوڕایەوە. گوتیان: ئەم باڵندەیە بەسەر ئاوێکدا دەسوڕێتەوە؛ ئێمە ئەم دۆڵەمان دەناسی، ئاوێکی تێدا نەبوو. کەسێکیان یان دوو کەسیان نارد؛ ئەوانیش لەوێدا ئاوەکەیان بینی.
گەڕانەوە و هەواڵی ئاوەکەیان پێدان و ئەوانیش هاتن. ابن عەبباس گوتی: دایکی ئیسماعیل لەسەر ئاوی زەمزەم بوو. گوتیان: ڕێگەمان دەدەیت لە نزیک تۆدا بنیشینەوە؟ گوتی: بەڵێ، بەڵام هیچ مافێکتان لە ئاوەکەدا نابێت. گوتیان: باشە. ابن عەبباس گوتی: پێغەمبەر، صلى الله عليه وسلم، فەرمووی: «ئەمە دایکی ئیسماعیلی دڵخۆش کرد، چونکە حەزی بە هەبوونی خەڵک بوو».
ئەوانیش لەوێ نیشتەجێ بوون و کەسانی ماڵەکانیان بانگ کرد تا لەگەڵیاندا نیشتەجێ بن. تا ئەو کاتەی لەوێ خەڵکی زۆر لە خێزانەکانیان هەبوون و کوڕەکە گەورە بوو، زمانی عەرەبی لەوانەوە فێر بوو و ئەوانیش پەسەندیان کرد و سەرسامیان بەوە بوو کە گەورە بوو. کاتێک گەیشتە تەمەنێکی گونجاو، ژنێکیان لەوان پێدا. دایکی ئیسماعیل مرد.
ئیبراهیم دوای ئەوەی ئیسماعیل ژنی هێنا، هاتەوە بۆ ئەوەی سەردانی ماڵ و منداڵەکەی بکات؛ ئیسماعیلی نەدۆزییەوە، لە ژنەکەی پرسی: ئەو لە کوێیە؟ گوتی: چووە بەدوای ڕۆزییەوە بۆ ئێمە. دواتر لە ژنەکەی پرسی لە ژیان و دۆخیان؛ گوتی: ژیانمان بەسەردەبەین، لە تەنگانە و سەختیداین. گلەیی لەو دۆخە کرد.
ئیبراهیم گوتی: کاتێک مێردەکەت هاتەوە، سەلامی منی پێ بگەیەنە و پێی بڵێ: ئاستێری دەرگاکەت بگۆڕە. کاتێک ئیسماعیل هاتەوە، شتێکی هەست پێ کرد. گوتی: ئایا کەسێک هاتووە بۆ لاتان؟ گوتی: بەڵێ، پیرەمێردێکی ئاوا و ئەوا هات؛ لە تۆی پرسی، منیش وەڵامم دایەوە و لە ژیانمان پرسی؛ پێم گوت لە تەنگانە و سەختیداین.
گوتی: ئایا پێشنیارێکی کردت؟ گوتی: بەڵێ، فەرمانی پێدام سەلامت پێ بگەیەنم و گوتی: ئاستێری دەرگاکەت بگۆڕە. ئیسماعیل گوتی: ئەوە باوکمە؛ فەرمانی پێداوم کە لێت جیا ببمەوە، بگەڕێوە بۆ خێزانت. ئیسماعیل تەڵاقی دا و ژنێکی تری لەوان هێنا.
ماوەیەک ئیبراهیم نەهات، پاشان بۆ سەردانیان هاتەوە و ئیسماعیل نەیدۆزییەوە. چووە ژنەکەی و لە ئیسماعیلی پرسی. گوتی: چووە بەدوای ڕۆزییەوە بۆمان. گوتی: چۆنن؟ لە ژیان و دۆخیان پرسی. گوتی: لە باشی و فراوانیداین، سوپاسی خوای گەورەی کرد.
گوتی: خۆراکتان چییە؟ گوتی: گۆشت. گوتی: خواردنەوەتان چییە؟ گوتی: ئاو. ئیبراهیم گوتی: خوایە، بەرەکەت بخە لە گۆشت و ئاویاندا. پێغەمبەر، صلى الله عليه وسلم، فەرمووی: «ئەو ڕۆژە دانەوێڵەیان نەبوو؛ ئەگەر دانەوێڵەیان هەبوایە، دوعای بەرەکەتی بۆیان دەکرد.
کەسێک لەوانەی لە مەککەدا دەژین، بەبێ ئەو دوو شتە لە مەککەدا نادات؛ چونکە ئەوانەی تر بۆی گونجاو نابن». پاشان گوتی: «کاتێک مێردەکەت هاتەوە، سەلامی منی پێ بگەیەنە و پێی بڵێ ئاستێری دەرگاکەت بەهێز و جێگیر بکات». کاتێک ئیسماعیل هاتەوە، گوتی: ئایا کەسێک هاتووە بۆ لاتان؟ گوتی: بەڵێ، پیرەمێردێکی جوان و ڕووخۆش هات.
ستایشی کرد، پرسیاری لە تۆ کرد و منیش وەڵامم دایەوە. پرسیاری کرد ژیانمان چۆنە؛ پێم گوت باشین. گوتی: ئایا شتێکی پێ سپاردیت؟ گوتی: بەڵێ، سەلامت پێ دەگەیەنێت و فەرمانت پێ دەکات ئاستێری دەرگاکەت جێگیر بکەیت. ئیسماعیل گوتی: ئەوە باوکمە و تۆش ئاستێرەکەی دەرگاکەی؛ فەرمانی پێداوم تۆ ڕابگرم.
پاشان ماوەیەکی تر بە خواست و ئارەزووی خوای گەورە نەهات، دواتر هاتەوە و ئیسماعیل لە ژێر دارێکی گەورە، لە نزیکی زەمزەم، تیرێکی خۆی چاک دەکرد. کاتێک ئیسماعیل ئیبراهیمی بینی، هەستا بەرەو لای چوو؛ ئەوانیش وەک کوڕ بە باوک و باوک بە کوڕ دەکەن، یەکتریان ماچ کرد و لە باوەش یەکتریان گرت. ئیبراهیم گوتی: ئەی ئیسماعیل، خوای گەورە فەرمانێکی پێدام. ئیسماعیل گوتی: ئەوەی پەروەردگارت فەرمانی پێداویت بیکە.
گوتی: یارمەتیم دەدەیت؟ گوتی: یارمەتیت دەدەم. گوتی: خوای گەورە فەرمانی پێداوم لێرە ماڵێک بنیادم بنێم، ئاماژەی بۆ گردێکی بەرز کرد کە لە دەوروبەری خۆی بەرزتر بوو. لەو کاتەدا بناغەکانی ماڵەکەیان بەرز کردەوە. ئیسماعیل بەردەکانی دەهێنا و ئیبراهیمیش دیواری دروست دەکرد.
کاتێک دیوارەکە بەرز بوو، ئیبراهیم ئەم بەردەی هێنا و لە ژێر پێی دانا. ئیبراهیم لەسەری وەستا و دیواری دروست دەکرد، ئیسماعیل بەردەکانی پێ دەدا؛ هەردووکیان دەیانگوت: «پەروەردگارا، لە ئێمەوە وەریبگرە، بەڕاستی تۆ بیسەر و زانایت». گوتی: «ئەوانیش هەروا دروست دەکرد تا گەیشتنە دەوری ماڵەکە و دەیانگوت: پەروەردگارا، لە ئێمەوە وەریبگرە، بەڕاستی تۆ بیسەر و زانایت». ابن أبي حاتم ئەم ڕیوایەتەی لە ئەبی عەبدوڵڵا محەممەد بن حەممەد الظهرانیەوە گێڕاوەتەوە و ابن جریر لە ئەحمەد بن ثابت الرازیەوە؛ هەردووکیان لە عەبدولڕەزاقەوە بە کورتی گێڕاویانەتەوە.
ئەبو بەکر بن مردوویەش گوتی: ئیسماعیل بن عەلی بن ئیسماعیل بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: بیشری بن موسا بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: ئەحمەد بن محەممەد الأزرقی بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: موسلیم بن خالدی زەنجی لە عەبدولمەلیک بن جریجەوە، لە کەثیر بن کەثیرەوە بۆمانی گێڕایەوە، کە گوتی: من و عوسمان بن ئەبی سولەیمان و عەبدوڵڵا بن عەبدولڕەحمان بن ئەبی حوسەین، لەگەڵ کۆمەڵێک لە خەڵک، لەگەڵ سەعید بن جوبەیر لە سەرەوەی مزگەوتەکە بووین، شەو بوو. سەعید بن جوبەیر گوتی: پێش ئەوەی ئیتر منتان نەبینن، پرسیارم لێ بکەن. لە مەقامەکەیان پرسی. ئەویش دەستی کرد بە باسکردنی لە ابن عەبباسەوە و حەدیثەکەی بە تەواوی گێڕایەوە.
پاشان بوخاری گوتی: عەبدوڵڵا بن محەممەد بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: ئەبو عامر عەبدولمەلیک بن عەمرو بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: ئیبراهیم بن نافع لە کەثیر بن کەثیرەوە بۆمانی گێڕایەوە، ئەویش لە سەعید بن جوبەیرەوە، لە ابن عەبباسەوە گوتی: کاتێک لەنێوان ئیبراهیم و خێزانەکەیدا ئەوەی ڕوویدا، ئیبراهیم ئیسماعیل و دایکی ئیسماعیلی برد، لەگەڵیان مەشکێکی ئاو بوو. دایکی ئیسماعیل لە مەشکەکەوە ئاو دەخواردەوە و شیرەکەی بۆ منداڵەکەی دەهات، تا گەیشتنە مەککە و لە ژێر دارێکی گەورە داینان. پاشان ئیبراهیم گەڕایەوە بۆ لای خێزانەکەی. دایکی ئیسماعیل بەدوایدا چوو تا گەیشتنە کەداء، لە پشتەوە بانگی کرد: ئەی ئیبراهیم، ئێمە بە کێ دەسپێریت؟
گوتی: بە خوای گەورە. گوتی: ڕازیم بە خوای گەورە. ئیبراهیم ڕۆیشت و دایکی ئیسماعیل گەڕایەوە، هەر لە مەشکەکەوە ئاو دەخواردەوە و شیرەکەی بۆ منداڵەکەی دەهات. کاتێک ئاوەکە تەواو بوو، گوتی: باشترە بچم و بگەڕێم، لەوانەیە کەسێک ببینم.
چووە سەر سەفا، سەیری کرد، بەڵام کەسی نەبینی. کاتێک گەیشتە ناو دۆڵەکە، ڕاکرد تا گەیشتە مەروا. چەندین جار ئەو کارەی کرد. پاشان گوتی: با بچم بزانم منداڵەکە چی لێ هاتووە. چووەوە و بینی منداڵەکە لە هەمان دۆخدا بوو و وەک ئەوەی بۆ مردن دەلووشا.
دڵی قەبووڵی نەکرد، گوتی: باشترە بچم بگەڕێم، لەوانەیە کەسێک ببینم. چووە سەر سەفا و گەڕایەوە، بەڵام کەسی نەبینی تا حەوت جارەکەی تەواو کرد. پاشان گوتی: باشترە بچم بزانم منداڵەکە چی لێ هاتووە. لەو کاتەدا دەنگێکی بیست و گوتی: ئەگەر خێرێکت لەلاتە، یارمەتیم بدە!
ئەوە بوو جبرائیل، سەلامی خوای لێ بێت. بە پاشنەی پێی ئەم جۆرەی کرد و پاشنەی پێی بە زەویدا فشارد. ئاوەکە فوواری کرد. دایکی ئیسماعیل سەرسام بوو و دەستی کرد بە کۆکردنەوەی ئاوی دەوروبەرەکە. ئەبو القاسم، صلى الله عليه وسلم، فەرمووی: «ئەگەر وازی لێ بهێشتبا، ئاوەکە لەسەر زەوی دەردەکەوت».
پاشان دایکی ئیسماعیل ئاوی لێ دەخواردەوە و شیرەکەی بۆ منداڵەکەی دەهات. خەڵکێک لە جُرهم لە بەر دۆڵەکەوە تێپەڕین؛ باڵندەیان بینی و سەرسام بوون، گوتیان: باڵندەکان تەنها لە شوێنی ئاودا دەبن. کەسێکیان نارد بۆ پشکنین، ئەویش ئاوەکەی بینی، هاتەوە و هەواڵی پێدان. ئەوان هاتنە لای دایکی ئیسماعیل و گوتیان: ئەی دایکی ئیسماعیل، ڕێگەمان دەدەیت لەگەڵتدا بمێنینەوە و لە نزیک تۆدا نیشتەجێ ببین؟
ئەو منداڵە گەورە بوو و ژنێکی لەوان هێنا. دواتر ئیبراهیم داوای کرد سەردانی نەوەکەی بکات؛ بە خێزانەکەی گوت: دەچم سەردانی نەوەکەم بکەم. هات و سەلامی کرد، پرسی: ئیسماعیل لە کوێیە؟ ژنەکەی گوتی: چووە ڕاو. ئیبراهیم گوتی: کاتێک هاتەوە پێی بڵێ ئاستێری دەرگاکەت بگۆڕێت.
کاتێک ئیسماعیل هاتەوە و ژنەکەی پێی گوت، ئیسماعیل گوتی: تۆ ئەو ئاستێرەی؛ بچۆ بۆ لای خێزانت. پاشان جارێکی تر ئیبراهیم بڕیاری سەردانیان کرد. هات و پرسی: ئیسماعیل لە کوێیە؟ ژنەکەی گوتی: چووە ڕاو. پێی گوت: دابەزە و خواردن و خواردنەوە وەربگرە.
ئیبراهیم گوتی: خواردنتان و خواردنەوەتان چییە؟ گوتی: خواردنمان گۆشتە و خواردنەوەمان ئاوە. ئیبراهیم گوتی: خوایە، بەرەکەت بخە لە خواردن و خواردنەوەیاندا. ئەبو القاسم، صلى الله عليه وسلم، فەرمووی: «ئەوە بەرەکەتی دوعای ئیبراهیمە».
دواتر جارێکی تر ئیبراهیم داوای کرد سەردانیان بکات. هات و ئیسماعیلی لە پشت زەمزەمەوە بینی، تیرەکانی خۆی چاک دەکرد. ئیبراهیم گوتی: ئەی ئیسماعیل، پەروەردگارت فەرمانی پێداوم ماڵێکی بۆ بنیادنێم. ئیسماعیل گوتی: فەرمانی پەروەردگارت بەجێبهێنە.
ئیبراهیم گوتی: فەرمانی پێداوم کە تۆش یارمەتیم بدەیت. ئیسماعیل گوتی: باشە، یارمەتیت دەدەم، یان وەک ئەوە گوتی. ئیبراهیم دەستی کرد بە بنیادنانی ماڵەکە و ئیسماعیل بەردەکانی پێ دەدا؛ هەردووکیان دەیانگوت: «پەروەردگارا، لە ئێمەوە وەریبگرە، بەڕاستی تۆ بیسەر و زانایت». تا ئەوەی بیناکە بەرز بووەوە و پیرە پیاوەکە لە هێنانی بەردەکاندا لاواز بوو.
چووە سەر بەردی مەقام و ئیسماعیل بەردەکانی پێ دەدا؛ هەردووکیان دەیانگوت: «پەروەردگارا، لە ئێمەوە وەریبگرە، بەڕاستی تۆ بیسەر و زانایت». بوخاری ئەمەی بە هەردوو ڕێگاکەوە لە «کتابی پێغەمبەران»دا گێڕاوەتەوە. سەیرە کە حاکم ئەبو عەبدوڵڵای پارێزەر لە کتێبی «المستدرک»دا ئەم ڕیوایەتەی لە ئەبی عەبباس الأصمەوە، لە محەممەد بن سەنان القزازەوە، لە ئەبی عەلی عوبەیدوڵڵا بن عەبدولمەجید الحەنەفیەوە، لە ئیبراهیم بن نافعیەوە گێڕاوەتەوە و گوتوویەتی: بە پێوەری شێخەکەین سەحیحە، بەڵام ئەوان نەیانهێناوەتەوە. ئەمەیان گوتووە.
بوخاریش هەروەک دەبینیت، بە ڕیوایەتی ئیبراهیم بن نافع گێڕاویەتیەوە، بەڵام وەک ئەوەیە بە کورتی هێنابێتیەوە، چونکە باس لە سەربڕینەکەی تێدا نەکردووە. لە حەدیثی سەحیحیشدا هاتووە کە دوو قۆچی قوچەکە لە کەعبەوە هەڵواسرا بوون. هەروەها هاتووە کە ئیبراهیم، سەلامی خوای لێ بێت، بە خێرایی بەراق سەردانی خێزانەکەی لە مەککە دەکرد و پاشان دەگەڕایەوە بۆ لای خێزانەکەی لە زەوی پیرۆزەکان، خوای گەورە زاناترە. بە گومانەوە، ئەو بەشەی حەدیثەکە کە بە شێوەی مەرفووعە، ئەو شوێنانەن کە ابن عەبباس بە ڕاشکاوی لە پێغەمبەرەوە گێڕاویەتەوە، صلى الله عليه وسلم.
لە ئەمیرالمؤمنین عەلی بن ئەبی طالبەوە، لەم باسەدا ڕیوایەتێک هاتووە کە لە هەندێک خاڵدا جیاوازە. وەک ابن جریر گوتی: محەممەد بن بەشار و محەممەد بن موسەننا بۆمانیان گێڕایەوە و گوتیان: موئەممەڵ بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: سفیان لە ئەبی ئیسحاقەوە، لە حارثە بن مەزریبەوە، لە عەلی بن ئەبی طالبەوە بۆمانی گێڕایەوە کە گوتی: کاتێک فەرمانی بنیادنانی ماڵەکە بە ئیبراهیم درا، ئیسماعیل و هاجەری لەگەڵ خۆی برد. کاتێک گەیشتە مەککە، لە شوێنی ماڵەکەدا شتێکی وەک هەورێکی بینی کە لەسەری سەرێکی وەک سەر بوو. ئەو شتە قسەی لەگەڵ کرد و گوتی: ئەی ئیبراهیم، لەسەر سێبەرەکەم، یان بە قەدەرەکەم، ماڵەکە دروست بکە و نە زیاد بکە و نە کەم.
کاتێک بنیاتی نا، ڕۆیشت و ئیسماعیل و هاجەری بەجێ هێشت. هاجەر گوتی: ئەی ئیبراهیم، ئێمە بە کێ دەسپێریت؟ گوتی: بە خوای گەورە. گوتی: کەواتە بڕۆ، چونکە خوای گەورە ئێمە لەناو نابا. ئیسماعیل زۆر تینوو بوو؛ هاجەر چووە سەر سەفا و سەیری کرد، بەڵام هیچ نەبینی.
چووە مەروا و هیچ نەبینی. پاشان گەڕایەوە سەفا و هیچ نەبینی، چووە مەروا و هیچ نەبینی؛ ئەوەی حەوت جار کرد. پاشان گوتی: ئەی ئیسماعیل، لە شوێنێکدا بمرە کە تۆم نەبینێت. بەرەو لای چوو و بینی بەهۆی تینوێتییەوە بە پێی خۆی زەوی دەخەشێنێت.
جبرائیل بانگی کرد و لێی پرسی: تۆ کێیت؟ گوتی: من هاجەرم، دایکی منداڵی ئیبراهیم. گوتی: ئێوەی بە کێ سپاردووە؟ گوتی: بە خوای گەورە. جبرائیل گوتی: ئێوەی سپاردووە بەو کەسەی کە بەسەرتانە. کوڕەکە بە پەنجەی خۆی زەوی خەشاند و زەمزەمەکە فوواری کرد.
هاجەر دەستی کرد بە ڕێگریکردن لە بڵاوبوونەوەی ئاویەکە؛ جبرائیل گوتی: وازی لێ بهێنە، ئەوە ئاوی تێرکەرەوەیە. لەم ڕیوایەتەدا هاتووە کە ماڵەکەی پێش جیا بوونەوەی ئیبراهیم لەوان بنیاتی ناوە. ڕەنگە ئەگەر ڕیوایەتەکە پارێزراو بێت، سەرەتا شوێنێکی بەربەست و بەردچین بۆی دروست کردبێت، نەک تا سەرەوەی بنیاتی نابێت؛ تا ئیسماعیل گەورە بوو و پاشان هەردووکیان پێکەوە بنیاتیان نا، وەک خوای گەورە فەرموویەتی.
پاشان ابن جریر گوتی: هەنناد بن السری بۆمان هەواڵی دا، گوتی: ئەبو ئەحوص لە سەمماکەوە، لە خالید بن عەرعەرەوە بۆمانی گێڕایەوە کە پیاوێک لای عەلی وەستا، ڕەزای خوای لێ بێت، و گوتی: ئایا دەتوانیت پێم بڵێیت ماڵەکە یەکەم ماڵە کە لە زەویدا دانراوە؟ عەلی گوتی: نەخێر، بەڵام ئەوە یەکەم ماڵە کە بەرەکەتی تێدا دانراوە، شوێنی وەستانی ئیبراهیمە و ئەوەی بچێتە ژوورەوە، سەلامەت دەبێت. ئەگەر بتەوێت، چۆنیەتی بنیادنانی پێ دەڵێم: خوای گەورە بە ئیبراهیمی وەحی کرد ماڵێک لە زەویدا بۆی بنیادنێت. ئیبراهیم خەمگین بوو و نازانی چی بکات.
خوای گەورە سکینەیەکی نارد، ئەوەش با لێدەرێکی توند بوو و دوو سەری هەبوو؛ یەکێکیان بەدوای ئەوی تردا کەوت تا گەیشتە مەککە، لە شوێنی ماڵەکە وەک ئەوەی ڕووبەری پەڕۆیەکی گەورە بگرێت، پێچایەوە. خوای گەورە فەرمانی بە ئیبراهیم دا لەو شوێنەدا بنیاتی بنێت کە سکینەکەی لێ وەستاوە. ئیبراهیم بنیاتی نا، بەڵام بەردێک مایەوە؛ کوڕەکە چوو بەدوای شتێکدا بگەڕێت. ئیبراهیم گوتی: ئەو بەردەی کە پێت فەرمان دەکەم بۆم بهێنە.
کوڕەکە ڕۆیشت و بەردێکی بۆ هێنا؛ بینی کە بەردی ڕەشی لە شوێنی خۆیدا دانراوە. گوتی: ئەی باوکم، کێ ئەم بەردەی بۆ هێنایت؟ ئیبراهیم گوتی: کەسێک هێنا کە پشت بە بنیادنانی تۆ نابەستێت؛ جبرائیلی لە ئاسمانەوە هێنا. پاشان تەواویان کرد.
ابن أبي حاتم گوتی: حەممد بن عەبدوڵڵا بن یەزید المقرئ بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: سفیان لە بیشری بن عاسمەوە، لە سەعید بن موسەییبەوە، لە کەعب الأحبارەوە بۆمانی گێڕایەوە کە گوتی: پێش ئەوەی خوای گەورە زەوی دروست بکات، چهل ساڵ ماڵەکە بە تەنیشت ئاودا وەک شتێکی کەوتوو بوو؛ زەویش لەو شوێنەوە بڵاو بووەوە. سەعید گوتی: عەلی بن ئەبی طالبیش بۆمانی گێڕایەوە کە ئیبراهیم لە ئەرمینیەوە هات و سکینە لەگەڵیدا بوو، ڕێنمایی دەکرد بۆ شوێنی ماڵەکە، وەک مێروولەیەک کە لە شوێنی خۆی ماڵ دروست دەکات. بەردەکانی بۆ دەرخست کە تەنها سی پیاو دەتوانیان بەردێک هەڵبگرن.
گوتم: ئەی ئەبا محەممەد، خوای گەورە دەفەرموێت: «وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ». گوتی: ئەوە دواتر بوو. سەدی گوتی: خوای گەورە فەرمانی بە ئیبراهیم و ئیسماعیل دا: «ماڵەکەم بۆ طەوافکەران و ئەوانەی لەوێ ماونەتەوە و ئەوانەی ڕکوع و سوجدە دەکەن، پاک بکەنەوە». ئیبراهیم، سەلامی خوای لێ بێت، بەرەو مەککە ڕۆیشت و خۆی و ئیسماعیل کەلوپەلی کەندنەوەیان هەڵگرت، بەڵام نەدەیانزانی ماڵەکە لە کوێیە.
خوای گەورە بایەکی نارد کە پێی دەگوترا بادی خەجوج؛ دوو باڵ و سەرێکی بە شێوەی مارێکی هەبوو. ئەوەی دەوروبەری کەعبەی بۆ ئاشکرا کرد، بناغەی ماڵەکەی سەرەتایی پیشان دان و ئەوانیش بەدوایدا بە کەلوپەلی کەندنەوە زەوییان هەڵدەکەند تا بناغەکەیان دانا. ئەوەیە خوای گەورە دەفەرموێت: «وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ» و «وَإِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ». کاتێک بناغەکانیان بنیادنابوو و گەیشتنە شوێنی ڕوکن، ئیبراهیم بە ئیسماعیلی گوت: کوڕم، بەردێکی جوانم بۆ بدۆزەوە تا لێرە دایبنێم.
گوتی: ئەی باوکم، ماندووم و بێهێزم. ئیبراهیم گوتی: بە هەر جۆرێک بێت، پێویستە بڕۆیت. کوڕەکە ڕۆیشت و بەردێکی بۆ هێنا، بەڵام ئیبراهیم پەسەندی نەکرد. گوتی: بەردێکی جوانتر لەمە بۆم بهێنە. کوڕەکە ڕۆیشت بەدوای بەردێکدا، جبرائیل بەردە ڕەشەکەی لە هیندستانەوە بۆ هێنا.
بەردەکە سپی بوو، یاقووتێکی سپی وەک گوڵی سەغامة بوو. ئادەم لە بەهەشتەوە هێنابووی، بەڵام بەهۆی گوناهەکانی خەڵکەوە ڕەش بوو. ئیسماعیل بەردێکی بۆ ئیبراهیم هێنا و بینی بەردەکە لە شوێنی ڕوکنەکەدایە. گوتی: ئەی باوکم، کێ ئەمەی بۆ تۆ هێنا؟
گوتی: کەسێک هێنا کە چالاکترە لە تۆ. پاشان هەردووکیان ماڵەکەیان دروست کرد و ئەو وشانەیان دەگوت کە خوای گەورە بە ئیبراهیمی تاقیکردووەتەوە: «پەروەردگارا، لە ئێمەوە وەریبگرە، بەڕاستی تۆ بیسەر و زانایت». لەم ڕیوایەتەدا بەڵگەی ئەوە هەیە کە بناغەکانی ماڵەکە پێش ئیبراهیم بنیادنرابوون؛ ئیبراهیم تەنها ڕێنمایی کرابوو بۆیان و شوێنەکەی بۆ ئامادە کرابوو. هەندێکیش ئەو ڕایانەیان هەڵبژاردووە؛ وەک ئیمامی عەبدولڕەزاق گوتی: مەعمەر لە ئەیوبەوە، ئەویش لە سەعید بن جوبەیرەوە، لە ابن عەبباسەوە بۆمانی گێڕایەوە کە لەبارەی «وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ» گوتی: ئەو بناغانەیە کە پێشتر بناغەکانی ماڵەکە بوون.
عەبدولڕەزاق هەروەها گوتی: هیشام بن حەسسان لە سووار، هاوسەری عەطاء، لە عەطاء بن ئەبی ڕەباحەوە بۆمانی گێڕایەوە کە گوتی: کاتێک خوای گەورە ئادەمی لە بەهەشتەوە دابەزاند، پێیەکانی لە زەوی و سەری لە ئاسمان بوو؛ قسەی ئەهلی ئاسمان و دوعاکانیان دەبیست و بەوانەوە خۆشحال دەبوو. فریشتەکان لێی دەترسان، تا ئەوەی لە دوعا و نوێژەکانیاندا سکاڵایان بۆ خوای گەورە کرد. خوای گەورە قەبارەی لە زەوی کەم کردەوە؛ کاتێک ئەو دەنگانەی نەدەبیست کە پێشتر دەیبیست، دڵتەنگ بوو و لە دوعا و نوێژەکانی خۆیدا سکاڵای بۆ خوای گەورە کرد. ڕێنمایی کرایە مەککە؛ هەر شوێنێک پێی دانابا، گوندێک دەبوو و هەر هەنگاوێکیشی دەنایەوە، بیابانێک دەبوو، تا گەیشتە مەککە.
خوای گەورە یاقووتێکی لە یاقووتەکانی بەهەشت دابەزاند و لەو شوێنەدا بوو کە ئێستا ماڵەکەی لێیە. ئادەم بەردەوام طەوافی دەکرد تا خوای گەورە لافاوی نارد؛ ئەو یاقووتە بەرزکرایەوە، تا خوای گەورە ئیبراهیمی، سەلامی خوای لێ بێت، نارد و ئەویش بنیاتی نا. ئەوەیە فەرموودەی خوای گەورە: «وَإِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ». عەبدولڕەزاق گوتی: ابن جریج لە عەطاءوە بۆمانی گێڕایەوە، کە عەطاء گوتی: ئادەم گوتی: ئیتر دەنگی فریشتەکان نابیسەم!
خوای گەورە فەرمووی: بەهۆی گوناهەکەتەوە. بەڵام بڕۆ بۆ زەوی و ماڵێکم بۆ بنیادنێ، پاشان دەوروبەری بگەڕێ، وەک بینیوتە فریشتەکان دەوروبەری ماڵەکەم لە ئاسمان دەسوڕێنەوە. خەڵک پێیان وایە کە ماڵەکەی لە پێنج چیا دروست کردووە: حرا، توری زەیتا، توری سینا، چیای لوبنان و جودی؛ بناغەکەشی لە حراوە. ئەوە بنیادنانی ئادەم بوو، تا ئیبراهیم، سەلامی خوای لێ بێت، دوای ئەو بنیاتی نوێ کردەوە.
ئەمە تا عەطاء ڕاستە، بەڵام هەندێک بەشی ناپەسەند و سەیر تێدایە، خوای گەورە زاناترە. عەبدولڕەزاق هەروەها گوتی: مەعمەر لە قەتادەوە بۆمانی گێڕایەوە کە گوتی: خوای گەورە کاتێک ئادەمی لە ئاسمانەوە دابەزاند، ماڵەکەی لەگەڵیدا دانا؛ شوێنی دابەزینی لە زەوی هیندستان بوو. سەری لە ئاسمان و پێیەکانی لە زەوی بوو؛ فریشتەکان لێی دەترسان، بۆیە قەبارەکەی بۆ شەست باڵ کەم کرایەوە. کاتێک دەنگی فریشتەکان و تەسبیحەکانیان لەدەست دا، دڵتەنگ بوو و سکاڵای بۆ خوای گەورە کرد.
خوای گەورە فەرمووی: ئەی ئادەم، من ماڵێکم بۆ دابەزاندوویت تا طەوافی بکەیت، وەک دەوروبەری عەرشم طەواف دەکرێت، لە نزیکیشیدا نوێژ بکەیت وەک لە نزیک عەرشم نوێژ دەکرێت. ئادەم بەرەو ماڵەکە ڕۆیشت؛ خوای گەورە هەنگاوەکانی بۆ درێژ کردەوە و لەنێوان هەر دوو هەنگاوێکیدا بیابانێک بوو. ئەو بیابانە تا ئەو کاتە مایەوە. ئادەم هاتە لای ماڵەکە و طەوافی کرد، پاشان پێغەمبەرانی دوای ئەو هاتن و طەوافیان کرد.
ابن جریر گوتی: ابن حومەید بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: یەعقوب القمی بۆمانی گێڕایەوە، لە حەفص بن حەمویدەوە، لە عیکرمەوە، لە ابن عەبباسەوە، کە گوتی: خوای گەورە ماڵەکەی لەسەر چوار ستوونی ئاو، پێش دروستکردنی دونیا بە دوو هەزار ساڵ، داینا؛ پاشان زەوی لە ژێر ماڵەکەوە بڵاو بووەوە. محەممەد بن ئیسحاق گوتی: ابن ئەبی نەجیح لە موجاهید و هەندێکی تری زانایانەوە بۆمانی گێڕایەوە کە خوای گەورە کاتێک شوێنی ماڵەکەی بۆ ئیبراهیم ئامادە کرد، ئیبراهیم لە شامەوە بەرەو ئەو شوێنە ڕۆیشت؛ ئیسماعیل و دایکی هاجەری لەگەڵ خۆیدا برد، ئیسماعیل منداڵێکی بچووک بوو و شیرەی دەدا.
هەروەک ئەوان بۆم گێڕاوەتەوە، ئەوان بەراق سواری بوون و جبرائیل لەگەڵیان بوو، ڕێنماییان دەکرد بۆ شوێنی ماڵەکە و سنووری حەڕەم. جبرائیل لەگەڵیاندا دەڕۆیشت و هەرکاتێک بە گوندێکدا تێدەپەڕین، ئیبراهیم دەیگوت: جبرائیل، ئایا فەرمانم پێ کراوە لەوێ بینەوە؟ جبرائیلیش دەیگوت: بڕۆ پێشەوە. تا گەیشتنە مەککە، لەو کاتەدا کە شاخەداری دارەکانی سەلم و سەمر بوو، خەڵکێکیش لە دەرەوەی مەککە و دەوروبەری بوون کە پێیان دەگوترا «عەمالقە».
لەو ڕۆژەدا ماڵەکە گردێکی سووری گڵی بوو. ئیبراهیم بە جبرائیلی گوت: فەرمانم پێکراوە ئەم دووانە لێرە دابنێم؟ گوتی: بەڵێ. ئیبراهیم ئەوانی بردە شوێنی بەردەکە و لەوێ داینان و فەرمانی بە هاجەری دایکی ئیسماعیل دا سەقفی لەوێ بۆ خۆی دروست بکات.
پاشان گوتی: «پەروەردگارا، من بەشێک لە نەوەی خۆمم لە دۆڵێکی بێ کشتوکاڵ، لە نزیک ماڵە پیرۆزەکەت، نیشتەجێ کرد» تا گەیشتە: «بەڵکو سوپاسگوزار بن». عەبدولڕەزاق گوتی: هیشام بن حەسسان بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: حومەید لە موجاهیدەوە بۆمانی گێڕایەوە کە گوتی: خوای گەورە شوێنی ئەم ماڵەی دوو هەزار ساڵ پێش دروستکردنی هەر شتێک دروست کرد؛ بناغەکانی لە حەوتەم زەویدا بوون. لەیث بن ئەبی سولەیمیش هەمان شت لە موجاهیدەوە گێڕاوەتەوە: بناغەکان لە حەوتەم زەویدان.
ابن أبي حاتم گوتی: باوکم بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: عەمر بن ڕافع بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: عەبدولوههاب بن موعاویە لە عەبدولمؤمن بن خالیدەوە، لە عەلباء بن ئەحمەرەوە بۆمانی گێڕایەوە کە ذوالقەرنین هاتە مەککە و ئیبراهیم و ئیسماعیلی بینی کە بناغەکانی ماڵەکەیان لە پێنج چیاوە دروست دەکرد. گوتی: چی دەکەن بە خاکی من؟ ئەوان گوتیان: ئێمە دوو بەندەی فەرمانپێکراوین؛ فەرمانمان پێ کراوە ئەم کەعبەیە بنیادنێین. گوتی: بەڵگەی داواکارییەکەتان بهێنن.
پێنج بەرا هاتن و گوتیان: ئێمە شایەتین کە ئیبراهیم و ئیسماعیل دوو بەندەی فەرمانپێکراون و فەرمانیان پێ کراوە ئەم کەعبەیە بنیادنێن. ذوالقەرنین گوتی: ڕازیم و دانم پێدا دەنێم؛ پاشان ڕۆیشت. ئەزرەقی لە مێژووی مەککەدا باس دەکات کە ذوالقەرنین لەگەڵ ئیبراهیم، سەلامی خوای لێ بێت، طەوافی ماڵەکەی کردووە؛ ئەمەش نیشانەی ئەوەیە کە زەمانی ئەو پێشتر بووە، خوای گەورە زاناترە. بوخاری، ڕەحمەتی خوای لێ بێت، گوتی: مانای فەرموودەی خوای گەورە: «وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ»...
«قواعد» بناغەیە، تاکەکەی «قاعدة»یە. «قواعد»ی ژنانیش تاکەکەی «قاعد»ە. ئیسماعیل بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: مالک لە ابن شهابەوە، لە سالم بن عەبدوڵڵاوە، کە عەبدوڵڵا بن محەممەد بن ئەبی بەکر عەبدوڵڵا بن عومەری ئاگادار کردەوە لە عائیشەی هاوسەری پێغەمبەر، صلى الله عليه وسلم، کە پێغەمبەری خوای فەرمووی: «ئایا نەبینیت کاتێک قەومەکەت ماڵەکەیان دروست کرد، بەشێک لە بناغەکانی ئیبراهیمیان بەجێ هێشت؟» گوتم: ئەی پێغەمبەری خودا، ئایا ماڵەکە ناگەڕێنیتەوە سەر بناغەکانی ئیبراهیم؟
فەرمووی: «ئەگەر قەومەکەت تازە لە کافربوون نەهاتبانە دەرەوە...» عەبدوڵڵا بن عومەر گوتی: ئەگەر عائیشە ئەمەی لە پێغەمبەرەوە بیستبێت، صلى الله عليه وسلم، من پێم وایە پێغەمبەر، صلى الله عليه وسلم، واز لە دەست لێدان بەو دوو ڕوکنەی لای بەردەکەیەتی نەهێنا، تەنها چونکە ماڵەکە بە تەواوی لەسەر بناغەکانی ئیبراهیم بنیادنەنرابوو. بوخاری ئەم حەدیثەی لە کتێبی حەجدا لە قەعنەبیەوە، لە کتێبی حەدیثەکانی پێغەمبەراندا لە عەبدوڵڵا بن یوسوفەوە گێڕاوەتەوە. موسلیمیش لە یەحیی بن یەحیی و لە ابن وەهبەوە گێڕاویەتیەوە؛ نەسائی لە عەبدولڕەحمان بن قاسمەوە، هەموویانیش لە مالکەوە بە هەمان سند گێڕاویانەتەوە.
موسلیم هەروەها لە نافعەوە گێڕاویەتیەوە و گوتی: گوێم لە عەبدوڵڵا بن ئەبی بەکر بن ئەبی قوحافە بوو، کە بۆ عەبدوڵڵا بن عومەری دەگێڕایەوە، لە عائیشەوە، لە پێغەمبەرەوە، صلى الله عليه وسلم، کە فەرمووی: «ئەگەر قەومەکەت تازە لە جاهیلیەتەوە نەهاتبانە دەرەوە، یان فەرمووی: تازە کافر نەبووبان، گەنجینەی کەعبەم دەکرد بە ڕێگای خوای گەورەدا، دەرگاکەی لەسەر زەوی دادەنا و حەجریشی دەخستە ناوەوە». بوخاری گوتی: عوبەیدوڵڵا بن موسا بۆمانی گێڕایەوە، لە ئیسرائیلەوە، لە ئەبی ئیسحاقەوە، لە ئەسوەدەوە، کە گوتی: ابن زوبەیر پێمی گوت: عائیشە چەندین حەدیثی نهێنی بۆ تۆ دەگێڕێتەوە؛ لەبارەی کەعبەوە چی پێ گوتیت؟
گوتم: پێی گوتم پێغەمبەر، صلى الله عليه وسلم، فەرمووی: «ئەی عائیشە، ئەگەر قەومەکەت تازە لە...» ابن زوبەیر گوتی: کافر نەبووبان، کەعبەم تێکدەشکاند و دوو دەرگای بۆ دادەنا؛ دەرگایەک کە خەڵک لێیەوە بچنە ژوورەوە و دەرگایەکیش کە لێیەوە بچنە دەرەوە. ابن زوبەیر ئەو کارەی کرد. ئەم حەدیثە تەنها بوخاری گێڕاویەتیەوە و لە «کتێبی زانست»ی سەحیحەکەیدا بەو شێوەیە هێناویەتیەوە.
موسلیم لە سەحیحەکەیدا گوتی: یەحیی بن یەحیی بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: ئەبو موعاویە بۆمانی گێڕایەوە، لە هیشام بن عورەوە، لە باوکیەوە، لە عائیشەوە کە گوتی: پێغەمبەری خوا، صلى الله عليه وسلم، پێمی فەرموو: «ئەگەر قەومەکەت تازە لە کافربوون نەهاتبانە دەرەوە، کەعبەم دەڕووخاند و لەسەر بناغەکانی ئیبراهیم دروستم دەکرد؛ قورەیش کاتێک ماڵەکەیان بنیادنایەوە، لە بناغەکەی کەمکردەوە و دەرگایەکی پاشەوەی بۆ دادەنا». گوتی: ئەبو بەکر بن ئەبی شەیبە و ئەبو کورەیبیش بۆمانیان گێڕایەوە و گوتیان: ابن نومەیر لە هیشامەوە بە هەمان سند گێڕایەوە. ئەم حەدیثە تەنها موسلیم گێڕاویەتیەوە.
گوتی: محەممەد بن حاتم بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: ابن مەهدی بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: سەلیم بن حەیان لە سەعید، واتە ابن مەیناء،ەوە بۆمانی گێڕایەوە کە گوتی: گوێم لە عەبدوڵڵا بن زوبەیر بوو، کە گوتی: خالەم، واتە عائیشە، ڕەزای خوای لێ بێت، پێی گێڕامەوە کە پێغەمبەر، صلى الله عليه وسلم، فەرمووی: «ئەی عائیشە، ئەگەر قەومەکەت تازە لە شێرکەوە نەهاتبانە دەرەوە، کەعبەم تێکدەشکاند و لەگەڵ زەویدا یەکسانم دەکرد، دوو دەرگای بۆ دادەنا؛ یەکێکی ڕۆژهەڵاتی و یەکێکی ڕۆژئاوایی، پێنج باڵ لە حەجرەکەش زیادم دەکرد؛ چونکە قورەیش کاتێک کەعبەی دروست کرد، بەشی کەم کردبوو». ئەمیش تەنها موسلیم گێڕاویەتیەوە.
باس لە بنیادنانی قورەیشی کەعبە دەکات، دوای ئەوەی ئیبراهیم خەلیلی خوای گەورە بە ماوەیەکی زۆر بنیاتی نا، و پێش پێغەمبەرایەتیی پێغەمبەر، صلى الله عليه وسلم، بە پێنج ساڵ؛ ئەوکات پێغەمبەر لەگەڵ قورەیش بەردی هەڵدەگرت و تەمەنی سی و پێنج ساڵ بوو. درود و سەلامی خوای لەسەر بێت هەمیشە تا ڕۆژی قیامەت. محەممەد بن ئیسحاق بن یەسار لە سیرەدا دەڵێت: کاتێک تەمەنی پێغەمبەر، صلى الله عليه وسلم، گەیشتە سی و پێنج ساڵ، قورەیش کۆبوونەوە بۆ بنیادنانی کەعبە. ئەوان پێشتر بیریان لەوە کردبووەوە کە کەعبەکە سەقف بکەن، بەڵام لە ڕووخاندنی دەترسان.
بیناکە تەنها بەرد و خۆڵێک بوو کە بەرزییەکەی لە باڵای کەسێک زیاتر نەبوو. ئەوان ویستیان بەرزی بکەنەوە و سەقفی بۆ دابنێن؛ چونکە کۆمەڵێک گەنجینەی کەعبەیان دزیبوو. ئەو گەنجینەیە لە بیرێکدا بوو لە ناو کەعبە. ئەوەی گەنجینەکە لای دۆزرایەوە دووەیک، کۆیلەی بنی مَلیح بن عەمرو، لە خوزاعە بوو، قورەیش دەستیان بڕی.
خەڵک پێیان وایە ئەوانەی دزییان کردبوو گەنجینەکەیان لای دووەیک دانابوو. دەریا کەشتییەکی گەیاندبووە جوددە، کە هی بازرگانێکی ڕووم بوو؛ کەشتییەکە شکا و لە پارچەدارەکانی کەشتییەکە بۆ سەقفکردنی کەعبە دارەکان هەڵگرتن. لە مەککەدا پیاوێکی قوبطی، کە دارچێن بوو، بوو؛ ئەوانیش بۆ بنیادنانی کەعبە هەندێک لەوەیان ئامادە کرد کە پێویست بوو. ماریش لە بیری کەعبەکەوە دەردەچوو، ئەو بیرەی کە هەموو ڕۆژێک شتی بەخشراو لەوێدا فڕێ دەدرا.
مارەکە دەچووە سەر دیواری کەعبە و لەوێدا خۆی دەخستە خۆر. هەرکەسێک لێی نزیک دەبوو، مارەکە بە توندی خۆی دەکێشا، فیشەی دەکرد و دەمەکەی دەکردەوە؛ بۆیە خەڵک لێی دەترسان. ڕۆژێکیان، کە مارەکە لەسەر دیوارەکە خۆی بە خۆر دەگرت، خوای گەورە باڵندەیەکی نارد و مارەکەی ڕفاند و بردی. قورەیش گوتیان: هیوامان وایە خوای گەورە پەسەندی ئەو کارەمان کردبێت کە دەمانەوێت بیکەین؛ کارمەندێکی لێهاتوومان هەیە، دارمان هەیە و خوای گەورە ماریش لێمان دوور کردووەتەوە.
کاتێک بڕیاریان لەسەر ڕووخاندن و نوێکردنەوەی کەعبەکە دا، ئەبو وەهب بن عەمرو بن عائذ بن عەبد بن عومران بن مەخزوم هەستا، بەردێکی لە کەعبەکە وەرگرت؛ بەردەکە لە دەستی هەڵپەڕی و گەڕایەوە شوێنی خۆی. ئەو گوتی: ئەی کۆمەڵی قورەیش، لەو پارەیەی خۆتان وەری دەگرن وەک قەرزی حەلالی بۆ بنیادنانی کەعبە بەکاربهێنن، لە بیناکەیدا پارەی حەرام مەخەنەکار؛ پارەی لە زیناکردن، قازانجی ڕیبا و پارەیەک کە بە زۆر لە کەسێک وەرگیراوە، تێیدا مەخەن. ابن ئیسحاق دەڵێت: خەڵک ئەم قسەیە دەدەنە پاڵ وەلید بن موغیرە بن عەبدوڵڵا بن عومەر بن مەخزوم.
پاشان قورەیش بەشەکانی کەعبەیان دابەش کرد؛ بەشی دەرگاکەیان دا بە بنی عەبدومەناف و زوهرە، ئەو بەشەی لەنێوان ڕوکنە ڕەشەکە و ڕوکنە یەمەنییەکە بوو، بە بنی مەخزوم و هەندێک هۆزی تری قورەیش کە پەیوەندییان پێوە کرد، بەشی پشتی کەعبە بە بنی جومح و سەهم، بەشی حەجر بە بنی عەبدودار بن قوسی، بنی ئەسەد بن عەبدولعوززا بن قوسی و بنی عەدی بن کەعب بن لۆی، کە ئەو بەشە بە «حەطیم» ناودەبرێت، سپێردرا. پاشان خەڵک لە ڕووخاندنی کەعبەکە ترسان و دوودڵ بوون. وەلید بن موغیرە گوتی: من دەست پێ دەکەم و دەیڕووخێنم. کەلوپەلی ڕووخاندنی هەڵگرت و لەسەری هەستا و گوتی: خوایە، ترس و زیانمان لێکەوێتەوە مەکە؛ خوایە، ئێمە هیچمان ناوێت جگە لە چاکە.
پاشان لە لای دوو ڕوکنەکەوە دەستی کرد بە ڕووخاندن. خەڵک ئەو شەوە چاوەڕێیان کرد و گوتیان: با چاوەڕێ بین، ئەگەر تووشی شتێک بوو، هیچ بەشێکی تری ڕووخێنین و وەک خۆی دەیگەڕێنینەوە؛ ئەگەر هیچ شتێکی بەسەر نەهات، خوای گەورە کاری ئەو پەسەند کردووە. وەلید بەیانییەکەی بۆ سەر کارەکەی چوو و خەڵکیش لەگەڵیدا کارەکەیان دەست پێ کرد، تا ئەوەی گەیشتنە بناغەکە، بناغەی ئیبراهیم، سەلامی خوای لێ بێت؛ لەوێ بەردێکی سەوزیان بینی کە وەک سەرەی نێزە بوو و بە یەکەوە لکابوون.
یەکێک لەوانەی حەدیث دەگێڕایەوە بۆم گێڕایەوە کە پیاوێکی قورەیش کە لە ڕووخاندنی کەعبەدا بەشدار بوو، گورزی ڕاستەیەکی لەنێوان دوو بەردەکەدا خست بۆ ئەوەی یەکێکیان هەڵبکەنێت؛ کاتێک بەردەکەی جوڵاند، هەموو مەککە لەرزایەوە؛ بۆیە واز لەو بناغەیەیان هێنا. ابن ئیسحاق دەڵێت: پاشان هەر هۆزێکی قورەیش بەجیا بەردی بۆ دروستکردن کۆکردەوە و بنیاتیان نا، تا گەیشتنە شوێنی ڕوکن، واتە بەردی ڕەش. هەموو هۆزێک دەیویست بەردەکە بەرز بکاتەوە و لە شوێنی خۆیدا دایبنێت، نەک هۆزەکانی تر؛ بۆیە مشتومڕ و ناکۆکییان کرد و ئامادەبوون بۆ شەڕ.
بنی عەبدودار کاسەیەکی پڕ لە خوێنیان هێنا و ئەوان و بنی عەدی بن کەعب بن لۆی پەیمانی مردنیان لەگەڵ یەکتر بەست و دەستیان خستە ناو ئەو خوێنە؛ بۆیە پێیان دەگوتن «خوێن‌خۆرەکان». قورەیش چوار یان پێنج شەو لەسەر ئەو دۆخە مایەوە. پاشان لە مزگەوتەکە کۆبوونەوە و ڕاوێژیان کرد و دادپەروەرییان کرد. هەندێک لە ڕیوایەتگێڕان دەڵێن ئەبو ئەمیە بن موغیرە بن عەبدوڵڵا بن عومەر بن مەخزوم، کە لەو کاتەدا گەورەترین تەمەنی قورەیش بوو، گوتی: ئەی کۆمەڵی قورەیش، ئەو یەکەم کەسەی لە دەرگای ئەم مزگەوتەوە دەچێتە ژوورەوە، با لەنێوانتاندا بڕیار بدات لەوەی کە جیاوازییەکەتان لەسەری هەیە.
ئەوانیش ڕازی بوون؛ یەکەم کەس کە هاتە ژوورەوە پێغەمبەر بوو، صلى الله عليه وسلم. کاتێک بینییان گوتیان: ئەمە ئەمینیە، ڕازین، ئەمە محەممەدە. کاتێک پێغەمبەر لەلایان گەیشت و هەواڵەکەیان پێدا، فەرمووی: پارچە قماشێکم بۆ بهێنن. ئەوانیش هێنایان، بەردە ڕەشەکەی بە دەستی خۆی لەسەر قماشەکە دانا، پاشان فەرمووی: با هەر هۆزێک لایەکی قماشەکە بگرێت؛ پاشان هەمووتان پێکەوە بەرزی بکەنەوە.
ئەوانیش ئەو کارەیان کرد، تا بەردەکەیان گەیاندە شوێنی خۆی، ئەویش بە دەستی خۆی دایناوە و بنیاتی لەسەری دانا. قورەیش پێش ئەوەی وەحی بۆی دابەزێت، ناوی پێغەمبەریان «ئەمین» بوو. کاتێک بینیان کەعبەکەیان بەو شێوەیەی کە دەیانویست بنیادنایەوە، زوبەیر بن عەبدولمەطلب لەبارەی مارەکەی کە قورەیش لێی دەترسان و ڕێگری دەکرد لەوەی کەعبەکە بنیادنێن، ئەم شیعرەی گوت: «سەیرە کە چۆن باڵندەیەک خۆی دابەزاند بۆ سەر مارەکە، لەکاتێکدا مارەکە خۆی دەجوڵاند. جارێک فیشەی دەکرد، جارێکیش خۆی دەخزاند؛ کاتێک دەمانویست بناغەکان دابنێین، مارەکە خۆی دەکێشا و لە بنیادنانی دەترساند.
کاتێک ترسین لە دەرئەنجامی نیشانەکە، باڵندەیەک لە ئاسمانەوە هات، بەسەر مارەکەدا خۆی فڕێدا و بە خێرایی بەرەو خوارەوە هات. باڵندەکە مارەکەی گرت و پاشان بەجێی هێشت؛ بۆیە بەبێ ڕێگری کەعبەکەمان بنیادنایەوە. بە دڵسۆزی بەرەو بنیادنانی ماڵەکەمان هەڵچووین و بناغە و خۆڵمان ڕێک خست. بەیانییەک کە بناغەکەمان بەرز دەکردەوە، جلێکمان لەبەر نەبوو کە بەسەرماندا بپۆشین.
بە ماڵەکەی ئەو خاوەن شکۆیە، بنی لۆی ڕێزی پێ بەخشرا؛ بنەچەکەیان لەناو ناچێت. لەوێ بنی عەدی و مورەش کۆبوونەوە و قلابیش پێشتر پێیان چووە. بەوەی ئەم شوێنەی بۆمان ئامادە کرد، خوای گەورە ڕێزی پێ بەخشین؛ پاداشتی چاکە لەلای خوایە». ابن ئیسحاق دەڵێت: کەعبە لە سەردەمی پێغەمبەر، صلى الله عليه وسلم، هەژدە باڵ بەرز بوو و بە قەماشی قوبطی دەبەسترا؛ دواتر قەماشەکانی تری پۆشران، یەکەم کەس کە کەعبەکەی بە دیباج پۆشی، حەجاج بن یوسف بوو.
دەڵێم: کەعبەکە بەو بنیادنانی قورەیش مایەوە، تا لە سەرەتای دەسەڵاتی عەبدوڵڵا بن زوبەیر، دوای ساڵی شەست و لە کۆتایی حوکمی یەزید بن موعاویە، کاتێک سوپای شام عەبدوڵڵا بن زوبەیریان گەمارۆ دابوو، ئاگر تێبەر بوو. لەو کاتەدا ابن زوبەیر کەعبەکەی تا زەوی ڕووخاند و لەسەر بناغەکانی ئیبراهیم بنیاتی نوێیەوە؛ حەجرەکەی کردە ناوەوە و دوو دەرگای بۆ دانا، یەکێکی ڕۆژهەڵاتی و یەکێکی ڕۆژئاوایی، کە هەردووکیان لە ئاستی زەوی بوون، وەک لە خالەکەی عائیشە، دایکی باوەڕداران، ڕەزای خوای لێ بێت، لە پێغەمبەری خوایەوە بیستبوو. کەعبەکە تا ماوەی دەسەڵاتەکەی ابن زوبەیر بەو شێوەیە مایەوە، تا حەجاج کوشتی.
حەجاج بە فەرمانی عەبدولمەلیک بن مەروان، کەعبەکەی گەڕاندەوە بۆ دۆخی پێشووی. وەک موسلیم بن حەججاج لە سەحیحەکەیدا گوتی: هەنناد بن السری بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: ابن ئەبی زائیدە بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: ابن ئەبی سولەیمان لە عەطاءوە بۆمانی گێڕایەوە، کە گوتی: کاتێک ماڵەکە لە زەمانی یەزید بن موعاویەدا سووتا، کاتێک ئەهلی شام هێرشیان کردە سەری و ئەوەی ڕوویدا، ابن زوبەیر وازی لێ هێشت تا خەڵک لە حەجەوە بگەڕێنەوە. ئەویش دەیویست بەو کارە خەڵک هان بدات یان لە دژی ئەهلی شام کۆیان بکاتەوە. کاتێک خەڵک گەڕانەوە، گوتی: ئەی خەڵک، لەبارەی کەعبەوە ڕاوێژم پێ بدەن؛ بیڕووخێنم و نوێی بکەمەوە، یان ئەو بەشانەی تێکچوون چاک بکەمەوە؟
ابن عەبباس گوتی: من ڕام بۆ دەرکەوتووە؛ پێم وایە ئەو بەشانەی تێکچوون چاک بکەیتەوە و وازی لەو ماڵە بێنیت کە خەڵک لەسەری موسڵمان بوون و لەسەر بەردەکانی موسڵمان بوون و پێغەمبەر، صلى الله عليه وسلم، نێردرا. ابن زوبەیر گوتی: ئەگەر یەکێک لەوانە ماڵەکەی سووتابا، ڕازی نەدەبوو تا نوێی نەکاتەوە؛ کەواتە چۆن ماڵی پەروەردگارتان ڕازی بم بەوە؟ سێ ڕۆژ بە پەروەردگارم دەپاڕێمەوە، پاشان بڕیارم لەسەر کارەکەم دەدەم. سێ ڕۆژ کە تێپەڕی، بڕیاری دا کەعبەکە بڕووخێنێت.
خەڵک دەترسان و ڕێگرییان دەکرد لەوەی یەکەم کەس سەری کەعبەکە بکات تا نەوەک شتێک لە ئاسمانەوە بەسەریدا بێت. پیاوێک چووە سەر کەعبە و بەردێکی فڕێ دا؛ کاتێک خەڵک بینیان هیچ شتێکی بەسەر پیاوەکە نەهات، هەموو چوون و کەعبەکەیان ڕووخاند تا گەیشتنە زەوی. ابن زوبەیر ستوونەکانی دانا و پەردەی بەسەریاندا کرد تا بیناکەی بەرز بووەوە.
ابن زوبەیر گوتی: لە عائیشە، ڕەزای خوای لێ بێت، بیستم پێغەمبەر، صلى الله عليه وسلم، فەرمووی: «ئەگەر قەومەکەت تازە لە کافربوون نەهاتبانە دەرەوە و من پارەی پێویستم نەبووایە بۆ بنیادنانی، بەشی حەجرم بە پێنج باڵ دەکردە ناوەوە و دوو دەرگایم بۆ دادەنا؛ دەرگایەک کە خەڵک لێیەوە بچنە ژوورەوە و دەرگایەکیش کە لێیەوە بچنە دەرەوە». ابن زوبەیر گوتی: من پارەم هەیە بۆ خەرجکردن و لە خەڵکیش ناترسێم. پێنج باڵی لە بەشی حەجرەکە زیاد کرد، تا بناغەی ئاشکرا کرد و خەڵک بینییان؛ پاشان بیناکەی لەسەری دروست کرد.
درێژی کەعبەکە هەژدە باڵ بوو؛ کاتێک زیادکردنی لەسەر کرد، بە کورتەی هەژماری کرد، بۆیە دە باڵی تری لە بەرزییەکەی زیاد کرد و دوو دەرگای بۆ دانا؛ لە یەکێکیانەوە دەچوونە ژوورەوە و لە ئەوی ترەوە دەچوونە دەرەوە. کاتێک ابن زوبەیر کوژرا، حەجاج نامەیەکی بۆ عەبدولمەلیک نارد و هەواڵی ئەوەی پێدا؛ هەروەها پێی گوت کە ابن زوبەیر بیناکەی لەسەر بناغەیەک داناوە کە زانایانی مەککە بەچاوی خۆیان بینیویانە. عەبدولمەلیک بۆی نووسی: ئێمە بە هیچ شێوەیەک ناتوانین لە بنیادنانی ابن زوبەیر ڕازی بین. ئەوەی لە بەرزییەکەی زیاد کردووە، لەوەی بەجێی بهێڵە؛ ئەو بەشەی لە حەجر زیاد کردووە بیگەڕێنەوە بۆ بینای پێشووی و ئەو دەرگایەش دابخە کە کردوویەتەوە.
حەجاجیش کەعبەکەی ڕووخاند و گەڕاندییەوە بۆ بینای پێشووی. نەسائی ئەم حەدیثەی لە سونەنەکەیدا گێڕاوەتەوە، لە هەننادەوە، ئەویش لە یەحیی بن ئەبی زائیدەوە، لە عەبدولمەلیک بن ئەبی سولەیمانەوە، لە عەطاءوە، لە ابن زوبەیرەوە، لە عائیشەوە، بەشی مەرفووعی حەدیثەکەی هێناوەتەوە، بەڵام چیرۆکەکەی باس نەکردووە. لە ڕاستیدا سوننەت ئەوە بوو ابن زوبەیر، ڕەزای خوای لێ بێت، ئەوەی کردوویەتی جێگیر بهێڵێتەوە، چونکە ئەوەیە ئەوەی پێغەمبەری خوای ویستیبوو. بەڵام ترسی لەوە کرد کە دڵی هەندێک لە خەڵک پەسەندی نەکات، چونکە تازە لە ئیسلامەوە هاتبوون و بە نزیکی لە کافربوون دەرچووبوون.
عەبدولمەلیک ئەم سوننەتەی لە بیر چووبووەوە. بۆیە کاتێک دڵنیابووەوە لەوەی عائیشە ئەوەی لە پێغەمبەرەوە گێڕاوەتەوە، گوتی: خۆزگە وامان بەجێ هێشتبوو و دەستمان تێوە نەدەکرد. وەک موسلیم گوتی: محەممەد بن حاتم بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: محەممەد بن بەکر بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: ابن جریج بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: گوێم لە عەبدوڵڵا بن عوبەید بن عومەیر و وەڵید بن عەطاء بوو، کە لە حارث بن عەبدوڵڵا بن ئەبی ڕەبیعەوەیان دەگێڕایەوە. عەبدوڵڵا بن عوبەید گوتی: حارث بن عەبدوڵڵا لە زەمانی خەلافەتی عەبدولمەلیک بن مەرواندا چووە لای عەبدولمەلیک.
عەبدولمەلیک گوتی: پێم وایە ئەبو خەبیب، واتە ابن زوبەیر، ئەو شتەی نەبیستووە کە بانگەشەی دەکرد لە عائیشەوە بیستووە. حارث گوتی: بەڵێ، من خۆم لە عائیشەوە بیستوومە. عەبدولمەلیک گوتی: بیستووتە عائیشە چی دەڵێت؟ حارث گوتی: گوێم لێ بوو دەیگوت پێغەمبەر، صلى الله عليه وسلم، فەرمووی: «قەومەکەت بەشی کەعبەی لە بنیادنانی کەم کردووە، ئەگەر تازە لە شێرکەوە نەهاتبانە دەرەوە، ئەوەی بەجێیان هێشتووە دەگەڕاندەوە.
ئەگەر دوای من قەومەکەت بڕیاریان دا کەعبەکە بنیادنەوە، وەرە تا ئەو بەشانەت پێشان بدەم کە بەجێیان هێشتووە». پێغەمبەر بە نزیکەی حەوت باڵی پێ نیشان دا. ئەمە ڕیوایەتی عەبدوڵڵا بن عوبەیدە. وەڵید بن عەطاء زیادەی کرد: پێغەمبەر، صلى الله عليه وسلم، فەرمووی: «دوو دەرگای لە ئاستی زەوی بۆ دادەنێم، ڕۆژهەڵاتی و ڕۆژئاوایی.
ئایا دەزانیت بۆچی قەومەکەت دەرگاکەی بەرز کردووەتەوە؟» عائیشە گوتی: گوتم: نەخێر. پێغەمبەر فەرمووی: «بۆ ئەوەی خۆیان بە بەرز بگرن، تا هیچ کەسێک بچێتە ژوورەوە مەگەر ئەوەی ئەوان بیانهەوێت. پیاو کاتێک دەیویست بچێتە ژوورەوە، ڕێگەیان پێ دەدا تا بەرز دەبووەوە؛ کاتێک نزیک دەبوو بچێتە ژوورەوە، پاڵیان پێوە دەنا و دەکەوتە خوارەوە».
عەبدولمەلیک گوتی: بە حارثـم گوت: ئایا بەڕاستی خۆت ئەمە لە عائیشەت بیست؟ گوتی: بەڵێ. عەبدولمەلیک چەند کاتێک بە دارەکەی زەوی لێدا و پاشان گوتی: خۆزگە وامان بەجێ هێشتبوو، لەسەر ئەو بارەی خۆی. موسلیم گوتی: محەممەد بن عەمر بن جەبڵەش ئەمەی بۆ گێڕاینەوە، گوتی: ئەبو عاسیم بۆمانی گێڕایەوە؛ هەروەها عەبد بن حومەیدیش بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: عەبدولڕەزاق بۆمانی گێڕایەوە، هەردووکیان لە ابن جریجەوە بە هەمان سند گێڕایانەوە، وەک حەدیثی ابن بکر.
گوتی: محەممەد بن حاتم بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: عەبدوڵڵا بن بەکر السەهمی بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: حاتم بن ئەبی سەغیرە لە ئەبی قەزعەوە بۆمانی گێڕایەوە، کە گوتی: عەبدولمەلیک بن مەروان کاتێک طەوافی ماڵەکەی دەکرد، گوتی: خوای گەورە لە ابن زوبەیر تۆڵە بکاتەوە، چونکە لە دژی دایکی باوەڕداران درۆ دەکات و دەڵێت گوێی لە عائیشە بووە کە دەڵێت پێغەمبەری خوا، صلى الله عليه وسلم، فەرمووی: «ئەی عائیشە، ئەگەر قەومەکەت تازە لە کافربوون نەهاتبانە دەرەوە، کەعبەم دەڕووخاند و حەجرم پێ زیاد دەکرد، چونکە قورەیش لە بنیادنانی کەم کردووە».
حارث بن عەبدوڵڵا بن ئەبی ڕەبیعە گوتی: ئەی ئەمیرالمؤمنین، ئەمە مەڵێ؛ من خۆم لە دایکی باوەڕدارانەوە ئەم حەدیثەم بیستووە. عەبدولمەلیک گوتی: ئەگەر پێش ئەوەی بیڕووخێنم بیستمبایە، ئەوا ئەو جۆرەی ابن زوبەیر بنیاتی دابوو، بەجێم دەهێشت. ئەم حەدیثە وەک ئەوەیە بە بەڵگەی تەواو سەلمێنراوە کە لە عائیشە، دایکی باوەڕداران، گێڕدراوەتەوە؛ چونکە لە چەند ڕێگایەکی سەحیحەوە لە ئەسوەد بن یەزید، حارث بن عەبدوڵڵا بن ئەبی ڕەبیعە، عەبدوڵڵا بن زوبەیر، عەبدوڵڵا بن محەممەد بن ئەبی بەکری سدیق و عورە بن زوبەیرەوە گێڕدراوەتەوە. ئەمەش دروستی ئەوە دەسەلمێنێت کە ابن زوبەیر کردوویەتی.
ئەگەر بەجێ هێشترا بوو، باشتر دەبوو. بەڵام دوای ئەوەی دۆخەکە گەڕایەوە بۆ ئەم شێوەیەی ئێستا، هەندێک لە زانایان پێیان ناخۆش بوو کە لەسەر دۆخی ئێستای بگۆڕدرێت. وەک باس دەکرێت هارون الرشید، یان باوکی مەهدی، لە ئیمام مالکی پرسی کەعبەکە بڕووخێنێت و بیگەڕێنێتەوە بۆ ئەو شێوەیەی ابن زوبەیر کردبووی. مالکی پێی گوت: ئەی ئەمیرالمؤمنین، کەعبەی خوای گەورە مەکە بە یاریی دەستی پاشاکان؛ نەوەک هەر کەسێک بیەوێت بیڕووخێنێت، بیڕووخێنێت.
هارون وازی لەو کارە هێنا. قاضی عیاض و نەوەوی ئەمەیان گێڕاوەتەوە. خوای گەورە زاناترە، کەعبەکە لەسەر ئەو دۆخە دەمێنێتەوە تا کۆتایی زەمان؛ تا کاتێک پیاوێک لە حەبەشە کە «ذو السویقتین»ە، کەعبەکە تێک دەدات، وەک لە سەحیحەکانی بوخاری و موسلیمدا لە ئەبو هورەیرەوە سەلمێنراوە؛ ئەبو هورەیرە گوتی: پێغەمبەری خوا، صلى الله عليه وسلم، فەرمووی: «ذو السویقتینی حەبەشی کەعبەکە تێک دەدات». هەردووکیان هێناویانەتەوە.
لە عەبدوڵڵا بن عەبباس، ڕەزای خوای لێیان بێت،ەوە، لە پێغەمبەر، صلى الله عليه وسلم، هاتووە کە فەرمووی: «وەک ئەوەیە ئەو پیاوە ڕەشە پێم بێت و پێیەکانی لە یەکتر دوور بن، بەردەکانی کەعبە یەک بە یەک دەکەنێت». بوخاری ڕیوایەتی کردووە. ئیمام ئەحمەد بن حەنبەل لە «موسنەد»ەکەیدا گوتی: ئەحمەد بن عەبدولمەلیک الحەرانی بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: محەممەد بن سەلمە لە ابن ئیسحاقەوە، ئەویش لە ابن ئەبی نەجیحەوە، لە موجاهیدەوە، لە عەبدوڵڵا بن عەمرو بن عاص، ڕەزای خوای لێیان بێت، کە گوتی: گوێم لە پێغەمبەری خوا بوو، صلى الله عليه وسلم، دەیفەرموو: «ذو السویقتینی حەبەشی کەعبەکە تێک دەدات، جوانییەکانی دەبات و لە پۆشاکەکەی دەتاشێنێت.
وەک ئەوەیە بە چاوی خۆم سەیری بکەم؛ سەری کەل وەستاو و پێیەکانی لە یەکتر دوورە، بە کەلوپەلی کەندنەوە و چەکووشی کەعبەکە دەشکێنێت». «فَدَع» واتە لەنێوان پێ و ئێسکی ساقدا چەماوەییەک هەیە. خوای گەورە زاناترە، ئەمە دوای هاتنی یەأجوج و مەأجوج ڕوودەدات؛ چونکە لە سەحیحی بوخاری لە ئەبو سەعید الخودری، ڕەزای خوای لێ بێت، هاتووە، کە گوتی: پێغەمبەری خوا، صلى الله عليه وسلم، فەرمووی: «دوای هاتنی یەأجوج و مەأجوج، حەج و عومرەی ماڵەکە دەکرێت».
ئەم ڕیوایەتە عەبد بن حومەید لە عەبدولڕەزاقەوە بە درێژی گێڕاوەتەوە؛ گوتی؛ بابەت؛ ماڵەکە؛ خوای گەورە؛ الحج: ٢٦؛ بەوان؛ الحج: ٢٦؛ عەبدوڵڵا؛ إبراهيم: ٣٧؛ بەوان؛ محەممەد بن ئیسحاق؛ پێغەمبەری خوا؛ گوتی؛ بن عومەیر.
خوای گەورە لە باسکردنی دوعای ئیبراهیم و ئیسماعیل، سەلامی خوایان لێ بێت، دەفەرموێت: «پەروەردگارا، ئێمە بکە بە موسڵمانانی تۆ، لە نەوەمانیشەوە نەتەوەیەک موسڵمان بۆ خۆت دروست بکە، شوێنەکانی عیبادییەتی حەجمان پێ پیشان بدە و تەوبەمان قبووڵ بکە، بەڕاستی تۆ تەوبەقبووڵکەر و میهرەبانی». ابن جریر دەڵێت: مەبەستیان ئەوەیە ئێمە بخە بە ژێر فەرمانت، ملکەچ و گوێڕایەڵی خۆت بکە؛ لە گوێڕایەڵیدا کەسێکی تر لەگەڵتدا بەشریک مەکە و لە عیبادیەتیشدا جگە لە تۆ کەسی تر مەپەرستن.
ابن أبي حاتم گوتی: باوکم بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: ئیسماعیل بن ڕەجاء بن حەیان الحصنی القورەیشی بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: مەعقەل بن عوبەیدوڵڵا لە عەبدولکەریمەوە ئەم ئایەتەی بۆمانی ڕوون کردەوە: «وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ»، گوتی: واتە دڵسۆزی تۆ بین؛ «وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ»، گوتی: واتە دڵسۆز. هەروەها گوتی: عەلی بن حوسەین بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: المقدمى بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: سەعید بن عامر لە سەلام بن ئەبی موتیعەوە لەم ئایەتەی بۆمانی ڕوون کردەوە: «وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ»، گوتی: ئەوان هەردووکیان موسڵمان بوون، بەڵام داوایان کرد جێگیر و بەردەوامیان بکات.
عیکرمە دەڵێت: «پەروەردگارا، ئێمە بکە بە موسڵمانی تۆ»؛ خوای گەورە فەرمووی: کردم. «لە نەوەمانیشەوە نەتەوەیەک موسڵمان بۆ خۆت دروست بکە»؛ خوای گەورە فەرمووی: کردم. سەدی گوتی: «لە نەوەمانیشەوە نەتەوەیەک موسڵمان بۆ خۆت دروست بکە»، واتە عەرەب. ابن جریر دەڵێت: ڕای ڕاست ئەوەیە ئەم دوعایە عەرەب و جگە لە عەرەبیش دەگرێتەوە؛ چونکە لە نەوەی ئیبراهیم بنی ئیسرائیل هەن.
خوای گەورە فەرموویەتی: «لە گەلانی موساشدا نەتەوەیەک هەیە کە بە حەق ڕێنمایی دەکەن و بە حەق دادپەروەری دەکەن» (الأعراف: ١٥٩). دەڵێم: ئەوەی ابن جریر گوتوویەتی، ڕای سەدی ڕەت ناکاتەوە؛ چونکە تایبەتکردنی بەوان، ئەوانی تر لە دەرباز ناکات. لە بەستێنی ئایەتەکاندا مەبەست عەرەبە؛ بۆیە دوای ئەوە دەفەرموێت: «پەروەردگارا، لەنێوانیاندا پێغەمبەرێک لە خۆیان بنێرە، ئایەتەکانت بۆیان بخوێنێتەوە، کتێب و داناییان فێر بکات و پاکیان بکاتەوە...» (البقرة: ١٢٩).
مەبەست محەممەد، صلى الله عليه وسلم،ە؛ لەنێوانیاندا نێردرا، وەک خوای گەورە فەرموویەتی: «ئەوە ئەو زاتەیە کە لەنێو نەخوێندەواران پێغەمبەرێکی لە خۆیان نارد» (الجمعة: ٢). لەگەڵ ئەوەشدا ئەمە ڕەت ناکاتەوە کە ڕەسولەتی بۆ خەڵکی ڕەش و سپی بێت، بەهۆی فەرموودەی خوای گەورە: «بڵێ: ئەی خەڵک، من پێغەمبەری خوام بۆ هەمووتان» (الأعراف: ١٥٨) و بەڵگەی تر. ئەم دوعایەی ئیبراهیم و ئیسماعیل، سەلامی خوایان لێ بێت، وەک خوای گەورە لەبارەی بەندە باوەڕدار و پارێزکارەکانی خۆیەوە فەرموویەتی: «ئەوانەی دەڵێن: پەروەردگارا، لە هاوسەر و نەوەکانمانەوە دڵخۆشیمان پێ ببەخشە و ئێمە بکە بە پێشەوای پارێزکاران» (الفرقان: ٧٤).
ئەم داواکارییە شەرعەن خۆشەویستە؛ چونکە لە تەواوی خۆشەویستی عیبادیەتی خوای گەورە ئەوەیە کە مرۆڤ حەز بکات لە نەوەی خۆیدا کەسانێک هەبن کە تەنها خوای گەورە بپەرستن و هاوبەشی بۆ دانەنێن. بۆیە کاتێک خوای گەورە بە ئیبراهیمی فەرموو، سەلامی خوای لێ بێت: «من تۆ دەکەم بە پێشەوای خەڵک»، ئیبراهیم گوتی: «لە نەوەکانیشم؟» خوای گەورە فەرمووی: «پەیمانەکەم ناگاتە زۆڵمکاران». ئەمە هەمان مانای فەرموودەی خوای گەورەیە: «من و کوڕەکانم لەوە بپارێزە کە بتەپەرستی» (إبراهيم: ٣٥).
لە سەحیحی موسلیمدا لە ئەبو هورەیرە، ڕەزای خوای لێ بێت، لە پێغەمبەر، صلى الله عليه وسلم، هاتووە کە فەرمووی: «کاتێک ئادەمیزاد دەمرێت، کردارەکانی دەوەستێت، جگە لە سێ شت: سەدەقەیەکی بەردەوام، یان زانستێک کە سوودی پێ وەربگیرێت، یان منداڵێکی چاک کە دوعای بۆ بکات». «شوێنەکانی حەجمان پێ پیشان بدە»؛ ابن جریج لە عەطاءوە لەبارەی «وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا» دەڵێت: واتە شوێنەکانمان بۆ دەرخە و فێرمان بکە. موجاهید دەڵێت: مەبەست شوێنی سەربڕینی قوربانییەکانمانە. هەروەها هەمان مانا لە عەطاء و قەتادەوە گێڕدراوەتەوە.
سەعید بن مەنسور گوتی: عەتتاب بن بەشیر بۆمانی گێڕایەوە، لە خەسیفەوە، ئەویش لە موجاهیدەوە کە گوتی: ئیبراهیم گوتی: «شوێنەکانی حەجمان پێ پیشان بدە». جبرائیل هات و بردی بۆ ماڵەکە و پێی گوت: بناغەکان بەرز بکەوە. ئیبراهیمیش بناغەکانی بەرز کردەوە و بیناکەی تەواو کرد. پاشان جبرائیل دەستی گرت و لەوێ دەری هێنا و بەرەو سەفا ڕۆیشت و پێی گوت: ئەمە لە نیشانەکانی خوایە.
پاشان بەرەو مەروا ڕۆیشت و گوتی: ئەوەش لە نیشانەکانی خوایە. دواتر بەرەو مینا ڕۆیشت؛ کاتێک گەیشتنە جەمەرەی عەقەبە، ئیبلیس لەلای دارەکە وەستابوو. جبرائیل گوتی: تەکبیر بڵێ و بەردی تێ بدە. ئیبراهیم تەکبیری گوت و بەردی تێ دا. پاشان ئیبلیس ڕۆیشت و لەلای جەمەرەی ناوەڕاست وەستا.
کاتێک جبرائیل و ئیبراهیم لێی تێپەڕین، جبرائیل گوتی: تەکبیر بڵێ و بەردی تێ بدە. ئیبراهیم تەکبیری گوت و بەردی تێ دا. ئیبلیس ڕۆیشت؛ ئەو نەجیسەیە ویستیبوو شتێک لە کارەکانی حەجدا تێبخات، بەڵام نەیتوانی. جبرائیل دەستی ئیبراهیمی گرت و بردی بۆ مەشعەری حەرام و گوتی: ئەمە مەشعەری حەرامە.
پاشان دەستی ئیبراهیمی گرت و بردی بۆ عەرەفات. پێی گوت: ئەوەی پێشتر پێت نیشان دام ناسی؟ ئەوەی سێ جار پرسی. ئیبراهیم گوتی: بەڵێ. ئەبو مِجلەز و قەتادەش هەمان شتەیان لەوەوە گێڕاوەتەوە. ئەبو داود الطیالسی گوتی: حەمماد بن سەلەمە بۆمانی گێڕایەوە، لە ئەبی عاسیم الغەنوویەوە، ئەویش لە ئەبی الطفیلەوە، لە ابن عەبباسەوە کە گوتی: کاتێک فەرمانەکانی حەج بە ئیبراهیم پیشان دران، شەیتان لە شوێنی سەعی بەرکەوتەوە.
ئیبراهیم پێشی کەوت و ڕاکرد، پاشان جبرائیل بردی بۆ مینا و گوتی: ئەمە شوێنی مانەوەی خەڵکە. کاتێک گەیشتنە جەمەرەی عەقەبە، شەیتان ڕێگری لێ کرد. ئیبراهیم بە حەوت بەردی تێ دا تا ڕۆیشت. پاشان بردی بۆ جەمەرەی ناوەڕاست؛ شەیتان لێرەش ڕێگری لێ کرد و ئیبراهیم بە حەوت بەردی تێ دا تا ڕۆیشت.
دواتر بردی بۆ جەمەرەی دوورتر؛ شەیتان لێرەش بەرکەوتەوە و ئیبراهیم بە حەوت بەردی تێ دا تا ڕۆیشت. پاشان بردی بۆ جەمع و گوتی: ئەمە مەشعەرە. دواتر بردی بۆ عەرەفات و گوتی: ئەمە عەرەفاتە. جبرائیل پێی گوت: ئایا نەتناسی؟ (الأعراف: ١٥٩؛ الجمعة: ٢؛ الأعراف: ١٥٨؛ الفرقان: ٧٤؛ إبراهيم: ٣٥).
تەفسیری بەغەوی
فەرموودەی پەروەردگاری بەرز و شکۆدار: «وە ئەو کاتەی ئیبراهیم و ئیسماعیل بناغەکانی ماڵەکە بەرز دەکردەوە». ڕیوایەتگێڕان دەڵێن: خودای گەورە شوێنی ماڵەکەی پێش دروستبوونی زەوی بە دوو هەزار ساڵ دروست کرد؛ کۆمەڵەیەک سپی بوو لەسەر ئاو، پاشان زەوی لە ژێریدا فراوان کرایەوە. کاتێک خودا ئادەمی، سەلامی خوای لێ بێت، بۆ زەوی دابەزاند، تەنهایی هەستی پێکرد و گلەیی خۆی بۆ خودای گەورە برد. خودا ماڵی ئاوەدانکراوەی ئاسمان [بەیتولمەعمور]ی لە یەکێک لە یاقووتەکانی بەهەشت دابەزاند؛ دوو دەرگای لە زومڕودی سەوز هەبوو، دەرگایەکی ڕۆژهەڵات و دەرگایەکی ڕۆژئاوا.
لە شوێنی ماڵەکە داینا و فەرمووی: «ئەی ئادەم، من ماڵێکم بۆ تۆ دابەزاندووە تاکو دەوری بسووڕێیت، وەک چۆن دەوری عەرشی من دەسووڕێن؛ لە لای ئەو نوێژ بکەیت، وەک چۆن لە لای عەرشی من نوێژ دەکرێت». بەردەکەشی دابەزاند، کە سپی بوو، بەڵام بە دەستی ژنانی حائیضی سەردەمی جاهیلیەت ڕەش بوو. ئادەمیش بە پێ لە زەوی هیندەوە بەرەو مەککە ڕۆیشت. خودا فریشتەیەکی بۆ نارد تاکو ڕێنمایی ماڵەکەی بکات.
ماڵەکەی حەج کرد و مەناسکی جێبەجێ کرد. کاتێک تەواو بوو، فریشتەکان پێشوازییان لێی کرد و وتیان: «ئەی ئادەم، حەجەکەت قبووڵ بێت؛ ئێمە دوو هەزار ساڵ پێش تۆ حەجمان کردووە». ئیبن عەبباس، ڕەزای خوای لێ بێت، دەڵێت: ئادەم چل جار لە هیندەوە بە پێ بۆ مەککە حەجی کرد. ئەم دۆخە تا ڕۆژگاری لافاو بەردەوام بوو؛ پاشان خودای گەورەی بەرز کردەوە بۆ ئاسمانی چوارەم، هەموو ڕۆژێک حەفتا هەزار فریشتە دەچنە ناوی و جارێکی تر ناگەڕێنەوە.
جبرائیلیش، سەلامی خوای لێ بێت، نێردرا تاکو بەردی ڕەشی لە چیای ئەبو قوبەیس بشارێتەوە و لە لافاو بپارێزێت. بەمە شوێنی ماڵەکە تا سەردەمی ئیبراهیم بەتاڵ مایەوە. پاشان خودای گەورە، دوای ئەوەی ئیسماعیل و ئیسحاقی بۆ ئیبراهیم لەدایک بوون، فەرمانی پێدا ماڵێک بنیاد بنێت کە ناوی خودا تێدا بهێنرێت. لە خودای گەورەی پاڕایەوە شوێنەکەی بۆ دیاری بکات.
خودا «سەکینە»ی نارد تاکو شوێنی ماڵەکەی نیشان بدات؛ ئەو باوەیە دوو سەری هەبوو و وەک مار وابوو. خودا فەرمانی بە ئیبراهیم کرد لەو شوێنەدا بینا بکات کە سەکینە لێی جێگیر دەبێت. ئیبراهیم بەدوایدا کەوت تا گەیشتنە مەککە، سەکینەش بە شێوەی پێچانەوەی پەڕۆی زین، لەسەر شوێنی ماڵەکە پێچایەوە. ئەمە قسەی عەلی و حەسەنە.
ئیبن عەبباس دەڵێت: خودای گەورە هەورێکی بە ئەندازەی کەعبە نارد؛ هەورەکە دەڕۆیشت و ئیبراهیم لە سێبەریدا بەڕێوە دەچوو، تا گەیشتنە مەککە و لە شوێنی ماڵەکە وەستا. لە ناو هەورەکەوە بانگ کرا بۆ ئیبراهیم: «لەسەر سێبەرەکەی بینا بکە، نە زیاد بکە و نە کەم». هەروەها وتراوە: خودا جبرائیلی نارد تاکو شوێنی ماڵەکەی نیشان بدات، وەک فەرموودەی خودا: «وە کاتێک شوێنی ماڵەکەمان بۆ ئیبراهیم دیاری کرد». ئیبراهیم و ئیسماعیل ماڵەکەیان بنیاد نا؛ ئیبراهیم بیناکەی دروست دەکرد و ئیسماعیل بەردی دەدایە دەست، ئەمەش ئەو فەرموودەیەی خودایە: «وە ئەو کاتەی ئیبراهیم و ئیسماعیل بناغەکانی ماڵەکە بەرز دەکردەوە»، واتە بناغەکانی.
تاکی «قواعد» «قاعدة»یە. کەسائی دەڵێت: مەبەست دیوارەکانی ماڵەکەیە. ئیبن عەبباس دەڵێت: ماڵەکە لە پێنج چیا دروست کراوە: توری سینا، توری زەیتا، لوبنان ــ کە چیایەکە لە شام ــ و جودی ــ کە چیایەکە لە جەزیرە ــ و بناغەکانی لە حەرا دروست کرا، کە چیایەکە لە مەککە. کاتێک ئیبراهیم گەیشتە شوێنی بەردی ڕەش، بە ئیسماعیلی وت: «بەردێکی جوانم بۆ بهێنە تا خەڵک بە نیشانەی ئەو بناسن».
بەردێکی بۆ هێنا و ئیبراهیم وتی: «باشتر لەمە بهێنە». ئیسماعیل چوو بۆ گەڕان بە دوایدا. ئەبو قوبەیس هاواری کرد: «ئەی ئیبراهیم، شتێکی سپێردراوت لای من هەیە، وەریبگرە». ئیبراهیمیش بەردی ڕەشی وەرگرت و لە شوێنی خۆی داینا. هەروەها وتراوە: خودای گەورە لە ئاسمان ماڵێکی دروست کرد، ئەویش ماڵی ئاوەدانکراوەیە [بەیتولمەعمور] کە پێی دەوترێت «ضُراح»، و فەرمانی بە فریشتەکان دا کە لە زەویدا کەعبەیەک لەبەرامبەری و بە هەمان ئەندازە و شێوەی ئەو بنیاد بنێن.
هەروەها وتراوە: یەکەم کەس کە کەعبەی بنیاد نا، ئادەم بوو؛ لە سەردەمی لافاو ون بوو، پاشان خودا شوێنەکەی بۆ ئیبراهیم ئاشکرا کرد تا بینای کردەوە. فەرموودەی خودا: «پەروەردگارمان، لێمان وەربگرە»؛ لێرەدا وشەیەک لە قسەدا نەهاتووە، واتە ئەو دووانە دەڵێن: «پەروەردگارمان، ئەم بنیادنانەمان لێ وەربگرە». «بەڕاستی تۆ تۆی گوێبیستی» داواکاری و پاڕانەوەمان؛ «زانا»ی نیەتەکانمانیت.
«پەروەردگارمان، ئێمە بکە بە موسڵمان و ملکەچ بۆ تۆ»؛ واتە یەکتاپەرست، گوێڕایەڵ، دڵپاک و ملکەچ بۆ تۆ. «و لە نەوەکانمانیش»؛ واتە لە منداڵەکانمان، «کۆمەڵێک»؛ کۆمەڵیەک، و «ئومەت» بەشوێنکەوتووانی پێغەمبەران دەوترێت. «ملکەچ بۆ تۆ»؛ واتە خاضع و ملکەچ بۆ تۆ. «و مەناسکەکانمان پێشان بدە»؛ واتە فێرمان بکە و پێمان بناسێنە.
ئیبن کەثیر «راء»ی بە بێ جووڵە خوێندووەتەوە، ئەبو عەمرو بە خێرایی و کورتەدەنگی خوێندوویەتییەوە، و ئەوانی تر بە کەسرە خوێندوویانەتەوە. ئیبن عامیر و ئەبو بەکریش لە سوورەتی حامیم سەجدەدا لە بێ‌جووڵە خوێندنەوەکەدا هاوڕان. بنەڕەتی وشەکە «أرئنا» بووە؛ هەمزەکە بۆ ئاسانکردن لابراوە و جووڵەکەی گواستراوەتەوە بۆ «راء». ئەوانەی بە بێ جووڵەیان خوێندووەتەوە دەڵێن: هەمزەکە لابرا، جووڵەکەش لەگەڵیدا لابرا.
«مناسکنا» واتە یاساکانی ئایینمان و ئامادەکارییەکانی حەجمان؛ هەروەها وتراوە: شوێنەکانی حەجمان. مووجاهید دەڵێت: مەبەست شوێنی سەربڕینەکانمانە؛ «نُسک» واتە ئاژەڵی قوربانی. هەروەها وتراوە: شوێنەکانی پەرستنمان. بنەڕەتی «نُسک» واتە عیبادەت، و «ناسک» واتە عیبادەتکار.
خودای گەورە داوای ئەو دووانەی وەڵام دایەوە؛ جبرائیلی نارد و مەناسکەکانی پێشان دان، لە ڕۆژی عەرەفەدا. کاتێک گەیشتنە عەرەفات، جبرائیل وتی: «ئەی ئیبراهیم، ناسیت؟» ئیبراهیمیش وتی: «بەڵێ». بۆیە ئەو کاتە بە «عەرەفە» ناونرا و ئەو شوێنەش بە «عەرەفات».
«و تۆبەمان لێ قبووڵ بکە»؛ واتە لێمان خۆش بە و گوناهەکانمان ببەخشە. «بەڕاستی تۆ تۆی زۆر تۆبەقبووڵکەر و بەبەزەیی».
لە «صحيح البخاري» (ژمارەی ٣٣٦٤)دا بە وردی باس لە چیرۆکی دروستکردنی کەعبە بە دەستی ئیبراهیم و ئیسماعیل دەکرێت؛ ئەوان لە دەوری بیناکەدا دەسووڕانەوە و هەر ئەم وشانەی دوعایان دووبارە دەکردەوە.