داوای نەوەی چاک لە پیریدا
رَبِّ إِنِّي، وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي، وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا وَلَمْ أَكُنْ بِدُعَائِكَ. رَبِّ شَقِيًّا، وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِنْ، وَرَائِي، وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا، فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ، وَلِيًّا يَرِثُنِي، وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ، وَاجْعَلْهُ. رَبِّ رَضِيًّا.
رَبِّ إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا وَلَمْ أَكُنْ بِدُعَائِكَ رَبِّ شَقِيًّا وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِنْ وَرَائِي وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا
نەتوانرا دەنگەکە بار بکرێت. تکایە دواتر هەوڵ بدەرەوە.
ووتی ئەی پەروەردگارم بەڕاستی من ئێسکم لاواز بووە لەبەر پیری سەرم (بەمووی سپی) گڕی گرتووە ( ئەمە جۆرێکە لەڕەوانبیژی زمانی عەرەبی بەکاردێت بەمەبەستی ئەوەی کە مووی سپی لەکاتی پیریدا گڕی بەرداوە لە موو ڕەشەکانی سەردەمی گەنجێتی) پەروەردگارم ھەرگیز لەپاڕانەوەم لێت بێ ھیوا نەبووم بەڕاستی من دەترسم کەس و کارەکەم (لەئاینی خوا لادەن) لەپاش (مردنی) خۆم (چونکە کەسێکیان تێدا نیە جێگرەوەی من بێت) وخێزانەکەشم نەزۆکە (منداڵی نابێت) سا تۆ لەلایەن خۆتەوە مناڵێکی چاکم پێ ببەخشە میراتگری (پێغەمبەرێتی) من وبنەماڵەی یەعقوب بێت ئەی پەروەردگارم واشی لێ بکە کەخۆت لێی ڕازی بیت
شێوازەکان: وەسفکردنی لاوازی (لیسان الحالی) و داوای «هەب لی» (هَبْ لِي — پێم ببەخشە) و «اجْعَلْهُ» (بیکە). نموونەی دوعاکردنە بۆ داوای نەوەی چاک لە کاتی بێهێزیی جەستە و پیریدا.
تەفسیری شێخ عەبدولڕەحمان سەعدی
«وەریم بگرێت و لە بنەماڵەی یەعقوبیش وەریم بگرێت، و ئەی پەروەردگارم، ڕازی و پەسەندکراوی بکە»؛ واتە بەندەیەکی چاک بێت، تۆ لێی ڕازی بیت و لەلایەن بەندەکانیشەوە خۆشەویست بێت. کورتەی مەبەست ئەوەیە کە داوای کوڕێکی کرد کە چاک بێت، دوای مردنی ئەو بمێنێتەوە و لە دوای ئەودا پشت و پەنا بێت، و لەلایەن خوا و خەڵکەوە پێغەمبەرێکی پەسەندکراو بێت. ئەمە باشترین دۆخی منداڵە، و لە ڕەحمەتی خوا بەرامبەر بە بەندەکەیەتی کە کوڕێکی چاکی پێ ببەخشێت، کە خاوەنی بەرزترین ئەخلاق و جوانترین خویەکان بێت. پەروەردگاری میهرەبانیش ڕەحمتی پێ کرد و دوعاکەی وەڵام دایەوە.
«پەروەردگارم، بەڕاستی ئێسکەکانم لاواز بوون»؛ واتە بێهێز و لاواز بووم، و کاتێک ئێسک ــ کە بناغەی جەستەیە ــ لاواز دەبێت، بەشەکانی دیکەش لاواز دەبن. «و سەرم بە پیری سپی هەڵگیرساوە»؛ چونکە سپیبوونی موو نیشانەی لاوازی و پیرییە، و پێشەنگ و پێشوازیی مردن و ئاگادارکەرەوەیەکە لە هاتنی. کەواتە بە لاوازی و نەبوونی توانای خۆی پاڕایەوە لە خوا؛ ئەمە لەو هۆکارانەیە کە خوا زۆر خۆشیان دەوێت، چونکە نیشانەی بێبەریبوونە لە توانای خۆ و پشتبەستنە بە توانای خوا.
«پەروەردگارم، بە پاڕانەوەم بۆ تۆ هەرگیز بێبەخت نەبووم»؛ واتە ئەی پەروەردگار، تۆ هەرگیز بە بێ‌وەڵام و بێبەشی نەگەڕاندوومەتەوە، بەڵکو هەمیشە بە میهرەبانییەوە مامەڵەت لەگەڵ کردووم و دوعاکەمت وەڵام داوەتەوە؛ بەردەوام نیعمەتەکانت بەردەوام بوون و چاکە و بەخششت گەیشتووەتە من. لەمەدا بە نیعمەتەکانی پێشووی خوا و وەڵامدانەوەی دوعاکانی پێشتر پاڕاوەتەوە؛ داوای لەو زاتی کردووە کە پێشتر چاکەی پێ کردووە، چاکەکەی لە داهاتووشدا تەواو بکات.
«بەڕاستی من لە کەسانی دوای خۆم دەترسم کە دەسەڵات بەدەستەوە بگرن»؛ واتە دەترسم ئەوانەی دوای مردنی من لەسەر بەنی ئیسرائیل دەسەڵاتدار دەبن، بە دروستی پابەندی ئایینەکەت نەبن و بەندەکانت بۆ لای تۆ بانگ نەکەن. لە ڕواڵەتدا لەواندا کەسێکی بە شایستەیی پێشوایەتی لە ئایین نەبینیوە. ئەمە میهرەبانی و دڵسۆزیی زەکەریا (علیه‌السلام) پیشان دەدات. داوای منداڵی نەکردووە وەک داواکارییەکی تر کە تەنها بەرژەوەندیی دنیایی مەبەستی بێت؛ بەڵکو مەبەستی بەرژەوەندیی ئایین و ترسان لە لەدەستچوونی بووە، و بینیویەتی کەسانی دیکە بۆ ئەم کارە شایستە نین.
ماڵەکەی لە ماڵە ناسراوەکانی ئایین بوو، سەرچاوەی پەیام و شوێنی چاکە بوو؛ بۆیە داوای لە خوا کرد کوڕێکی پێ ببەخشێت کە دوای ئەو ئایینەکە بەڕێوە ببات. هەروەها سکاڵای کرد کە ژنەکەی نازۆکە، واتە لە بنەڕەتدا منداڵ نابێت، و خۆشی لە پیریدا زۆر بەتەمەن بوو؛ واتە گەیشتبووە تەمەنێک کە تێیدا ئارەزوو و منداڵبوون زۆر کەم ڕوودەدات. «لە لای خۆتەوە پشت و پەنا و جێگرێکم پێ ببەخشە»؛ ئەم پشتگیرییە، پشتگیریی ئایین و میراتگرتنی پێغەمبەرایەتی و زانست و کردارە.
تەفسیری ئیمام ئیبن کەسیر
مجاهد دەربارەی «وەریم بگرێت و لە بنەماڵەی یەعقووبیش وەریم بگرێت» دەڵێت: میراتەکەی زانست بوو، و زەکەریا لە نەوەی یەعقووب بوو. هُشَیم گوتی: ئیسماعیل بن ئەبی خالید لە ئەبی سالحەوە بۆمانی گێڕایەوە، لەبارەی ئەم ئایەتەوە گوتی: دەکرێت پێغەمبەر بێت، وەک باوباپیرانی پێغەمبەر بوون. عەبدولڕەزاق لە مَعْمەرەوە، ئەویش لە قەتادەوە، لە حەسەنەوە گێڕایەوە: پێغەمبەرایەتی و زانستی وەردەگرێت. سەدّی گوتی: پێغەمبەرایەتیم و پێغەمبەرایەتیی بنەماڵەی یەعقووب وەردەگرێت.
مالیک لە زەید بن ئەسلەمەوە دەگێڕێتەوە کە لەبارەی «و لە بنەماڵەی یەعقووبیش وەریم بگرێت» گوتی: پێغەمبەرایەتییان. جابیر بن نووح و یەزید بن هارون، هەردووکیان لە ئیسماعیل بن ئەبی خالیدەوە، ئەویش لە ئەبی سالحەوە دەگێڕنەوە کە لەبارەی «وەریم بگرێت و لە بنەماڵەی یەعقووبیش وەریم بگرێت» گوتی: ماڵەکەم وەردەگرێت و لە بنەماڵەی یەعقووبیش پێغەمبەرایەتی وەردەگرێت. ئەمە هەڵبژاردەی ئیبن جەریرە لە تەفسیرەکەیدا. عەبدولڕەزاق گوتی: مَعْمەر لە قەتادەوە بۆمانی گێڕایەوە کە پێغەمبەری خوا (ﷺ) فەرمووی: «خوا ڕەحمەت بە زەکەریا بکات؛ چەندین میراتگری هەبوو.
خوا ڕەحمەت بە لووتیش بکات؛ بەڕاستی ئەو خۆی لە پەنا و پشتگیرییەکی بەهێزدا حەشار دا». ئیبن جەریر گوتی: ئەبو کُرەیب بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: جابیر بن نووح بۆمانی گێڕایەوە، لە مُبارەک ــ کە کوڕی فەزالەیە ــ لە حەسەنەوە، گوتی: پێغەمبەری خوا (ﷺ) فەرمووی: «خوا ڕەحمەت بە برای خۆم زەکەریا بکات؛ ئەو چی میراتێکی ماڵی هەبوو کە بترسێت لە دەست بچێت، لە کاتێکدا دەیگوت: “لە لای خۆتەوە پشت و پەنا و جێگرێکم پێ ببەخشە، کە میراتگری من بێت و لە بنەماڵەی یەعقووبیش وەریم بگرێت”؟» ئەمانە ڕیوایەتەکانی مُرسەلن و دژایەتیی حەدیسە سەحیحەکان ناکەن؛ خوا زاناترە.
هەروەها «ئەی پەروەردگارم، ڕازی و پەسەندکراوی بکە» واتە لەلای تۆ و خەڵکەوە پەسەندکراو بێت؛ لە ئایین و ئەخلاقیدا خۆشت بوێت و لەلای خەڵکیش خۆشەویستی بکەیت.
«گوتی: پەروەردگارم، بەڕاستی ئێسکەکانم لاواز بوون»؛ واتە بێهێز بووم و هێزەکانم کاڵ بوونەوە. «و سەرم بە پیری سپی هەڵگیرساوە»؛ واتە پیری لە ناو موو ڕەشەکاندا گڕی گرتووە، وەک ئیبن دُرەید لە قصیدەکەیدا دەڵێت: «ئەگەر سەرم ببینیت، ڕەنگی وەک پەردەی سپێدە وایە لە ژێر خەڵعەتی شەو؛ سپییەکە لە ناو ڕەشەکاندا وەک گڕگرتنی ئاگرە لە ناو گەوژمەی دارغەدا». مەبەست لەمە ڕاگەیاندنە بە لاوازی و پیری و نیشانە ئاشکرا و نهێنییەکانیان. «و بە پاڕانەوەم بۆ تۆ، پەروەردگارم، هەرگیز بێبەخت نەبووم»؛ واتە لە تۆوە جگە لە وەڵامدانەوەی دوعا شتێکم نەبینیوە، و هەرگیز لەوەی لێتم داوا کردبێت ڕەتت نەکردوومەتەوە.
«بەڕاستی من لە موالییەکانم لە دوای خۆم دەترسم»؛ زۆرینەی خوێنەران پیتی «ی»یان لە «الموالي»دا بە فەتحة خوێندووەتەوە، وەک بەرکار؛ کەسایەتیی کِسائی «ی»یەکەی بە سوکونی خوێندووەتەوە، وەک لە شیعرەکەدا هاتووە: «وەک ئەوەی دەستیان لە زەوییەکی فراواندا، دەستی کچان بن کە زیو بە یەک دەگۆڕن». شیعروانێکی دیکەش دەڵێت: «ئەگەر گەنجێک بتوانێت لە خۆر پێش بکەوێت، خۆر ڕووبەندەکەی دادەخات؛ ئەگەر مانگی شەویش بتوانێت لەو پێش بکەوێت، ئەو تاجەکەی دادەنێت». هەروەها ئەبو تَمّام حەبیب بن ئەوس طائی دەڵێت: «لەبەر ئەوەی بۆی شەونخوونی دەکێشا، شیعرەکەی ئاڵۆز بوو؛ هەتا وای زانی قافیەکانی یەکتری دەکوژن». لەمەوە وتەی ئەبو تەمّامیش هاتووە.
مجاهد و قەتادە و سەدّی گوتوویانە: مەبەست لە «موالی» عەسەبە [خزمە نزیکەکان]یە. ئەبو سالح گوتی: کەلالە [خزمەکان، جگە لە باوک و منداڵ]. لە ئەمیرالمؤمنین عوسمان بن عەففان (ڕەزای خوای لێ بێت)ەوە ڕیوایەت کراوە کە بەو شێوەیەی خوێندووەتەوە: «بەڕاستی من لە موالییەکانم لە دوای خۆم دەترسم»، بە تشدیدی پیتی «ف»، بە مانای ئەوەی: دوای خۆم عەسەبەکانم کەم دەبنەوە.
بەپێی خوێندنەوەی یەکەم، هۆی ترسەکەی ئەوە بووە کە دەترسا دوای ئەو لەگەڵ خەڵکدا بە شێوەیەکی خراپ ڕەفتار بکەن؛ بۆیە داوای کوڕێکی لە خوا کرد کە دوای ئەو پێغەمبەر بێت، بە پێغەمبەرایەتی و ئەوەی بۆی وەحی دەکرێت کاروباری خەڵک بەڕێوە ببات. خواش لەو داواکارییەدا وەڵامی دایەوە. ئەوەش نەبووە کە لەوە بترسێت خزمەکانی ماڵی لێ وەربگرن؛ چونکە پێغەمبەر پایە و پلەیەکی زۆر گەورەتر و بەرزتر هەیە لەوەی بۆ پاراستنی ماڵەکەی دڵی پڕ ببێت، تا ئەو ئاستەی بێزاری لەوە بکات کە عەسەبەکانی میراتی بگرن و داوای کوڕێک بکات تا ئەوان بێبەش بکات. ئەمە ڕوویەکە.
ڕووی دووەم ئەوەیە کە نەهاتووە ماڵدار بووبێت؛ بەڵکو دارکێش بوو و لە دەستڕەنجی خۆی دەخوارد. کەسێکی وەک ئەمە ماڵ کۆناکاتەوە، بە تایبەتی پێغەمبەران، کە زۆرترین زاهید لە دنیان.
ڕووی سێیەم ئەوەیە کە لە هەردوو سەحیحەکەدا بە چەند ڕێگایەک سەلمێنراوە کە پێغەمبەری خوا (ﷺ) فەرمووی: «ئێمە میرات ناهێڵین؛ ئەوەی جێی دەهێڵینەوە، سەدەقەیە». لە ڕیوایەتێکی تر لە تِرمذی بە سندێکی سەحیح هاتووە: «ئێمە کۆمەڵی پێغەمبەران میرات ناهێڵین». بەپێی ئەمە، دەبێت «لە لای خۆتەوە پشت و پەنا و جێگرێکم پێ ببەخشە، کە میراتگری من بێت» بە میراتگرتنی پێغەمبەرایەتی لێک بدرێتەوە؛ بۆیە فەرمووی: «و لە بنەماڵەی یەعقووبیش وەریم بگرێت»، وەک فەرموودەی خوای گەورە: «و سُلەیمان میراتی داوودی گرت»؛ واتە میراتی پێغەمبەرایەتی.
ئەگەر مەبەست میراتی ماڵ بووایە، لە نێو براکانی جیا نەدەکرایەوە و هەواڵدان لەسەریش سوودێکی ئەوتۆی نەدەبوو، چونکە لە هەموو شەریعەت و ئایینەکاندا ئەوە شتێکی ناسراو و جێگیرە کە کوڕ میراتی باوکی دەبات. ئەگەر میراتێکی تایبەت نەبووایە، ئەوەی هەواڵی پێ بدات مانایەکی نەدەبوو. هەموو ئەمانە ئەو حەدیثە سەحیحە پشتڕاست دەکەنەوە کە دەفەرموێت: «ئێمە کۆمەڵی پێغەمبەران میرات ناهێڵین؛ ئەوەی جێی دەهێڵینەوە سەدەقەیە». سورەتی نەمل: ١٦.
تەفسیری بەغەوی
«گوتی: پەروەردگارم، بەڕاستی لاواز بوو»؛ واتە بێهێز و نازک بوو. «ئێسکەکانم» بەهۆی پیرییەوە. قەتادە گوتی: سکاڵای لە کەوتنی ددانەکانی کرد. «و سەرم هەڵگیرساوە»؛ واتە مووی سەری سپی بووە. «بە پیری»؛ واتە بە سپیبوونی موو. «و بە پاڕانەوەم بۆ تۆ، پەروەردگارم، هەرگیز بێبەخت نەبووم»؛ دەڵێت: لە ڕابردوودا تۆ وەڵامدانەوەت بۆ من بە عادەت کردووە و بێ‌وەڵامت نەهێشتوومەتەوە.
وتراوە: ماناکەی ئەوەیە کە کاتێک بانگت کردم بۆ باوەڕ، باوەڕم هێنا و بەهۆی وازهێنان لە باوەڕ بێبەخت نەبووم.
«وەریم بگرێت و لە بنەماڵەی یەعقووبیش وەریم بگرێت»: ئەبو عەمر و کِسائی «ث»ی هەردوو کردەکەیان بە جەزم خوێندووەتەوە، وەک وەڵامی دوعا؛ خوێنەرانی دیکە بە ڕەفعیان خوێندووەتەوە، وەک حاڵ و وەسف؛ واتە پشت و پەنا و جێگرێکی میراتگر. لەبارەی ئەم میراتەوە جیاوازی هەیە. حەسەن گوتی: ماناکەی ئەوەیە ماڵەکەم وەردەگرێت و لە بنەماڵەی یەعقووبیش پێغەمبەرایەتی و کەهانەتی وەردەگرێت. وتراوە: مەبەست میراتی پێغەمبەرایەتی و زانستە.
وتراوە: مەبەستی میراتی کەهانەتە، چونکە زەکەریا سەرۆکی ئەحبار بوو. زەجّاج گوتی: باشتر وایە بە میراتی غیرە ماڵی لێک بدرێتەوە؛ چونکە دوورە زەکەریا، کە پێغەمبەرێک بوو، دڵی لەوە پڕ بێت کە کوڕعەمویەکانی ماڵەکەی میرات بگرن. ماناکەی ئەوەیە کە ترسا کوڕعەمویەکانی ئایینی خوا لەناو ببەن و حوکمەکانی بگۆڕن؛ وەک ئەوەی لە بەنی ئیسرائیل بینیبووی لە گۆڕینی ئایین و کوشتنی پێغەمبەران. بۆیە داوای لە پەروەردگاری کرد پشت و پەنا و جێگرێکی چاکی پێ ببەخشێت، کە بتوانێت ئاسایش لەسەری بۆ گەلەکەی هەبێت و پێغەمبەرایەتی و زانستی بۆ میرات ببات، تا ئایین لەناو نەچێت.
ئەمە مانای ئەوەیە کە عەطاء لە ئیبن عەبباس (ڕەزای خوایان لێ بێت)ەوە گێڕاویەتییەوە. «و ئەی پەروەردگارم، ڕازی و پەسەندکراوی بکە»؛ واتە چاک و پارسا و پەسەندکراو بێت.
«بەڕاستی من لە موالییەکانم دەترسم»؛ «موالی» کوڕعەموانن. مجاهد گوتی: عەسەبەن. ئەبو سالح گوتی: کەلالەن. کەلبی گوتی: میراتگران. «لە دوای خۆم»؛ واتە دوای مردنم. ئیبن کەثیر «ی»ی «ورائي»ی بە فەتحة خوێندووەتەوە، خوێنەرانی دیکە بە سکون خوێندوویانەتەوە.
«و ژنەکەم نازۆکە»؛ منداڵ نابێت. «لە لای خۆتەوە»؛ لەلای خۆتەوە پێم ببەخشە. «پشت و پەنا و جێگرێک»؛ واتە کوڕێک.
لە «سەحیحی بوخاری» (ژمارە ٣٠٨٧) لە پێغەمبەرەوە (ﷺ) گێڕدراوەتەوە: «ئێمە پێغەمبەران میرات بەجێناهێڵین. ئەوەی بەجێی دەهێڵینەوە، سەدەقەیە».