داواکردنی ڕێنمایی و ڕەشەد

تەفسیری شێخ عەبدولڕەحمان سەعدی

تەفسیری دوو ئایەتی ٢٣ و ٢٤:

ئەم قەدەغەیە وەک قەدەغەکانی دیکە، هەرچەندە بەهۆی ڕووداوێکی تایبەت و ئاراستەکراو بۆ پێغەمبەر ـ صل الله عليه وسلم ـ بووبێت، بەڵام بانگەوازەکە گشتییە بۆ هەموو کەسانی پابەند بە حوکمەکان. خوا قەدەغەی کردووە بەندە لەبارەی کارەکانی داهاتووەوە بڵێت: «من ئەوە دەکەم»، بەبێ ئەوەی بە ویستی خواوە بیبەستێتەوە؛ چونکە ئەمە مەترسییەکی تێدایە، ئەویش قسەکردنە لە غەیبی داهاتوو کە نازانێت ئایا ئەو کارە دەکات یان نا، و ئایا ڕوودەدات یان نا.

هەروەها تێیدا دانانی بەدیهێنانی کارەکە بە تەنها بە ویستی بەندەوە هەیە؛ ئەمەش مەترسی و قەدەغەکراوە، چونکە هەموو ویستەکان هی خوا کە لە پەروەردگاری جیهانیانە: «و ئێوە ناوێت، مەگەر ئەوەی خوا، پەروەردگاری جیهانیان، بیەوێت».

هەروەها باسکردنی ویستی خوا دەبێتە هۆی ئاسانبوون و ڕێکخستنی کارەکە، بەدەستهێنانی بەرەکەت تێیدا، و یارمەتی خوا خواستن لەلایەن بەندەوە. لەبەر ئەوەی بەندە مرۆڤە و ناچار جارێک لەبیر دەکات و باسکردنی ویستی خوا جێدەهێڵێت، خوا فەرمانی پێدا دوای ئەوەی بیرکەوتەوە، استثناء بکات [واتە بڵێت: ئین‌شاءَڵڵە]، بۆ ئەوەی مەبەستەکە بەدەست بێت و ئەو مەترسییە لابچێت.

لە گشتییبوونی ئەم فەرموودەیەوە: «کاتێک لەبیرت چوو، پەروەردگارت بیر بکەوە» ئەوەش فێردەبین کە کاتێک بیرمان دەچێت، خوا بیر بکەینەوە؛ چونکە ئەمە لەبیرچوون لادەبات و ئەو شتەی بەندە لەبیرکردووەی دەخاتەوە بیر. هەروەها ئەو کەسەی بەهۆی سەهویەوە یان لەبیرچوونەوە یادی خوا ناکات، فەرمانی پێدەکرێت پەروەردگاری خۆی بیر بکاتەوە و لە غافڵان نەبێت.

لەبەر ئەوەی بەندە لە خواوە پێویستی بە سەرکەوتن و ڕێنمایی هەیە بۆ ئەوەی لە قسە و کردەوەکانیدا ڕاست بێت و هەڵە نەکات، خوا فەرمانی پێدا بڵێت: «ئومێدەوارم پەروەردگارم ڕێنماییم بکات بۆ ڕێگایەکی نزیکتر لەمە، کە ڕەشەدتر بێت». فەرمانی پێدا لە خوا بپاڕێتەوە و ئومێدی پێ ببەستێت، و متمانەی پێی هەبێت کە ڕێنمایی دەکات بۆ نزیکترین ڕێگا کە دەگەیەنێتە ڕەشەد. شایستەیە بەندەیەک کە ئەم دۆخەی هەبێت، پاشان هەوڵی خۆی بدات و توانای خۆی بە تەواوی بۆ داواکردنی ڕێنمایی و ڕەشەد بەکاربهێنێت، سەرکەوتوو بکرێت، یارمەتی لەلایەن پەروەردگارییەوە بگاتە، و لە هەموو کارەکانیدا ڕێنمایی بکرێت.

تەفسیری ئیمام ئیبن کەسیر

فەرموودەی خوا: «و کاتێک لەبیرت چوو، پەروەردگارت بیر بکەوە»؛ وتراوە مەبەست ئەوەیە: کاتێک استثناءت لەبیر چوو، هەرکات بیرت کەوتەوە استثناء بکە. ئەمە لەلایەن ئەبوو عالیە و حەسەنی بەسرییەوە گێڕدراوەتەوە. هەشیم لە ئەعمەشەوە، ئەویش لە موجاهیدەوە، ئەویش لە ئیبن عەبباسەوە لەبارەی پیاوێک کە سوێند دەخوات گێڕاویەتییەوە؛ ئیبن عەبباس فەرمووی: «مافی هەیە تا ساڵێکیش استثناء بکات»، و لەو بارەیەوە ئەم ئایەتەی دەخوێندەوە: «و کاتێک لەبیرت چوو، پەروەردگارت بیر بکەوە». لە ئەعمەش پرسیان: «ئایا ئەمە لە موجاهیدەوە بیستووتە؟»

وتی: «لەیس بن ئەبی سەلەیم بۆی گێڕامەوە؛ پێدەچێت ئەم کەسوکارەی منی لەبیر بردبێتەوە». تەبەرانییش لە ڕێگەی ئەبوو معاویەوە، لە ئەعمەشەوە، هەمان ڕیوایەتی گێڕاوەتەوە.

مانای قسەی ئیبن عەبباس، کە دەڵێت «تەنانەت دوای ساڵێکیش استثناء بکات»، ئەوەیە: ئەگەر کەسێک لە سوێند یان قسەکەیدا گوتنی «ئین‌شاءَڵڵە»ی لەبیر کرد و تەنانەت دوای ساڵێکیش بیرکەوتەوە، سوننەتە بیڵێت؛ بۆ ئەوەی سوننەتی استثناءکردن جێبەجێ بکات، تەنانەت ئەگەر سوێندەکەی شکاندبێت. ئیبن جەریر ـ ڕەحمەتی خوای لێ بێت ـ ئەمەی وتووە و بە ڕوونی باسیکردووە؛ مەبەست ئەوە نییە کە شکاندنی سوێندەکە هەڵبوەشێنێتەوە و کفارەتی لەسەر لاببات. ئەوەی ئیبن جەریر ـ ڕەحمەتی خوای لێ بێت ـ گوتوویەتی ڕاستە و لەگەڵ گرتنی قسەی ئیبن عەبباس بەو مانایە گونجاوترە؛ خوا زاناترە.

عیکریمەش وتوویەتی: «و کاتێک لەبیرت چوو، پەروەردگارت بیر بکەوە» واتە کاتێک تووڕە بوویت. ئەمە ڕوونکردنەوەی مانایەکە بە ئەنجامی پەیوەست بەوە. تەبەرانی دەڵێت: ئەحمەد بن یەحیای حەلوانی بۆمانی گێڕایەوە، وتی: سەعید بن سولەیمان بۆمانی گێڕایەوە، لە عەبباد بن عەووامەوە، لە سوفیان بن حوسەینەوە، لە یەعلا بن موسلیمەوە، لە جابیر بن زەیدەوە، ئەویش لە ئیبن عەبباسەوە، لەبارەی ئەم فەرموودەی خواوە: «بۆ هیچ شتێک مەڵێ: سبەی ئەوە دەکەم، مەگەر خوا بیەوێت؛ و کاتێک لەبیرت چوو، پەروەردگارت بیر بکەوە»، کە واتە: «بڵێ: ئین‌شاءَڵڵە».

هەروەها تەبەرانی دەڵێت: محەممەد بن حارسی جوبەیلی بۆمانی گێڕایەوە، وتی: سەفوان بن ساڵح بۆمانی گێڕایەوە، وتی: وەلید بن موسلیم بۆمانی گێڕایەوە، لە عەبدولعەزیز بن حوسەینەوە، لە ئیبن ئەبی نەجیحەوە، لە موجاهیدەوە، لە ئیبن عەبباسەوە، لەبارەی ئەم فەرموودەی خواوە: «بۆ هیچ شتێک مەڵێ: سبەی ئەوە دەکەم، مەگەر خوا بیەوێت؛ و کاتێک لەبیرت چوو، پەروەردگارت بیر بکەوە»، واتە: «بڵێ: ئین‌شاءَڵڵە».

هەروەها تەبەرانی لە ئیبن عەبباسەوە لەبارەی فەرموودەی خوا: «و کاتێک لەبیرت چوو، پەروەردگارت بیر بکەوە» گێڕاویەتییەوە کە مەبەست استثناءکردنە؛ کاتێک بیرت کەوتەوە استثناء بکە. ئەویش وتی: «ئەمە تایبەتە بە پێغەمبەری خوا ـ صلى الله عليه وسلم ـ، و هیچکام لە ئێمە مافی استثناءکردنی نییە، مەگەر ئەوەی بە پەیوەستکردنی بە سوێندەکەی بێت». پاشان وتی: «تەنها وەلیدە کە ئەمەی لە عەبدولعەزیز بن حوسەینەوە گێڕاوەتەوە».

لە ئایەتەکەدا ڕوویەکی دیکەش ئەگەری هەیە: خوای گەورە ڕێنمایی ئەو کەسەی کردووە کە لە کاتی قسەکردندا شتێکی لەبیر دەچێت، خوا بیر بکاتەوە؛ چونکە سەرچاوەی لەبیرچوون لە شەیتانەوەیە، وەک فەتای موسا گوتی: «هیچ شتێک نەیکرد جگە لە شەیتان کە لەبیرم برد کە باسی بکەم» [کەهف: ٦٣]. یادی خوای گەورە شەیتان دووردەخاتەوە؛ کاتێک شەیتان ڕۆیشت، لەبیرچوونیش دەڕوات. کەواتە یادی خوا هۆکاری بیرکەوتنەوەیە؛ بۆیە فەرمووی: «و کاتێک لەبیرت چوو، پەروەردگارت بیر بکەوە».

فەرموودەی خوا: «و بڵێ: ئومێدەوارم پەروەردگارم ڕێنماییم بکات بۆ ڕێگایەکی نزیکتر لەمە کە ڕەشەدتر بێت» واتە: ئەگەر لە شتێک پرسیارت لێکرا کە نازانیت، لە خوا داوای بکە و ڕووی تێ بکە بۆ ئەوەی سەرکەوتووت بکات بۆ ڕاستی و ڕەشەد. بۆ ڕوونکردنەوەی مانای ئایەتەکە قسەی دیکەش هەیە، خوا زاناترە. ئەمە ڕوونکردنەوەی مانایەکە بە ئەنجامی پەیوەست بەوە.

تەفسیری بەغەوی

فەرموودەی خوا: «و کاتێک لەبیرت چوو، پەروەردگارت بیر بکەوە». ئیبن عەبباس، موجاهید و حەسەن وتوویانە: ماناکەی ئەوەیە کاتێک استثناءت لەبیر چوو و پاشان بیرت کەوتەوە، استثناء بکە. ئیبن عەبباس ڕێگەی بە استثناءی دواکەوتوو داوە، تەنانەت ئەگەر تا ساڵێکیش بووبێت. حەسەنیش تا ئەو کاتەی کە کەس لە هەمان مەجلیسدایە ڕێگەی پێداوە؛ هەندێکیش وتوویانە ئەگەر کاتەکە نزیک بێت ڕێگەپێدراوە، بەڵام ئەگەر درەنگ بکەوێت دروست نییە. کۆمەڵێکی زۆریش پێیان وایە دەبێت بە قسەکەوە پەیوەست بێت.

عیکریمە وتوویەتی: مانای ئایەتەکە ئەوەیە: کاتێک تووڕە بوویت، پەروەردگارت بیر بکەوە. وەهب وتوویەتی: لە ئینجیلدا نووسراوە: «ئەی کوڕی ئادەم، کاتێک تووڕە دەبیت، بیرم بکەوە تا کاتێک من تووڕە دەبم، تۆم بیر بخەمەوە». زەححاک و سەدی وتوویانە: ئەمە دەربارەی نوێژە.

عەبدولواحیدی مولەیحی بۆمانی گێڕایەوە، وتی: حەسەن بن ئەحمەدی مەخلەدی بۆمانی گێڕایەوە، وتی: ئەبوو ئەبباسی سەڕاج بۆمانی گێڕایەوە، وتی: قوتەیبە بۆمانی گێڕایەوە، وتی: ئەبوو عەوانە بۆمانی گێڕایەوە، لە قەتادەوە، لە ئەنسەوە، کە گوتی: پێغەمبەر ـ صلى الله عليه وسلم ـ فەرمووی: «هەرکەسێک نوێژێکی لەبیر چوو، کاتێک بیرکەوتەوە بیخوێنێتەوە».

فەرموودەی خوا: «و بڵێ: ئومێدەوارم پەروەردگارم ڕێنماییم بکات بۆ ڕێگایەکی نزیکتر لەمە کە ڕەشەدتر بێت»؛ واتە: لەسەر ڕێگایەک جێگیرم بکات کە لە ڕەشەد نزیکتر و ڕاستتر بێت. هەروەها وتراوە خوا فەرمانی بە پێغەمبەرەکەی داوە کاتێک شتێکی لەبیر چووە، یادی بکاتەوە و داوای لێ بکات بەرەو ئەوەی باشترە بۆی ڕێنمایی بکات، نەک تەنها بۆ بیرکەوتنەوەی ئەو شتەی لەبیر چووە.

هەروەها دەگوترێت: کاتێک ئەو کەسانە بە مەبەستی سەرپێچی و ناکۆکی لەبارەی چیرۆکی خاوەنانی ئەشکەوتەوە پرسیاریان لێکرد، خوای گەورە فەرمانی بە پێغەمبەرەکەی دا پێیان بڵێت: خوا بەڵگەیەکی سەبارەت بە ڕاستیی پێغەمبەرییەکەی دەداتێ کە بەڵگەی ڕوونتر و بۆ ئەوان ڕەشەدبەخشترە لە چیرۆکی خاوەنانی ئەشکەوت. ئەمەش ڕوویدا، کاتێک زانستی غەیبی پێغەمبەران پێ بەخشی کە لە چیرۆکی خاوەنانی ئەشکەوتەوە بەڵگەیەکی ڕوونتر و نزیکتر بوو بۆ ڕەشەد.

هەندێکیش وتوویانە: فەرمانی پێدراوە ئەم وتەیە لەگەڵ گوتنی «ئین‌شاءَڵڵە» بڵێت، ئەگەر دوای لەبیرچوونەوە بیرکەوتەوە استثناء بکات. کاتێک مرۆڤ «ئین‌شاءَڵڵە»ی لەبیر دەچێت، تۆبەکردنی لەوەدا ئەوەیە بڵێت: «ئومێدەوارم پەروەردگارم ڕێنماییم بکات بۆ ڕێگایەکی نزیکتر لەمە کە ڕەشەدتر بێت». استثناءکردن ڕێگەپێدراوە.