Prośba o Boże prowadzenie

Tafsir szejka Abdurrahmana as-Saʿdiego

Komentarz do wersetów 23 i 24:

Ten zakaz, podobnie jak inne zakazy, mimo że został wydany z określonego powodu i skierowany do Posłańca (pokój i błogosławieństwo Allaha z nim), obejmuje wszystkich zobowiązanych religijnie. Allah zakazał człowiekowi mówić o przyszłych sprawach: „Zrobię to”, nie łącząc tego z wolą Allaha. Wiąże się z tym bowiem niebezpieczeństwo: wypowiadanie się o przyszłości, której człowiek nie zna i nie wie, czy coś uczyni ani czy to nastąpi.

Oznaczałoby to także przypisywanie własnej woli samodzielnej mocy sprawczej, co jest niedozwolone, ponieważ wszelka wola należy do Allaha: „A wy nie zechcecie, jeśli nie zechce Allah, Pan światów”.

Wspominanie woli Allaha ułatwia i upraszcza sprawę, przynosi jej błogosławieństwo, a także jest ze strony człowieka prośbą o pomoc jego Pana. Ponieważ człowiek jest istotą ludzką i nieuchronnie zdarza mu się zapomnieć wspomnieć o woli Allaha, Allah nakazał mu wypowiedzieć zastrzeżenie, gdy sobie o tym przypomni, aby osiągnął to, czego pragnie, i uniknął tego, co zakazane. Z ogólnego brzmienia słów: „I wspomnij swojego Pana, jeśli zapomniałeś”, wynika nakaz wspominania Allaha w chwili zapomnienia; pomaga to je przezwyciężyć i przypomina człowiekowi to, o czym zapomniał.

Podobnie temu, kto rozproszył się i zapomniał o wspominaniu Allaha, nakazuje się wspomnieć swego Pana i nie być jednym z nieuważnych.

Ponieważ człowiek potrzebuje Allaha, aby otrzymać pomyślność, trafnie mówić i postępować oraz nie popełniać błędów, Allah nakazał mu powiedzieć: „Być może, mój Pan poprowadzi mnie ku temu, co jest bliższe od tego względem prawości”. Nakazał mu prosić Allaha, pokładać w Nim nadzieję i ufać, że poprowadzi go ku drodze najbliższej prawości. Sługa, który ma takie nastawienie, a następnie dokłada wszelkich starań i wykorzystuje wszystkie swoje siły, poszukując przewodnictwa i prawości, zasługuje na to, by otrzymać pomyślność, pomoc swego Pana i właściwe prowadzenie we wszystkich swoich sprawach.

Tafsir imama Ibn Kathira

Słowa Allaha: „I wspomnij swojego Pana, jeśli zapomniałeś” — powiedziano, że ich znaczenie jest następujące: jeśli zapomniałeś wypowiedzieć zastrzeżenie „jeśli Allah zechce”, wypowiedz je, gdy sobie o tym przypomnisz. Tak powiedzieli Abu al-ʿAlija i al-Hasan al-Basri.

Huszajm przekazał od al-Aʿmasza, od Mudżahida, od Ibn ʿAbbasa, że zapytano go o człowieka składającego przysięgę. Odpowiedział, że może on wypowiedzieć zastrzeżenie nawet po roku. Mówił też, że właśnie do tego odnoszą się słowa: „I wspomnij swojego Pana, jeśli zapomniałeś”. Zapytano al-Aʿmasza: „Czy słyszałeś to od Mudżahida?”.

Odpowiedział: „Przekazał mi to Lajs ibn Abi Sulajm; widział, jak zniknął mój płaszcz”. At-Tabarani przekazał to również przez Abu Muʿawiję, od al-Aʿmasza.

Znaczenie słów Ibn ʿAbbasa: „Może wypowiedzieć zastrzeżenie nawet po roku” jest takie, że jeśli człowiek zapomniał powiedzieć „jeśli Allah zechce” podczas przysięgi lub wypowiedzi, a przypomniał sobie o tym nawet po roku, powinien to powiedzieć. W ten sposób postąpi zgodnie z zasadą wypowiadania zastrzeżenia, nawet jeśli nastąpiło to już po złamaniu przysięgi. Ibn Dżarir, niech Allah okaże mu miłosierdzie, wyraźnie to stwierdził: nie oznacza to jednak, że przestaje obowiązywać skutek złamania przysięgi ani że odpada zadośćuczynienie.

To, co powiedział Ibn Dżarir, niech Allah okaże mu miłosierdzie, jest prawidłowe i najlepiej odpowiada temu, co miał na myśli Ibn ʿAbbas. Allah wie najlepiej.

ʿIkrima powiedział, że słowa: „I wspomnij swojego Pana, jeśli zapomniałeś” oznaczają: „jeśli się rozgniewałeś”. Jest to objaśnienie poprzez wskazanie na następstwo gniewu.

At-Tabarani przekazał: Ahmad ibn Jahja al-Halwani opowiedział nam, że Saʿid ibn Sulajman opowiedział nam, od ʿAbbada ibn al-ʿAwwama, od Sufjana ibn Husajna, od Jaʿli ibn Muslim, od Dżabira ibn Zajda, od Ibn ʿAbbasa, że w odniesieniu do słów: „I nie mów o niczym: «Zrobię to jutro», nie dodawszy: «Jeśli Allah zechce»; i wspomnij swojego Pana, jeśli zapomniałeś”, chodzi o to, by powiedzieć: „jeśli Allah zechce”.

At-Tabarani przekazał również, że Muhammad ibn al-Harith al-Dżubajli opowiedział nam, iż Safwan ibn Salih opowiedział nam, od al-Walida ibn Muslim, od ʿAbd al-ʿAziza ibn Husajna, od Ibn Abi Nadżih, od Mudżahida, od Ibn ʿAbbasa, iż w odniesieniu do słów: „I nie mów o niczym: «Zrobię to jutro», nie dodawszy: «Jeśli Allah zechce»; i wspomnij swojego Pana, jeśli zapomniałeś” chodzi o to, by powiedzieć: „jeśli Allah zechce”.

At-Tabarani przekazał również od Ibn ʿAbbasa, że słowa: „I wspomnij swojego Pana, jeśli zapomniałeś” dotyczą zastrzeżenia: wypowiedz je, gdy sobie przypomnisz. Powiedział też, że dotyczy to wyłącznie Posłańca Allaha (pokój i błogosławieństwo Allaha z nim), a nikt z nas nie może wypowiedzieć takiego zastrzeżenia inaczej niż w związku z przysięgą. Następnie stwierdził: „Tylko al-Walid przekazał to od ʿAbd al-ʿAziza ibn al-Husajna”.

Możliwe jest także inne wyjaśnienie tego wersetu: Allah, potężny i majestatyczny, wskazał temu, kto zapomniał czegoś w swojej wypowiedzi, by wspomniał Allaha Najwyższego. Zapomnienie bierze bowiem początek od szatana, jak powiedział sługa Musy: „I tylko szatan sprawił, że zapomniałem o tym, by o nim wspomnieć”. Wspominanie Allaha Najwyższego odpędza szatana, a gdy szatan odchodzi, ustępuje zapomnienie. Wspominanie Allaha jest zatem przyczyną przypomnienia sobie; dlatego Allah powiedział: „I wspomnij swojego Pana, jeśli zapomniałeś”.

Słowa: „I powiedz: «Być może, mój Pan poprowadzi mnie ku temu, co jest bliższe od tego względem prawości»” oznaczają: jeśli zostaniesz zapytany o coś, czego nie wiesz, proś o to Allaha i zwróć się do Niego, aby obdarzył cię trafną odpowiedzią i prawością. Podano też inne wyjaśnienia tego wersetu, a Allah wie najlepiej. Al-Kahf, 63.

Tafsir al-Baghawiego

„I wspomnij swojego Pana, jeśli zapomniałeś” — Ibn ʿAbbas, Mudżahid i al-Hasan powiedzieli: oznacza to, że jeśli zapomniałeś wypowiedzieć zastrzeżenie, a potem sobie o nim przypomniałeś, wypowiedz je. Ibn ʿAbbas dopuszczał wypowiedzenie zastrzeżenia z opóźnieniem, nawet po upływie roku. Al-Hasan dopuszczał to, dopóki człowiek pozostawał na tym samym zgromadzeniu. Niektórzy dopuszczali to, jeśli upłynęło niewiele czasu, ale uznawali, że po dłuższym czasie nie jest to już ważne.

Grupa uczonych uzależniała ważność zastrzeżenia od tego, by było ono wypowiedziane bez przerwy po słowach przysięgi.

ʿIkrima powiedział: znaczenie wersetu jest takie: „Wspomnij swojego Pana, jeśli się rozgniewałeś”. Wahb powiedział: W Ewangelii zapisano: „Synu Adama, wspomnij Mnie, gdy się rozgniewasz, a Ja wspomnę o tobie, gdy się rozgniewam”. Ad-Dahhak i as-Suddi powiedzieli: ten werset dotyczy modlitwy.

Abu al-Wahid al-Malihi przekazał nam: al-Hasan ibn Ahmad al-Muchalladi poinformował nas, że Abu al-ʿAbbas as-Sarradż opowiedział nam, iż Kutajba opowiedział nam, od Abu ʿAwana, od Katady, od Anasa, że Prorok (pokój i błogosławieństwo Allaha z nim) powiedział: „Kto zapomni modlitwy, niech odprawi ją, gdy sobie o niej przypomni”.

„I powiedz: «Być może, mój Pan poprowadzi mnie ku temu, co jest bliższe od tego względem prawości»” — to znaczy: niech utwierdzi mnie na drodze, która jest bliższa prawości i bardziej słuszna. Powiedziano też, że Allah nakazał swemu Prorokowi wspomnieć Go, jeśli czegoś zapomniał, oraz prosić Go, aby poprowadził go ku temu, co będzie dla niego lepsze niż przypomnienie sobie zapomnianej rzeczy.

Mówi się również, że kiedy ludzie zapytali go o historię Towarzyszy Jaskini, kierując się uporem, Allah, potężny i majestatyczny, nakazał mu oznajmić im, że Allah dostarczy mu dowodów potwierdzających prawdziwość jego proroctwa, które będą dla nich bardziej przekonujące niż historia Towarzyszy Jaskini. Tak też się stało: Allah obdarzył go wiedzą o sprawach niewidzialnych, którą otrzymali posłańcy, a która była dla nich jaśniejszym dowodem i prowadziła do prawości pewniej niż opowieść o Towarzyszach Jaskini.

Niektórzy powiedzieli: nakazano mu wypowiadać te słowa wraz ze słowami „jeśli Allah zechce”, gdy po zapomnieniu przypomni sobie o zastrzeżeniu. Jeśli człowiek zapomni powiedzieć „jeśli Allah zechce”, jego pokuta za to polega na wypowiedzeniu: „Być może, mój Pan poprowadzi mnie ku temu, co jest bliższe od tego względem prawości”. Takie zastrzeżenie jest dopuszczalne.