Gələcək üçün Allaha təvəkkül

Şeyx Əbdürrəhman əs-Səədinin təfsiri

23-cü və 24-cü ayələrin təfsiri: Bu qadağa, digər qadağalar kimi, xüsusi bir səbəblə nazil olub Allah Rəsuluna ﷺ yönəldilsə də, müraciət bütün mükəlləflərə aiddir. Allah bəndəyə gələcəkdə görəcəyi işlər barədə Allahın iradəsini bildirmədən: “Mən bunu edəcəyəm”, deməyi qadağan etmişdir. Çünki bu, insanın bilmədiyi gələcək qeyb haqqında danışmasına səbəb olur: həmin işi görüb-görməyəcəyini, onun baş verib-verməyəcəyini bilmir. Həmçinin, iradəni müstəqil şəkildə bəndəyə aid etmək təhlükəsi də var.

Bu isə yolverilməzdir, çünki bütün iradə Allaha məxsusdur: “Aləmlərin Rəbbi olan Allah istəməyincə, siz istəyə bilməzsiniz” (ət-Təkvir, 29).

Allahın iradəsini xatırlamaq işi asanlaşdırır, bərəkətə səbəb olur və bəndənin Rəbbindən yardım istəməsini ifadə edir. Bəndə isə insandır və Allahın iradəsini xatırlamağı unuda bilər. Buna görə də Allah ona yadına düşəndə istisna etməyi [“İnşallah” deməyi] əmr etmişdir ki, istənilən məqsədə nail olsun, zərərli olan şeydən uzaq dursun. “Unutduğun zaman Rəbbini yada sal” ayəsinin ümumi mənasından belə nəticə çıxır ki, unutqanlıq zamanı Allahı zikr etmək əmr olunmuşdur.

Bu, unutqanlığı aradan qaldırır və bəndəyə yadından çıxanı xatırladır. Allahı zikr etməyi unudan və ya qəflətə düşən şəxsə də Rəbbini zikr etmək əmr olunur; o, qafillərdən olmasın.

Bəndə doğru sözlər söyləməkdə və düzgün işlər görməkdə Allahın müvəffəqiyyətinə möhtac olduğuna görə Allah ona belə deməyi əmr etmişdir: “Ola bilsin ki, Rəbbim məni bundan daha doğru olana yönəltsin”. Beləliklə, Allah ona dua etməyi, Ondan ümid bəsləməyi və Rəbbinin onu doğru yola aparan ən yaxın yola yönəldəcəyinə etibar etməyi əmr edir. Bu hal üzərində olan, sonra da hidayət və doğru yol axtarmaq üçün əlindən gələni edən bəndənin buna müvəffəq olması, Rəbbindən yardım alması və bütün işlərində doğru yola yönəldilməsi gözləniləndir.

İmam İbn Kəsirin təfsiri

“Unutduğun zaman Rəbbini yada sal” ayəsinin mənası barədə belə deyilmişdir: “İnşallah” deməyi unutduğun zaman yadına düşər-düşməz istisna et. Bunu Əbu əl-Aliyə və əl-Həsən əl-Bəsri demişlər. Hüşeym əl-Ə`məşdən, o isə Mücahiddən, İbn Abbasın belə dediyini rəvayət etmişdir: “And içən adam [andından] istisna edə bilər, hətta bir il keçsə də”. O, həmin halda “Unutduğun zaman Rəbbini yada sal” ayəsini dəlil gətirərdi.

Əl-Ə`məəşdən: “Bunu Mücahiddən eşitmisən?” deyə soruşulduqda, o belə cavab verdi: “Bunu mənə Leys ibn Əbu Süleym danışdı; Kasai bu paltarımı [Leysi] görmüşdü”. ət-Tabərani də bunu Əbu Müaviyənin əl-Ə`məəşdən rəvayəti ilə nəql etmişdir.

İbn Abbasın “bir il keçsə də istisna etsin” sözünün mənası budur: əgər adam and içərkən və ya danışarkən “İnşallah” deməyi unudub, bunu bir il keçdikdən sonra xatırlasa, sünnəyə uyğun davranaraq həmin sözü desin. Belə etməklə istisna sünnəsinə əməl etmiş olar, hətta andını pozduqdan sonra xatırlasa belə. İbn Cərir, Allah ona rəhmət etsin, bunu açıq şəkildə söyləmişdir. Bu, andı pozmağın məsuliyyətini aradan qaldırmır və kəffarəni ləğv etmir.

İbn Cəririn, Allah ona rəhmət etsin, söylədiyi doğru fikirdir və İbn Abbasın sözlərini belə anlamaq daha münasibdir. Ən doğrusunu Allah bilir.

İkrimə belə demişdir: “Unutduğun zaman Rəbbini yada sal” — yəni qəzəbləndiyin zaman. Bu, ayənin gərəkli nəticəsinə görə verilmiş təfsirdir. ət-Tabərani belə rəvayət etmişdir: Əhməd ibn Yəhya əl-Həlvani bizə rəvayət etdi, Səid ibn Süleyman bizə rəvayət etdi, Abbad ibn əl-Əvvam bizə Sufyan ibn Hüseyndən, o, Yə`la ibn Müslimdən, o, Cabir ibn Zeyddən, o isə İbn Abbasdan belə rəvayət etdi: “«Sabah bunu mütləq edəcəyəm» demə, yalnız Allah istəsə [de]. Unutduğun zaman Rəbbini yada sal” — yəni “İnşallah” deməyi unutduğun zaman.

ət-Tabərani belə də rəvayət etmişdir: Məhəmməd ibn əl-Haris əl-Cübeyli bizə rəvayət etdi, Səfvan ibn Saleh bizə rəvayət etdi, əl-Valid ibn Müslim bizə Əbdüləziz ibn Hüseyndən, o, İbn Əbu Nəcihdən, o isə Mücahiddən, İbn Abbasın “Sabah bunu mütləq edəcəyəm” demə və “Unutduğun zaman Rəbbini yada sal” ayəsi barədə belə dediyini rəvayət etdi: “Yəni ‘İnşallah’ deməyi unutduğun zaman”. ət-Tabərani həmçinin İbn Abbasdan “Unutduğun zaman Rəbbini yada sal” ayəsi barədə belə nəql etmişdir: “İstisna etməyi unutduğun zaman xatırladıqda istisna et”.

O, bunun yalnız Allah Rəsuluna ﷺ aid olduğunu və bizlərdən heç kimin andına əlavə olaraq istisna edə bilməyəcəyini söyləmişdir. Sonra belə demişdir: “Bunu Əbdüləziz ibn Hüseyndən yalnız əl-Valid rəvayət etmişdir”.

Ayənin başqa bir izahı da mümkündür: Allah-Təala sözündə nəyisə unudan insana Allahı zikr etməyi tövsiyə etmişdir. Çünki unutqanlığın qaynağı şeytandır. Musa peyğəmbərin yoldaşı belə demişdi: “Onu mənə xatırlamağı yalnız şeytan unutdurdu” (əl-Kəhf, 63). Allahı zikr etmək şeytanı qovar; şeytan uzaqlaşdıqda unutqanlıq da aradan qalxar.

Deməli, Allahı zikr etmək xatırlamağa səbəb olur. Buna görə də buyurmuşdur: “Unutduğun zaman Rəbbini yada sal”.

“De: ‘Ola bilsin ki, Rəbbim məni bundan daha doğru olana yönəltsin’” — yəni bilmədiyin bir şey barədə səndən soruşulanda, bu barədə Allahdan istə və səni doğruya, düzgün olana müvəffəq etməsini Ondan dilə. Bu ayənin təfsiri barədə başqa fikirlər də söylənmişdir. Ən doğrusunu Allah bilir.

əl-Bəğəvinin təfsiri

“Unutduğun zaman Rəbbini yada sal” ayəsinin mənası barədə İbn Abbas, Mücahid və əl-Həsən belə demişlər: “İstisna etməyi [‘İnşallah’ deməyi] unutsan, sonra yadına düşəndə istisna et”. İbn Abbas, hətta bir il keçsə də, sonradan istisna etməyi caiz sayırdı. Əl-Həsən bunu insan hələ həmin məclisdə olduğu müddətdə caiz görürdü. Bəziləri isə vaxt yaxın olduqda buna icazə vermiş, vaxt çox keçdikdə isə düzgün saymamışlar.

Bir qrup alim istisnanın sözə bitişik olmasını şərt hesab etmişdir.

İkrimə demişdir: Ayənin mənası “qəzəbləndiyin zaman Rəbbini yada sal” deməkdir. Vəhb demişdir: İncil-də belə yazılmışdır: “Ey Adəm oğlu, qəzəbləndiyin zaman Məni yada sal ki, Mən də qəzəbləndiyim zaman səni yada salım”. Əd-Dəhhak və əs-Süddi demişlər: Bu, namaz haqqındadır. Əbdülvahid əl-Mələhiy bizə xəbər verdi, əl-Həsən ibn Əhməd əl-Muxallidi bizə xəbər verdi, Əbu əl-Abbas əs-Sərrac bizə rəvayət etdi, Quteybə bizə rəvayət etdi, Əbu Əvanə bizə Qətadədən, o isə Ənəsdən belə rəvayət etdi: Peyğəmbər ﷺ buyurmuşdur: “Namazı unudan şəxs onu xatırladığı zaman qılsın”.

“De: ‘Ola bilsin ki, Rəbbim məni bundan daha doğru olana yönəltsin’” — yəni məni Ondan daha yaxın və doğru bir yolda sabit etsin. Başqa bir izaha görə, Allah Öz Peyğəmbərinə nəyisə unutduğu zaman Onu yada salmağı və unutduğundan daha xeyirlisinə yönəltməsini Ondan diləməyi əmr etmişdir.

Həmçinin belə deyilmişdir: İnsanlar mağara əhlinin əhvalatını mübahisə və inkar məqsədilə Peyğəmbərdən soruşduqları zaman Allah-Təala ona bildirmişdir ki, onların qarşısına peyğəmbərliyinin doğruluğunu təsdiqləyən, mağara əhlinin əhvalatından daha aydın dəlillər gətirəcək. Belə də olmuşdur: Allah ona elçilərinə qeyb elmindən verdiyi biliklərdən, dəlil baxımından daha aydın və doğru yola daha yaxın olanını bəxş etmişdir.

Bəziləri demişlər: Allah ona “İnşallah” sözü ilə birlikdə bunu deməyi əmr etmişdir: insan istisna etməyi unutduqdan sonra yadına salarsa, belə desin. İnsan “İnşallah” deməyi unutduqda, bunun tövbəsi “Ola bilsin ki, Rəbbim məni bundan daha doğru olana yönəltsin” deməsidir. Bu ifadəni istisna kimi işlətmək olar.