Kelajakni Allohga topshirish

Shayx Abdurahmon as-Sa’diy tafsiri

23–24-oyatlar tafsiri. Bu qaytarish ham boshqalari kabi, muayyan sabab bilan nozil bo‘lgan va Rasululloh sollallohu alayhi va sallamga qaratilgan bo‘lsa-da, xitob barcha mukallaflarni qamrab oladi. Alloh bandaga kelajakdagi ishlar haqida: «Men buni albatta qilaman», deb, buni Allohning xohishiga bog‘lamasdan aytishni man qildi. Chunki bunda bir necha xatar bor: inson o‘zi bilmaydigan kelajak g‘aybi haqida gapiradi — bu ishni qiladimi yoki yo‘qmi, yuz beradimi yoki yo‘qmi — bilmaydi.

Shuningdek, ishning amalga oshishini mustaqil ravishda bandaning xohishiga bog‘lash ham man etilgan. Chunki barcha xohish Allohnikidir: «Sizlar olamlar Robbi Alloh xohlamaguncha xohlay olmaysizlar».

Allohning xohishini zikr qilish esa ishni yengillashtiradi, osonlashtiradi va unga baraka keltiradi. Banda shu bilan Robbisidan yordam so‘raydi. Banda inson bo‘lgani uchun, albatta, g‘aflatga tushib, Allohning xohishini zikr qilishni unutishi mumkin. Shuning uchun Alloh unga eslaganidan keyin istisno aytishni buyurdi, toki ko‘zlangan narsa hosil bo‘lsin va man etilgan holatdan saqlanilsin.

«Unutganingda Robbingni zikr qil» degan umumiy so‘zlardan unutgan paytda Allohni zikr qilish bu unutishni ketkazishi va bandaga esidan chiqqan narsani yodga solishi anglashiladi. Shuningdek, Allohni zikr qilishni unutgan yoki g‘aflatda qolgan kishiga ham Robbini zikr qilish buyuriladi, toki u g‘ofillardan bo‘lmasin.

Banda to‘g‘ri yo‘lga muvaffaq bo‘lish va so‘zlari hamda amallarida xatodan saqlanish borasida Allohga muhtoj ekan, Alloh unga: «Shoyadki, Robbim meni bundan ham to‘g‘riroq yo‘lga hidoyat qilsa», deb aytishni buyurdi. Ya’ni, Allohdan duo va umid bilan so‘rashni, Uni o‘zini rishodga eltuvchi eng yaqin yo‘lga hidoyat qilishiga ishonishni buyurdi. Holati shunday bo‘lgan banda bor kuch-g‘ayratini hidoyat va rishod izlashga sarflasa, bunga muvaffaq qilinishi, Robbisi tomonidan yordamga erishishi va barcha ishlarida to‘g‘ri yo‘lga boshlanishi munosibdir.

Imom Ibn Kasir tafsiri

«Unutganingda Robbingni zikr qil» oyati haqida: «Ya’ni, istisno aytishni unutgan bo‘lsang, eslaganingda istisno ayt», deb ta’vil qilingan. Buni Abu al-Oliya va Hasan al-Basriy aytganlar. Hushaym A’mashdan, u Mujohiddan, u esa Ibn Abbosdan rivoyat qiladi: «Bir kishi qasam ichsa-chi?» — deb so‘ralganda, u: «Bir yil o‘tgandan keyin ham istisno aytishi mumkin», deb, so‘ng: «Unutganingda Robbingni zikr qil», der edi.

A’mashdan: «Buni Mujohiddan eshitdingizmi?» deb so‘ralganida, u: «Buni menga Lays ibn Abu Sulaym aytib bergan», dedi. U: «Mana bu kiyimim yo‘qolib ketganini ko‘rgandekman», der edi. At-Tabaroniy ham bu rivoyatni Abu Muoviya orqali A’mashdan rivoyat qilgan.

Ibn Abbosning: «Bir yildan keyin ham istisno aytishi mumkin», degan so‘zlarining ma’nosi shuki, kishi qasamida yoki boshqa gapida «Inshaalloh» deyishni unutib qo‘yib, buni hatto bir yil o‘tgandan keyin eslasa ham, «Inshaalloh», deyishi sunnatdir. Shu tariqa, hatto qasamni buzganidan keyin ham istisno aytish sunnatiga amal qilgan bo‘ladi. Imom Ibn Jarir (rahimahulloh) buni bayon qilib, bu qasamni buzish gunohini bekor qilmaydi va kafforatni soqit etmaydi, deb ta’kidlagan. Ibn Jarir (rahimahulloh) aytgan gap to‘g‘ri va Ibn Abbosning so‘zlarini shunday tushunish ma’qulroqdir. Alloh bilguvchiroq.

Ikrima: «Unutganingda Robbingni zikr qil», ya’ni «g‘azablanganingda», degan. Bu oyatning lozim keladigan ma’nosiga ko‘ra qilingan ta’vildir. At-Tabaroniy rivoyat qiladi: «Ahmad ibn Yahyo al-Halavoniy bizga, Sa’id ibn Sulaymon bizga, Abbod ibn Avvom Sufyon ibn Husayndan, u Ya’lo ibn Muslimdan, u Jobir ibn Zayddan, u esa Ibn Abbosdan rivoyat qildi: “Biror narsa haqida: «Men buni ertaga albatta qilaman», deb aytma, magar: «Alloh xohlasa», desang. Unutganingda esa Robbingni zikr qil — ya’ni “Inshaalloh” deyishni unutganingni eslaganingda».

At-Tabaroniy yana Muhammad ibn al-Horis al-Jubayliy orqali rivoyat qiladi: «Safvon ibn Solih bizga, Valid ibn Muslim bizga, Abdulaziz ibn Husayn Ibn Abu Najihdan, u Mujohiddan, u esa Ibn Abbosdan, “Biror narsa haqida: «Men buni ertaga albatta qilaman», deb aytma, magar Alloh xohlasa. Unutganingda esa Robbingni zikr qil”, degan oyat xususida rivoyat qildilar: “Ya’ni, «Inshaalloh» deyishni unutganingni eslaganingda”».

At-Tabaroniy Ibn Abbosdan «Unutganingda Robbingni zikr qil» oyati haqida yana rivoyat qilib: «Istisno aytishni unutgan bo‘lsang, eslaganingda istisno ayt», deganini keltiradi. U: «Bu hukm faqat Rasululloh sollallohu alayhi va sallamga xos bo‘lib, bizlardan hech kim qasamiga istisno qo‘sha olmaydi, faqat qasamining aloqasi bo‘lgan narsada mumkin», dedi. So‘ng: «Buni Abdulaziz ibn Husayndan faqat Valid rivoyat qilgan», deb aytdi.

Oyatning yana bir ehtimoliy ma’nosi shuki, Alloh taolo gapida biror narsani unutgan kishiga O‘zini zikr qilishni ko‘rsatgan. Chunki unutishning manbai shaytondir. Musoning yigitiga aytilganidek: «Uni menga faqat shayton eslashimga to‘sqinlik qilib unuttirdi» (Kahf, 63). Alloh taoloni zikr qilish shaytonni quvadi.

Shayton ketgach, unutish ham ketadi. Demak, Allohni zikr qilish eslashga sabab bo‘ladi. Shu bois: «Unutganingda Robbingni zikr qil», deyiladi.

«Va: “Shoyadki, Robbim meni bundan ham to‘g‘riroq yo‘lga hidoyat qilsa”, deb ayt», ya’ni, o‘zing bilmagan bir narsa haqida so‘ralsang, bu borada Allohdan so‘ra va Unga yuzlanib, seni to‘g‘ri javob hamda rishodga muvaffaq qilishini tilagin. Bu oyatning tafsirida bundan boshqa fikrlar ham aytilgan. Alloh bilguvchiroq.

Al-Bag‘aviy tafsiri

«Unutganingda Robbingni zikr qil». Ibn Abbos, Mujohid va Hasan: «Ya’ni, istisno aytishni unutib, so‘ng eslasang, istisno ayt», deganlar. Ibn Abbos, oradan bir yil o‘tsa ham uzilib qolgan istisno aytishga ruxsat bergan. Hasan buni majlis tugamagunicha joiz deb bilgan.

Ba’zilar esa vaqt yaqin bo‘lsa joiz, uzoq vaqt o‘tsa to‘g‘ri bo‘lmaydi, deganlar. Bir guruh ulamolar istisno gapga uzluksiz ulanib kelishi shart, deb hisoblaganlar.

Ikrima: «Oyatning ma’nosi: “G‘azablanganingda Robbingni zikr qil”, degani», deb aytgan. Vahb: «Injilda shunday yozilgan: “Ey Odam bolasi, g‘azablangan paytingda Meni esla, Men ham g‘azablangan paytingda seni eslayman”», degan. Dahhok va Suddi: «Bu namoz haqida», deganlar.

Abdulvohid al-Miliyhi bizga xabar berdi: Hasan ibn Ahmad al-Muxalladi bizga, Abu al-Abbos as-Sarroj bizga, Qutayba bizga, Abu Avona Qatodadan, u Anasdan rivoyat qildi: Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: «Kim namozni unutib qo‘ysa, eslaganida uni o‘qisin», dedilar.

«Va: “Shoyadki, Robbim meni bundan ham to‘g‘riroq yo‘lga hidoyat qilsa”, deb ayt». Ya’ni, meni unga yaqinroq va to‘g‘riroq yo‘lga sobit qilsin. Yana shunday ham aytilgan: Alloh O‘z payg‘ambariga biror narsani unutganida Uni zikr qilishni va unutgan narsasini eslashdan ko‘ra o‘zi uchun yaxshiroq bo‘lgan narsaga hidoyat qilishini Undan so‘rashni buyurdi.

Aytilishicha, qavm Kahf ahli qissasini unga qarshi chiqish maqsadida so‘raganida, Alloh azza va jalla unga shunday xabar berishni buyurdiki, Alloh unga payg‘ambarligi rostligini isbotlaydigan, Kahf ahli qissasidan ham kuchliroq hujjatlarni ato etadi. Alloh shunday qildi: payg‘ambarlarga xos g‘ayb ilmidan unga bergan narsalari ularning dalillarini yanada ravshan qildi va Kahf ahli haqidagi xabardan ko‘ra rishodga yaqinroq bo‘ldi.

Ba’zilar aytishicha, unga «Inshaalloh» degan so‘zi bilan birga, unutgandan keyin istisno aytishni eslaganida shu jumlani ham aytish buyurilgan. Inson «Inshaalloh» deyishni unutib qo‘ysa, bundan tavba qilishining yo‘li: «Shoyadki, Robbim meni bundan ham to‘g‘riroq yo‘lga hidoyat qilsa», deb aytishdir. Bu istisno aytishga joiz bo‘ladi.