আল্লাহৰ পৰা হিদায়াতৰ আশা

শ্বেইখ আব্দুৰৰহমান আছ-ছাআদীৰ তাফছিৰ

আয়াত ২৩ আৰু ২৪ৰ তাফছীৰ: এই নিষেধাজ্ঞা আন নিষেধাজ্ঞাবোৰৰ দৰেই। যদিও ইয়াৰ নিৰ্দিষ্ট কাৰণ আছিল আৰু ইয়াৰ সম্বোধন ৰাছুলুল্লাহ (ছাল্লাল্লাহু ‘আলাইহি অছাল্লাম)-লৈ কৰা হৈছিল, তথাপি সম্বোধনটো সকলো দায়িত্বপ্ৰাপ্ত লোকৰ বাবে সাধাৰণ। আল্লাহে নিষেধ কৰিছে যে বান্দাই ভৱিষ্যতৰ কোনো কামৰ বিষয়ে আল্লাহৰ ইচ্ছাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত নকৰাকৈ ক’ব: «নিশ্চয় মই এইটো কৰিম»। কাৰণ ইয়াত নিষিদ্ধ বিষয় আছে: ভৱিষ্যতৰ অদৃশ্য বিষয়ৰ কথা কোৱা, যাৰ বিষয়ে মানুহে নাজানে—তেওঁ সেই কাম কৰিব নে নকৰিব, আৰু সেইটো ঘটিব নে নঘটিব।

ইয়াৰ উপৰি ইয়াত বান্দাৰ ইচ্ছাক স্বতন্ত্ৰভাৱে কাৰ্যকৰী বুলি ধৰা হয়; এইটোও নিষিদ্ধ। কিয়নো সকলো ইচ্ছা আল্লাহৰেই: «আৰু তোমালোকে ইচ্ছা কৰিব নোৱাৰা, যদিহে সৃষ্টিজগতৰ প্ৰতিপালক আল্লাহে ইচ্ছা নকৰে» (আত-তাকৱীৰ, ৮১:২৯)।

আল্লাহৰ ইচ্ছাৰ কথা উল্লেখ কৰিলে কাম সহজ আৰু সৰল হয়, তাত বৰকত লাভ হয় আৰু বান্দাই নিজৰ প্ৰতিপালকৰ সহায় বিচাৰে। বান্দা মানুহ; সেয়ে সি নিশ্চয় অসাৱধান হৈ আল্লাহৰ ইচ্ছাৰ কথা উল্লেখ কৰিবলৈ পাহৰি যাব পাৰে। সেইবাবে আল্লাহে তাক পিছত মনত পৰিলে সেই কথা ক’বলৈ আদেশ দিছে, যাতে উদ্দেশ্য পূৰণ হয় আৰু নিষিদ্ধ বিষয়ৰ পৰা ৰক্ষা পোৱা যায়। «আৰু যেতিয়া তুমি পাহৰি যোৱা, তেতিয়া তোমাৰ প্ৰতিপালকক স্মৰণ কৰা»—এই সাধাৰণ কথাৰ পৰা পাহৰি গ’লে আল্লাহক স্মৰণ কৰিবলৈ আদেশ দিয়া বুজা যায়; কিয়নো আল্লাহক স্মৰণ কৰিলে পাহৰণি দূৰ হয় আৰু বান্দাই পাহৰি যোৱা কথাটো মনত পেলায়।

তেনেদৰে আল্লাহৰ স্মৰণ পাহৰি যোৱা অসাৱধান ব্যক্তিকো নিজৰ প্ৰতিপালকক স্মৰণ কৰিবলৈ আদেশ দিয়া হৈছে; সি যেন গাফিলসকলৰ অন্তৰ্ভুক্ত নহয়।

বান্দাই সঠিক কথা আৰু কাম কৰিবলৈ, আৰু ভুলৰ পৰা ৰক্ষা পাবলৈ আল্লাহৰ তাওফীক [সহায় আৰু সঠিক পথত চলাৰ সামৰ্থ্য]ৰ মুখাপেক্ষী। সেইবাবে আল্লাহে তাক ক’বলৈ আদেশ দিছে: «সম্ভৱত মোৰ প্ৰতিপালকে মোক ইয়াতকৈও অধিক সঠিক পথ দেখুৱাব»। অৰ্থাৎ, আল্লাহৰ ওচৰত দুআ আৰু আশা কৰিবলৈ, আৰু তেওঁৰ ওপৰত আস্থা ৰাখিবলৈ—যাতে তেওঁ তাক সঠিক পথৰ ওচৰলৈ লৈ যোৱা আটাইতকৈ নিকটৱৰ্তী পথ দেখুৱায়। যি বান্দাৰ অৱস্থা এনেকুৱা, তাৰ পাছত সি নিজৰ সামৰ্থ্যৰ সকলোখিনি প্ৰয়োগ কৰি হিদায়াত আৰু সঠিক পথ বিচাৰিলে, তাৰ বাবে সেই পথত সফলতা লাভ কৰাটো, প্ৰতিপালকৰ পৰা সহায় পোৱাটো আৰু সকলো কামতে সঠিকতা লাভ কৰাটো আশা কৰিব পাৰি।

ইমাম ইবন কছীৰৰ তাফছিৰ

«আৰু যেতিয়া তুমি পাহৰি যোৱা, তেতিয়া তোমাৰ প্ৰতিপালকক স্মৰণ কৰা»—এই কথাৰ অৰ্থ বুলি কোৱা হৈছে: যদি তুমি “ইনশ্বা আল্লাহ” ক’বলৈ পাহৰি যোৱা, তেন্তে মনত পৰাৰ সময়ত সেই কথা কোৱা। আবুল-আলিয়া আৰু আল-হাছান আল-বাছৰীয়ে এই মত প্ৰকাশ কৰিছে।

হুশাইমে আল-আ‘মাশৰ পৰা, তেওঁ মুজাহিদৰ পৰা, আৰু তেওঁ ইবন আব্বাছৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে যে, কোনো ব্যক্তিয়ে শপত খোৱাৰ বিষয়ে তেওঁক সোধা হৈছিল। তেওঁ কৈছিল: «এবছৰ পাৰ হৈ গ’লেও তাৰ বাবে ব্যতিক্ৰমসূচক কথা কোৱাৰ অৱকাশ আছে»। এই বিষয়ত তেওঁ কৈছিল: «আৰু যেতিয়া তুমি পাহৰি যোৱা, তেতিয়া তোমাৰ প্ৰতিপালকক স্মৰণ কৰা»। আল-আ‘মাশক সোধা হ’ল: «আপুনি এই কথা মুজাহিদৰ পৰা শুনিছেনে?»

তেওঁ ক’লে: «লায়ছ ইবন আবি সুলাইমে মোক এই কথা কৈছিল»। এই বৰ্ণনাটো তাবাৰানীয়ে আবু মু‘আৱিয়াৰ পৰা, তেওঁ আল-আ‘মাশৰ পৰা বৰ্ণনা কৰা সনদেৰে উদ্ধৃত কৰিছে।

ইবন আব্বাছৰ «এবছৰ পাৰ হৈ গ’লেও ব্যতিক্ৰমসূচক কথা ক’ব পাৰে»—এই কথাৰ অৰ্থ হৈছে: কোনোবাই নিজৰ শপত বা কথাত “ইনশ্বা আল্লাহ” ক’বলৈ পাহৰি গ’লে, এবছৰ পাছতো মনত পৰাৰ সময়ত সেই কথা ক’ব পাৰে। তেন্তে তাৰ বাবে এইটো ছুন্নত যে তেওঁ সেই কথা ক’ব, যাতে ব্যতিক্ৰমসূচক কথা কোৱাৰ ছুন্নত পালন কৰা হয়—যদিও শপত ভংগ কৰাৰ পাছতহে মনত পৰে। ইবন জাৰীৰে (ৰহিমাহুল্লাহ) এই মত উল্লেখ কৰি স্পষ্ট কৰিছে যে, ইয়াৰ অৰ্থ শপত ভংগৰ দায় দূৰ কৰা বা কাফফাৰা [প্ৰায়শ্চিত্ত] মাফ কৰা নহয়। ইবন জাৰীৰে (ৰহিমাহুল্লাহ) কোৱা এই মতটোৱেই সঠিক আৰু ইবন আব্বাছৰ কথাৰ উপযুক্ত অৰ্থ; আল্লাহেই সৰ্বাধিক জানে।

ইকৰিমাই কৈছে: «আৰু যেতিয়া তুমি পাহৰি যোৱা, তেতিয়া তোমাৰ প্ৰতিপালকক স্মৰণ কৰা»—ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে, «যেতিয়া তুমি খং কৰা»। এইটো মূল অৰ্থৰ অনুষংগিক ব্যাখ্যা।

তাবাৰানীয়ে কৈছে: আহমদ ইবন ইয়াহয়া আল-হালৱানীয়ে আমাক বৰ্ণনা কৰিছে; তেওঁক ছাঈদ ইবন ছুলাইমানে বৰ্ণনা কৰিছে; তেওঁক ‘আব্বাদ ইবন আল-‘আৱৱামে বৰ্ণনা কৰিছে; তেওঁ ছুফিয়ান ইবন হুছাইনৰ পৰা, তেওঁ ইয়ালা ইবন মুছলিমৰ পৰা, তেওঁ জাবিৰ ইবন যায়দৰ পৰা, আৰু তেওঁ ইবন আব্বাছৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে যে, «আৰু আল্লাহে ইচ্ছা কৰিলে» বুলি ক’বলৈ পাহৰি যোৱাৰ বিষয়ে «আৰু যেতিয়া তুমি পাহৰি যোৱা, তেতিয়া তোমাৰ প্ৰতিপালকক স্মৰণ কৰা» বুলি কোৱা হৈছে।

তাবাৰানীয়ে মুহাম্মদ ইবন আল-হাৰিছ আল-জুবাইলীৰ পৰা, তেওঁ ছাফৱান ইবন ছালিহৰ পৰা, তেওঁ আল-ৱালিদ ইবন মুছলিমৰ পৰা, তেওঁ ‘আবদুল-আযীজ ইবন হুছাইনৰ পৰা, তেওঁ ইবন আবি নাজীহৰ পৰা, তেওঁ মুজাহিদৰ পৰা, আৰু তেওঁ ইবন আব্বাছৰ পৰা এই আয়াতৰ ব্যাখ্যা বৰ্ণনা কৰিছে: «আৰু তুমি কোনো কামৰ বিষয়ে কেতিয়াও নক’বা, “নিশ্চয় মই সেইটো কাইলৈ কৰিম”—“যদিহে আল্লাহে ইচ্ছা কৰে” বুলি নোকোৱাকৈ; আৰু যেতিয়া তুমি পাহৰি যোৱা, তেতিয়া তোমাৰ প্ৰতিপালকক স্মৰণ কৰা»—অৰ্থাৎ “ইনশ্বা আল্লাহ” ক’বলৈ পাহৰি গ’লে মনত পৰাৰ সময়ত কোৱা।

ইবন আব্বাছৰ পৰা তাবাৰানীয়ে এই আয়াতৰ বিষয়ে এই কথাও বৰ্ণনা কৰিছে: «আৰু যেতিয়া তুমি পাহৰি যোৱা, তেতিয়া তোমাৰ প্ৰতিপালকক স্মৰণ কৰা»—অৰ্থাৎ, ব্যতিক্ৰমসূচক কথা ক’বলৈ পাহৰি গ’লে মনত পৰাৰ সময়ত সেই কথা কোৱা। তেওঁ কৈছে যে এই আদেশ কেৱল ৰাছুলুল্লাহ (ছাল্লাল্লাহু ‘আলাইহি অছাল্লাম)-ৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট; আমাৰ মাজৰ আন কাৰো বাবে নিজৰ শপতৰ কোনো অংশত ব্যতিক্ৰমসূচক কথা কোৱাৰ অনুমতি নাই। তাৰ পাছত তেওঁ কৈছে: এই বৰ্ণনাটো কেৱল আল-ৱালিদে ‘আবদুল-আযীজ ইবন হুছাইনৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে।

আয়াতটোৰ আন এটা ব্যাখ্যাও সম্ভৱ: আল্লাহে কোনো কথা কওঁতে কিবা পাহৰি যোৱা ব্যক্তিক আল্লাহক স্মৰণ কৰিবলৈ পথ দেখুৱাইছে। কিয়নো পাহৰণিৰ উৎস হৈছে চয়তান। যেনেকৈ মূছাৰ যুৱ সহচৰে কৈছিল: «মই আপোনাক সেই মাছৰ কথা ক’বলৈ পাহৰাই দিয়া নাই; চয়তানেহে মোক সেই কথা স্মৰণ কৰাবলৈ পাহৰাই দিছিল» (আল-কাহফ, ১৮:৬৩)। আল্লাহক স্মৰণ কৰিলে চয়তান আঁতৰি যায়; চয়তান আঁতৰি গ’লে পাহৰণিও দূৰ হয়।

সেয়ে আল্লাহক স্মৰণ কৰাটো স্মৰণশক্তি ঘূৰি অহাৰ কাৰণ। এই বাবেই কোৱা হৈছে: «আৰু যেতিয়া তুমি পাহৰি যোৱা, তেতিয়া তোমাৰ প্ৰতিপালকক স্মৰণ কৰা»।

«আৰু কোৱা: “সম্ভৱত মোৰ প্ৰতিপালকে মোক ইয়াতকৈও অধিক সঠিক পথ দেখুৱাব”»—অৰ্থাৎ, যদি তোমাক এনে কোনো বিষয়ৰ বিষয়ে সোধা হয় যিটো তুমি নাজানা, তেন্তে সেই বিষয়ে আল্লাহৰ ওচৰত প্ৰাৰ্থনা কৰা আৰু সঠিকতা তথা সৎপথত চলাৰ তাওফীক বিচাৰি তেওঁৰ মুখাপেক্ষী হোৱা। ইয়াৰ আন ব্যাখ্যাও কৰা হৈছে; আল্লাহেই সৰ্বাধিক জানে।

আল-বাগাৱীৰ তাফছিৰ

«আৰু যেতিয়া তুমি পাহৰি যোৱা, তেতিয়া তোমাৰ প্ৰতিপালকক স্মৰণ কৰা»—ইবন আব্বাছ, মুজাহিদ আৰু আল-হাছানে কৈছে: ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে, যদি তুমি ব্যতিক্ৰমসূচক কথা ক’বলৈ পাহৰি যোৱা আৰু পাছত মনত পৰে, তেন্তে সেই কথা কোৱা। ইবন আব্বাছে সময়ৰ ব্যৱধান থাকিলেও—এবছৰ পাৰ হৈ গ’লেও—পাছত ব্যতিক্ৰমসূচক কথা কোৱাৰ অনুমতি দিছিল। আল-হাছানে অনুমতি দিছিল যেতিয়ালৈকে তেওঁ সেই বৈঠকতে থাকে। কিছুমানে কৈছে, সময়ৰ ব্যৱধান কম হ’লে অনুমতি আছে; কিন্তু অধিক পলম হ’লে সেইটো শুদ্ধ নহয়।

এটা দলে কৈছে যে ব্যতিক্ৰমসূচক কথাটো মূল কথাৰ সৈতে সংলগ্ন হ’ব লাগিব।

ইকৰিমাই কৈছে: আয়াতটোৰ অৰ্থ হৈছে, «যেতিয়া তুমি খং কৰা, তেতিয়া তোমাৰ প্ৰতিপালকক স্মৰণ কৰা»। ৱাহবে কৈছে: ইঞ্জীলত লিখা আছে—«হে আদম সন্তান, তুমি খং কৰাৰ সময়ত মোক স্মৰণ কৰা; মই খং কৰাৰ সময়ত তোমাক স্মৰণ কৰিম»। আদ-দাহহাক আৰু আছ-ছুদ্দীয়ে কৈছে: এই আয়াত নামাজৰ বিষয়ে।

‘আবদুল-ৱাহিদ আল-মালিহীয়ে আমাক জনাইছে; তেওঁক আল-হাছান ইবন আহমদ আল-মাখলদীয়ে জনাইছে; তেওঁক আবু আল-‘আব্বাছ আছ-ছাৰরাজে জনাইছে; তেওঁক কুতাইবাই জনাইছে; তেওঁক আবু ‘আৱানাই কাতাদাৰ পৰা, তেওঁ আনাছৰ পৰা বৰ্ণনা কৰিছে যে নবী (ছাল্লাল্লাহু ‘আলাইহি অছাল্লাম)-এ কৈছে: «যিয়ে কোনো নামাজ পঢ়িবলৈ পাহৰি যায়, সি মনত পৰাৰ লগে লগে সেই নামাজ পঢ়ি ল’ব»।

«আৰু কোৱা: “সম্ভৱত মোৰ প্ৰতিপালকে মোক ইয়াতকৈও অধিক সঠিক পথ দেখুৱাব”»—অৰ্থাৎ, তেওঁ মোক এনে এটা পথত দৃঢ় ৰাখক যিটো সঠিক পথৰ অধিক ওচৰৱৰ্তী আৰু অধিক নিৰ্দেশনাপ্ৰাপ্ত। আন এটা মত অনুসৰি, আল্লাহে তেওঁৰ নবীক কোনো কথা পাহৰি গ’লে তেওঁক স্মৰণ কৰিবলৈ আৰু পাহৰি যোৱা কথাটো মনত পৰাতকৈ তেওঁৰ বাবে উত্তম বিষয়ৰ দিশে পথ দেখুৱাবলৈ আল্লাহৰ ওচৰত প্ৰাৰ্থনা কৰিবলৈ আদেশ দিছে।

এই কথাও কোৱা হৈছে: যেতিয়া লোকসকলে গুহাবাসীসকলৰ কাহিনী সম্পৰ্কে বিৰোধিতাৰ মনোভাৱেৰে তেওঁক সুধিছিল, তেতিয়া আল্লাহে তেওঁক ক’বলৈ আদেশ দিছিল যে আল্লাহে তেওঁৰ নবুওৱতৰ সত্যতাৰ প্ৰমাণস্বৰূপে তেওঁক এনেকুৱা দলিল দিব, যিবোৰ তেওঁলোকৰ বাবে গুহাবাসীসকলৰ কাহিনীতকৈও অধিক স্পষ্ট আৰু অধিক নিৰ্দেশনাদায়ক হ’ব। সেইদৰেই হৈছিল: আল্লাহে তেওঁক অদৃশ্য বিষয়ৰ এনে জ্ঞান দিছিল, যি প্ৰেৰণপ্ৰাপ্তসকলৰ জ্ঞানৰ অন্তৰ্গত; সেইবোৰ প্ৰমাণ গুহাবাসীসকলৰ খবৰতকৈও অধিক স্পষ্ট আৰু সৎপথৰ অধিক ওচৰৱৰ্তী আছিল।

কিছুমানে কৈছে: এইটো তেওঁক ক’বলৈ আদেশ দিয়া হৈছিল—যেতিয়া তেওঁ ব্যতিক্ৰমসূচক কথা কোৱাৰ কথা পাহৰি যোৱাৰ পাছত মনত পেলায়, তেতিয়া «ইনশ্বা আল্লাহ» কথাটোৰ সৈতে এই বাক্যটোও ক’ব। মানুহে «ইনশ্বা আল্লাহ» ক’বলৈ পাহৰি গ’লে, তাৰ পৰা তাওবা কৰাৰ উপায় হৈছে কোৱা: «সম্ভৱত মোৰ প্ৰতিপালকে মোক ইয়াতকৈও অধিক সঠিক পথ দেখুৱাব»। ইবন আব্বাছে সময়ৰ ব্যৱধান থাকিলেও ব্যতিক্ৰমসূচক কথা কোৱাৰ অনুমতি দিছিল।