Rabbimden doğru yol istemek

Şeyh Abdurrahman es-Saadiniñ tefsiri

23 ve 24-nci ayetlerniñ tefsiri: Bu yasak, hususiy bir sebep dolayı ve Resulullahqa (sallallahu aleyhi ve sellem) yöneltilgen olsa da, digerleri kibi, mükelleflerniñ baresine aittir. Allah, kulnı kelecekteki bir iş aqqında, «Men bunı yapacağım», dep, bunu Allahnıñ iradesine bağlamadan söylemekten yasadı. Çünki bunda, bilmegen kelecek aqqında söylemek — bunı yapıp yapmayacağını, yahut bunıñ olup olmayacağını bilmegen halda — ve işi müstakil olaraq kulnıñ iradesine bağlamaq kibi sakınılması kereken şeyler bar.

Çünki iradeniñ barçası Allahnıñdır: «Siz, âlemlerniñ Rabbi olan Allah istemeyince isteyalmazsıñız» (et-Tekvir, 29). Allahnıñ iradesini añmaqta işniñ asanlaşması ve oñaylaşması, bereketniñ peyda olması ve kulnıñ Rabbinden yardım istemesi bar. Kul insandır ve iradeni añmaqnı unutması qaçınılmazdır. Şu sebepten Allah, unutqan soñra hatırlasa, istisna etmesini [«İnşaallah» demesini] emir etti.

Böylece istenilgen şey elde edilir, sakınılması kereken şeyden saqlanılır. «Unutqan vaqıtı Rabbiñni añ» sözünden, unutqan vaqıtı Allahnı añmaq emiriniñ umumiyligi añlaşıla; çünki bu, unutqanlıqnı ketire ve kulğa unuttıraq qalğan şeyni hatırlata. Allahnı añmaqnı unutqan yahut gafletke dalğan kimseni de Rabbini añmağa emir etilgen. Kul, doğru söz ve amellerge muvaffaq olmaq, hata yapmamaq hususlarında Allahqa muhtac olğanı içün, Allah oña: «Belki Rabbim meni bunıñdan da yaqınraq bir doğrulıqqa hidayet eter», dep aytmağa emir etti.

Yani Allahqa dua etsin, O’ndan ümit etsin ve özüni doğrulıqqa yetiştirecek eñ yaqın yolğa hidayet etecegine güvenç etsin. Halı böyle olğan kul, soñra bar gücüni sarf etip, hidayet ve doğrulıqnı arasa, bunıñ içün muvaffaqiyetke nail olmağa, Rabbinden yardım kelmege ve bütün işler boyunca doğru yolda tutulmağa layıqtır.

İmam İbn Kesirniñ tefsiri

«Unutqan vaqıtı Rabbiñni añ» ayeti aqqında: «Yani istisnanı [“İnşaallah” demegi] unutsañ, hatırlaycaq vaqıtı istisna et», denilgen. Bu sözni Abu al-Aliya ve al-Hasan al-Basri aytqan. Hushaym, al-A’mashdan, o da Mujahidden, o da Ibn Abbasdan, bir adam yemin etken vaqıtı aqqında şunı rivayet ete: Ibn Abbas, oña bir yıl keçse bile istisna etmege izin bergen ve bu ayetni delil ketirgen. Al-A’mashqa: «Bunı Mujahidden eşittiñmi?»

dep soralğanda, o: «Bunı maña Layth ibn Abi Sulaym añlattı», dep cevap bergen. Al-Tabarani de bunı Abu Muawiya’dan, o da al-A’mashdan rivayet etken. Ibn Abbasnıñ «Bir yıl keçse bile istisna eter» degen sözüniñ manası şudur: kişi yemini yahut sözünde «Allah isterse» demekni unutıp, bunı bir yıl keçken soñ hatırlasa da, «Allah isterse» demesi sünnettir; böylece, yeminini bozğan soñra olsa bile, istisna sünnetini yerine ketirgen olur. Ibn Jarir (Allah oña rahmet etsin) bunı añlatqan ve açıqça beyan etken: bu söz, yeminniñ bozulğan sayılmasını ortadan qaldırmay ve kefaretni tüşürmey.

Ibn Jarirniñ aytqanı doğrusıdır ve Ibn Abbasnıñ sözlerini böyle añlamaq daha münasibdir. Eñ doğrusını Allah bilir. Ikrima: «Unutqan vaqıtı Rabbiñni añ» degende, «ğadaplanğan vaqıtı» manası közde tutulğan, demiştir. Bu, sözniñ neticesine köre yapılğan tefsirdir.

Al-Tabarani rivayet ete: Ahmad ibn Yahya al-Halwani bizge añlattı; Sa’id ibn Sulayman bizge añlattı; o, Abbad ibn al-Awwamdan; o, Sufyan ibn Husayndan; o, Ya’la ibn Muslimden; o da Jabir ibn Zayddan; o, Ibn Abbasdan rivayet etti. Ibn Abbas «Yarın bir şeyni yapacağım, dep, Allah istemese, deme; unutqan vaqıtı Rabbiñni añ» ayetini, «“Allah isterse” demekni unutqanıñda», dep tefsir etti. Al-Tabarani bunı başqa bir rivayette de, Mujahidden, o da Ibn Abbasdan rivayet ete. Al-Tabarani, Ibn Abbasnıñ «Unutqan vaqıtı Rabbiñni añ» ayeti aqqında, «İstisnanı unutsañ, hatırlaycaq vaqıtı istisna et», degenini de rivayet etken.

O, bu hökmniñ yalnız Resulullahqa (sallallahu aleyhi ve sellem) mahsus olğanını ve bizlerden birine yeminini devam ettirmekten başqa yerde istisna etmege izin yoq olğanını da söylegen. Soñra: «Bunı yalnız al-Walid, Abdulaziz ibn al-Husayn rivayet etken», demiştir. Ayetniñ başqa bir manası da ola bilir: Allah, sözünde bir şeyni unutqan kimsege, Allahnı añma yolını köstergen. Çünki unutqanlıqnıñ sebebi şeytandır.

Musa peyğamberniñ yoldaşı da: «Onı maña tek şeytan unuttırdı» (al-Kahf, 63), demiş edi. Allahnı añmaq şeytannı qaçırır; şeytan ketken soñ unutqanlıq da ketip, hatırlamaq peyda olur. Demek, Allahnı añmaq hatırlamağa sebep ola; bu sebepten: «Unutqan vaqıtı Rabbiñni añ», buyurılğan. «Ve: “Belki Rabbim meni bunıñdan da yaqınraq bir doğrulıqqa hidayet eter”, dep ayt» ayetiniñ manası: bir şey aqqında soralğanıñda, amma onı bilmegeniñde, o meselede Allahqa yalvar ve seni doğru cevapqa, doğrulıqqa muvaffaq etmesini O’ndan iste. Bu ayetniñ tefsirinde başqa sözler de aytılğan. Allah eñ doğrusını bilir.

el-Bağaviniñ tefsiri

«Unutqan vaqıtı Rabbiñni añ» ayeti aqqında Ibn Abbas, Mujahid ve al-Hasan şunı aytqan: «İstisnanı [“İnşaallah” demegi] unutıp, soñra hatırlasañ, istisna et». Ibn Abbas, bir yıl keçse bile, sözden soñ yapılan istisnanı caiz körgen. Al-Hasan, meclis devam etken müddetçe caiz körgen; bazı alimler ise vaqt aralığı qısqa olsa caiz, uzaq olsa caiz degil, demişler. Bir cemaat istisnanı sözge bitişik olma şartı ile caiz körgen.

Ikrima: «Ayetniñ manası: ğadaplanğan vaqıtı Rabbiñni añ», demiştir. Wahb: «Injil’de şöyle yazılğan: “Ey Adem evladı, ğadaplanğanıñda Meni añ; Men de ğadaplanğanımda seni añarım”», demiştir. Al-Dahhak ve al-Suddi: «Bu, namaz aqqındadır», demişler. Abdul-Wahid al-Malihi bizge añlattı: al-Hasan ibn Ahmad al-Makhladi bizge añlattı; Abu al-Abbas al-Sarraj bizge añlattı; Qutayba bizge añlattı; Abu Awana, Qatada’dan, o da Anasdan rivayet etti ki, Peyğamber (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurğan: «Namazını unutqan kimse, hatırlaycaq vaqıtı onı qılsın» (Sahih al-Bukhari; Sahih Muslim).

«Ve: “Belki Rabbim meni bunıñdan da yaqınraq bir doğrulıqqa hidayet eter”, dep ayt» — yani meni O’ña daha yaqın ve daha doğru bir yolğa sabit eter. Başqa bir izahqa köre, Allah Peyğamberine bir şeyni unutqan vaqıtı O’ndan, unuttığınıñ hatırlanmasından daha hayırlı olğan şeyge hidayet etmesini istemege emir etti. Yene bir izahqa köre, insanlar Mağara ehliniñ qıssasını onıñ peyğamberligine qarşi inadnen soradılar. Allah oña, peyğamberliginiñ doğrulığını tasdiqlegen delillerden, Mağara ehli qıssasından da añlatmalı olğanlarını bildirip cevap bermege emir etti.

Allah bunı yaptı: peyğamberlerge mahsus gayb bilgilerini oña bildirdi; bu, delil bakımından olarğa daha açıq ve doğrulıqqa daha yaqın edi. Bazıları ayetni, «Allah isterse» sözü ile beraber aytmağa emir etilgen bir söz olaraq añlattı: insan istisnanı unutqan soñra hatırlasa, «Belki Rabbim meni bunıñdan da yaqınraq bir doğrulıqqa hidayet eter», desin. İnsan «Allah isterse» demekni unutsa, bunıñ tevbesi — «Belki Rabbim meni bunıñdan da yaqınraq bir doğrulıqqa hidayet eter», demektir, degenler de bar. Bu, istisna olaraq caizdir.