Karɓar aiki da shiriyar ibada

Tafsirin Shaikh Abdurrahman as-Sa'di

Ibrāhīm da Ismā‘īl عليهما السلام sun yi addu’a domin kansu da zuriyarsu, su kasance cikin Musulunci. Haƙiƙanin Musulunci shi ne zuciya ta miƙa wuya ga Ubangijinta kuma ta bi Shi, ta yadda gaɓoɓi ma za su bi Shi.

“Ka nuna mana wuraren ibadarmu” — wato Ka sanar da mu su ta hanyar nuna mana da kuma ganin su kai tsaye, domin hakan ya fi bayyana. Mai yiwuwa abin da ake nufi da “wuraren ibada” shi ne dukkan ayyukan Hajji, kamar yadda mahallin magana da yanayin wurin suke nuni da haka. Kuma mai yiwuwa abin da ake nufi shi ne abin da ya fi wannan faɗi: addini baki ɗaya da dukkan ibadu, kamar yadda faɗin lafazin yake nuni da haka; domin “nusk” (النسك) yana nufin bauta. Amma a al’ada an fi amfani da shi wajen ibadun Hajji.

Saboda haka, abin da addu’arsu ta ƙunsa shi ne roƙon dacewa da ilimi mai amfani da aiki na gari.

Tun da bawa, ko wane ne shi, ba makawa wani lokaci sai ya yi sakaci, kuma yana bukatar tuba, sai suka ce: “Kuma Ka karɓi tubarmu. Lalle Kai ne Mai yawan karɓar tuba, Mai jin ƙai.”

Ka tuna da Ibrāhīm da Ismā‘īl a lokacin da suke ɗaga harsashin Gidan Allah, suna ci gaba da wannan babban aiki. Ka tuna kuma da halin da suke ciki na tsoro da fata: duk da wannan aiki, sun roƙi Allah Ya karɓi aikinsu, domin amfaninsa mai girma ya tabbata.

Tafsirin Imām Ibn Kathir

Game da faɗin Allah Maɗaukaki: “Kuma a lokacin da Ibrāhīm yake ɗaga harsashin Gidan Allah, tare da Ismā‘īl, [suna cewa:] ‘Ya Ubangijinmu! Ka karɓa daga gare mu. Lalle Kai ne Mai ji, Masani. Ya Ubangijinmu! Ka sanya mu mu biyu masu sallamawa gare Ka, kuma daga zuriyarmu Ka sanya al’umma mai sallamawa gare Ka.

Ka nuna mana ibadunmu, kuma Ka karɓi tubarmu. Lalle Kai ne Mai yawan karɓar tuba, Mai jin ƙai.’”

“Al-qawā‘id” (القواعد) jam’in “qā‘idah” ne; ma’anarsa ginshiƙai da harsashi. Allah yana cewa: Ya Muhammad, ka tuna wa mutanenka yadda Ibrāhīm da Ismā‘īl عليهما السلام suka gina Gidan Allah, suka ɗaga harsashinsa, alhali suna cewa: “Ya Ubangijinmu! Ka karɓa daga gare mu. Lalle Kai ne Mai ji, Masani.”

Su biyun suna gudanar da aiki na gari, kuma suna roƙon Allah Maɗaukaki Ya karɓa daga gare su.

Ibn Abī Ḥātim ya ruwaito daga Muḥammad ibn Yazīd ibn Khunays al-Makkī, daga Wahb ibn al-Ward, cewa ya karanta: “Kuma a lokacin da Ibrāhīm yake ɗaga harsashin Gidan Allah, tare da Ismā‘īl: ‘Ya Ubangijinmu! Ka karɓa daga gare mu,’” sannan ya yi kuka ya ce: “Ya masoyin Mai rahama! Kana ɗaga ginshiƙan Gidan Mai rahama, alhali kana tsoron kada a karɓa daga gare ka.” Haka Allah ya bayyana halin muminai masu ikhlasi a faɗinsa: “Kuma waɗanda suke bayar da abin da suke bayarwa,” wato sadakoki, ciyarwa da ayyukan kusantar Allah, “alhali zukatansu suna tsoro,” ma’ana suna tsoron kada a karɓa daga gare su.

Hakan ya zo a ingantaccen hadisi daga ‘Ā’ishah, daga Manzon Allah صلى الله عليه وسلم, kamar yadda zai zo a wurinsa.

Wasu daga cikin masu tafsiri sun ce Ibrāhīm ne yake ɗaga harsashin, Ismā‘īl kuma yake addu’a. Amma sahihin ra’ayi shi ne su biyun ne suke ɗagawa tare da cewa addu’ar, kamar yadda bayani zai zo. Al-Bukhārī ya ruwaito a nan wani hadisi da za mu kawo, sannan mu biyo shi da wasu ruwayoyi masu alaƙa da wannan batu.

Al-Bukhārī, Allah Ya ji ƙansa, ya ce: ‘Abdullāh ibn Muḥammad ya ba mu labari, ‘Abd al-Razzāq ya ba mu labari, Ma‘mar ya ba mu labari daga Ayyūb al-Sakhtiyānī da Kathīr ibn Kathīr ibn al-Muṭṭalib ibn Abī Wadā‘ah, ɗayansu yana ƙara wa ɗayan bayani, daga Sa‘īd ibn Jubayr, daga Ibn ‘Abbās رضي الله عنهما, ya ce: “Abu na farko da mata suka ɗauki ɗamarar ɗaurewa a ƙugu shi ne daga wajen Umm Ismā‘īl. Ta ɗauki ɗamara domin ta ɓoye sawunta daga Sārah.

Daga nan sai Ibrāhīm ya tafi da ita da ɗanta Ismā‘īl, عليهما السلام, tana shayar da shi, har ya ajiye su a wurin Gidan Allah, a ƙarƙashin wata bishiyar dum na sama da Zamzam, a can saman masallaci. A lokacin babu kowa a Makkah, kuma babu ruwa a wurin. Ya ajiye su a can, ya bar musu jakar fata mai dabino da butar fata mai ruwa, sannan Ibrāhīm ya juya ya tafi.

Umm Ismā‘īl ta bi shi ta ce: ‘Ya Ibrāhīm, ina za ka, kana barinmu a wannan kwarin da babu mutum ko wani abu a cikinsa?’ Ta maimaita masa wannan tambaya sau da yawa, amma bai waiwayo gare ta ba. Sai ta ce: ‘Allah ne Ya umarce ka da haka?’ Ya ce: ‘Eh.’ Ta ce: ‘To, ba zai tozarta mu ba.’ Sai ta koma.

Ibrāhīm ya tafi har ya kai wata tudu inda ba za su gan shi ba. Sai ya fuskanci Gidan Allah, sannan ya yi wannan addu’a, ya ɗaga hannuwansa: ‘Ya Ubangijinmu! Lalle ni na zaunar da wasu daga zuriyata a cikin wani kwari marar shuka, a kusa da Gidanka mai alfarma, ya Ubangijinmu, domin su tsayar da salla. Saboda haka Ka sanya zukatan wasu mutane su karkata zuwa gare su, kuma Ka azurta su da ’ya’yan itatuwa, tsammaninsu su gode.’

Umm Ismā‘īl ta ci gaba da shayar da Ismā‘īl عليهما السلام, tana kuma shan ruwan. Da ruwan da ke cikin butar ya ƙare, ita da ɗanta suka ji ƙishirwa. Ta dinga kallonsa yana murɗawa — ko kuma ya ce: yana birgima saboda azaba. Sai ta tafi, saboda ba ta son ta gan shi a wannan hali.

Ta ga Ṣafā ne dutsen da ya fi kusa da ita, sai ta hau shi ta fuskanci kwarin, tana dubawa ko za ta ga wani, amma ba ta ga kowa ba. Ta sauko daga Ṣafā, kuma da ta isa kwarin ta ɗaga gefen rigarta, sannan ta yi sauri kamar mai gajiyar ƙwarai har ta haye kwarin. Ta zo Marwah, ta tsaya a kansa tana dubawa ko za ta ga wani, amma ba ta ga kowa ba. Ta yi haka sau bakwai.

Ibn ‘Abbās ya ce: Annabi صلى الله عليه وسلم ya ce: ‘Saboda haka mutane suke sa‘ayi a tsakaninsu.’ Da ta hau Marwah, sai ta ji wata murya. Ta ce wa kanta: ‘Shiru!’ Ta saurara, sai ta sake jin muryar. Ta ce: ‘Na ji ka. Idan kana da taimako, ka taimake ni!’

Sai ga mala’ika a wurin Zamzam. Ya tono ƙasa da diddigensa — ko kuma ya ce da fikafikinsa — har ruwa ya bayyana. Umm Ismā‘īl ta fara tara ruwan kamar tafki tana yi da hannunta haka, sannan tana dibar ruwa a cikin butarta, alhali ruwan yana ƙara bubbugowa bayan ta ɗiba.

Ibn ‘Abbās ya ce: Annabi صلى الله عليه وسلم ya ce: ‘Allah Ya ji ƙan Umm Ismā‘īl! Da ta bar Zamzam, ko kuma da ba ta dinga ɗiban ruwan ba, da Zamzam ta kasance maɓuɓɓugar ruwa mai gudana.’ Ya ce: Sai ta sha ruwa ta shayar da ɗanta. Mala’ikan ya ce mata: ‘Kada ki ji tsoron halaka, domin a nan akwai Gidan Allah, kuma wannan yaro da mahaifinsa za su gina shi. Kuma lalle Allah ba Ya tozarta iyalansa.’

Gidan Allah yana sama da ƙasa kamar ƙaramin tudu; ambaliyar ruwa tana zuwa ta kauce masa dama da hagu. Haka lamarin ya kasance har wata tawagar mutane daga Jurhum, ko kuma wani iyali daga Jurhum, ta zo ta bi ta hanyar Kuda’. Suka sauka a ƙasan Makkah, suka ga wani tsuntsu yana yawan shawagi. Suka ce: ‘Wannan tsuntsu yana shawagi ne a kan ruwa.

Mun san wannan kwari, amma ba mu taɓa ganin ruwa a cikinsa ba.’ Sai suka aika mutum ɗaya ko biyu ya bincika. Sai suka ga ruwa, suka koma suka ba su labari, sai suka zo.

Umm Ismā‘īl tana wurin ruwan. Suka ce: ‘Za ki ba mu izinin sauka kusa da ke?’ Ta ce: ‘Eh, amma ba ku da haƙƙi a cikin ruwan.’ Suka ce: ‘To.’ Ibn ‘Abbās ya ce: Annabi صلى الله عليه وسلم ya ce: ‘Sai wannan ya faranta wa Umm Ismā‘īl rai, domin tana son samun jama’a.

Sai suka sauka, suka aika wa iyalansu, su ma suka sauko suka zauna tare da su. Daga baya wasu iyalai suka zauna a wurin, yaron ya girma, ya koyi Larabci daga gare su, kuma sun yaba masa, sun kuma burge shi lokacin da ya girma. Da ya balaga, suka aura masa wata mace daga cikinsu.

Umm Ismā‘īl عليهما السلام ta rasu. Bayan Ismā‘īl ya yi aure, Ibrāhīm ya zo don ya ziyarci abin da ya bari. Bai sami Ismā‘īl ba, sai ya tambayi matarsa game da shi. Ta ce: ‘Ya fita neman abin masarufinmu.’ Sai ya tambaye ta game da rayuwarsu da halinsu.

Ta ce: ‘Muna cikin talauci da tsanani,’ ta kuma yi ƙorafi gare shi. Ya ce: ‘Idan mijinki ya dawo, ki gaishe shi a madadina, ki ce masa ya canza ƙofar gidansa.’ Da Ismā‘īl ya dawo, sai kamar ya ji wani abu, ya ce: ‘Akwai wanda ya zo muku?’ Ta ce: ‘Eh.

Wani tsoho mai siffa kaza da kaza ya zo, ya tambaye ka, sai na gaya masa. Ya tambaye ni yadda muke rayuwa, na gaya masa muna cikin wahala da tsanani.’ Ya ce: ‘Shin ya yi maka wasiyya da wani abu?’ Ta ce: ‘Eh, ya umarce ni in gaishe ka, kuma ya ce ka canza ƙofar gidanka.’

Ismā‘īl ya ce: ‘Wannan mahaifina ne. Ya umarce ni in rabu da ke. Ki koma wajen iyalanki.’ Sai ya sake ta ya auri wata mace daga cikinsu.

Bayan wani lokaci da Allah Ya so, Ibrāhīm ya zo gare su, amma bai sami Ismā‘īl ba. Sai ya shiga wurin matarsa, ya tambaye ta game da shi. Ta ce: ‘Ya fita neman abin masarufinmu.’ Ya ce: ‘Yaya kuke?’ Ya tambaye ta game da rayuwarsu da halinsu.

Ta ce: ‘Muna cikin alheri da yalwa,’ ta kuma yabi Allah Maɗaukaki. Ya ce: ‘Me kuke ci?’ Ta ce: ‘Nama.’ Ya ce: ‘Me kuke sha?’ Ta ce: ‘Ruwa.’ Ya ce: ‘Ya Allah, Ka sanya albarka a gare su a cikin naman da ruwan.’ Annabi صلى الله عليه وسلم ya ce: ‘A wannan lokaci ba su da hatsi; da suna da shi, da ya roƙa musu albarka a cikinsa.

Duk wanda ya sami nama da ruwa a Makkah kaɗai, waɗannan ba sa wadatar da shi a wani wuri dabam.’

Ya ce: ‘Idan mijinki ya dawo, ki gaishe shi a madadina, ki umarce shi ya tabbatar da ƙofar gidansa.’ Da Ismā‘īl عليه السلام ya dawo, ya ce: ‘Akwai wanda ya zo muku?’ Ta ce: ‘Eh, wani tsoho mai kyakkyawan kamanni ya zo.’ Ta yabe shi, ta kuma ce ya tambaye ta game da kai.

Ta ba shi amsa, sannan ya tambaye ta yadda suke rayuwa, ta ce masa suna cikin alheri. Ya ce: ‘Shin ya yi miki wasiyya da wani abu?’ Ta ce: ‘Eh. Yana gaishe ka, kuma yana umartar ka ka tabbatar da ƙofar gidanka.’ Ismā‘īl ya ce: ‘Wannan shi ne mahaifina, kuma ke ce ƙofar. Ya umarce ni in riƙe ki.’

Bayan wani lokaci da Allah Ya so, Ibrāhīm ya sake zuwa. A wannan karon Ismā‘īl yana gyaran kibau a ƙarƙashin wata bishiya kusa da Zamzam. Da ya gan shi, sai ya mike ya tarye shi. Suka yi kamar yadda ɗa yake yi da mahaifinsa, kuma mahaifi yake yi da ɗansa.

Sai Ibrāhīm ya ce: ‘Ya Ismā‘īl! Allah Ya umarce ni da wani al’amari.’ Ismā‘īl ya ce: ‘Ka aikata abin da Ubangijinka Ya umarce ka.’ Ibrāhīm ya ce: ‘Za ka taimake ni?’ Ya ce: ‘Zan taimake ka.’ Ibrāhīm ya ce: ‘Allah Ya umarce ni in gina Gida a nan,’ ya nuna wani tudu da ya fi abin da ke kewaye da shi tsawo.

A lokacin ne suka ɗaga harsashin Gidan Allah. Ismā‘īl yana kawo duwatsu, Ibrāhīm kuma yana gini. Da ginin ya ɗaga, Ibrāhīm ya kawo wannan dutse ya ɗora shi, ya tsaya a kansa yana gini, Ismā‘īl kuma yana miƙa masa duwatsu, alhali suna cewa: ‘Ya Ubangijinmu! Ka karɓa daga gare mu.

Lalle Kai ne Mai ji, Masani.’ Suka ci gaba da gini har suka kewaye Gidan Allah, suna maimaita: ‘Ya Ubangijinmu! Ka karɓa daga gare mu. Lalle Kai ne Mai ji, Masani.’”

Ibn Abī Ḥātim da Ibn Jarīr sun ruwaito wannan a taƙaice ta hanyar ‘Abd al-Razzāq. Abū Bakr ibn Mardawayh ma ya ruwaito labarin ta wata hanya mai tsawo. Al-Bukhārī ya kuma ruwaito daga Ibn ‘Abbās cewa Ibrāhīm ya tafi da Ismā‘īl da Umm Ismā‘īl zuwa Makkah, kuma ya bar ta a ƙarƙashin wata bishiya. Daga baya, da Ibrāhīm ya zo wurinsu, ya sami Ismā‘īl a bayan Zamzam yana gyaran kibau.

Ibrāhīm ya ce masa: “Ya Ismā‘īl! Ubangijinka Ya umarce ni in gina masa Gida.” Ya ce: “Ka yi biyayya ga Ubangijinka.” Ibrāhīm ya ce: “Ya umarce ni ka taimake ni.” Ismā‘īl ya ce: “To, zan yi.” Sai Ibrāhīm ya gina, Ismā‘īl yana miƙa masa duwatsu, alhali suna cewa: “Ya Ubangijinmu!

Ka karɓa daga gare mu. Lalle Kai ne Mai ji, Masani.” Da ginin ya ɗaga, tsohon ya gaji da ɗaukar duwatsu. Sai ya tsaya a kan Dutsen Tsayawa, Ismā‘īl kuma yana miƙa masa duwatsu, suna cewa: “Ya Ubangijinmu! Ka karɓa daga gare mu. Lalle Kai ne Mai ji, Masani.”

Al-Ḥākim ya ruwaito wannan hadisi a cikin littafinsa al-Mustadrak, ya ce: “Ingantacce ne bisa sharadin al-Bukhārī da Muslim, duk da cewa ba su ruwaito shi ba.” Amma al-Bukhārī ya ruwaito shi, kamar yadda ka gani, daga hadisin Ibrāhīm ibn Nāfi‘, sai dai ya taƙaita labarin. Bai ambaci yanka ba. A cikin ingantattun ruwayoyi an zo cewa ƙahonin ragon sun kasance a rataye a Ka‘aba.

An kuma ruwaito cewa Ibrāhīm عليه السلام kan ziyarci iyalinsa a Makkah da sauri a kan Buraq, sannan ya koma wurin iyalinsa a ƙasa mai tsarki. Allah ne Mafi sani.

A cikin wannan hadisi, abin da aka danganta ga Annabi صلى الله عليه وسلم shi ne wuraren da Ibn ‘Abbās ya bayyana cewa ya ji su daga Annabi. An kuma ruwaito daga Amīr al-Mu’minīn ‘Alī ibn Abī Ṭālib wani bayani da ya saɓa wa wasu sassa na wannan ruwaya. Ibn Jarīr ya ruwaito daga ‘Alī cewa lokacin da aka umarci Ibrāhīm ya gina Gidan Allah, ya tafi tare da Ismā‘īl da Hajar. Da suka isa Makkah, ya ga wani abu kamar gajimare a sama da wurin Gidan Allah, mai siffar kai.

Ya yi magana da shi, aka ce masa: “Ya Ibrāhīm! Ka gina a kan inuwata — ko kuma a gwargwadona — kada ka ƙara ko rage.” Bayan ya gina, sai ya tafi ya bar Ismā‘īl da Hajar. Hajar ta ce: “Ya Ibrāhīm, wa kake barinmu a wurinsa?”

Ya ce: “A wurin Allah.” Ta ce: “To, tafi, domin ba zai tozarta mu ba.”

A wannan ruwaya, kamar an gina Gidan Allah ne kafin a rabu da su; yana yiwuwa idan ruwayar ta tabbata, an fara yi masa shinge ko an kewaye wurin kawai, ba a gina shi har zuwa samansa ba. Daga baya, bayan Ismā‘īl ya girma, su biyun suka gina shi, kamar yadda Allah Maɗaukaki Ya ce.

Ibn Jarīr ya kuma ruwaito daga ‘Alī cewa Allah Ya yi wahayi ga Ibrāhīm ya gina Gida a duniya. Sai Allah Ya aika masa da iska mai sauri, mai kawuna biyu, ta bi kanta har ta isa Makkah, ta nade wurin Gidan Allah kamar yadda ake nade garkuwa. Aka umarci Ibrāhīm ya gina a inda iskar ta tsaya. Ibrāhīm ya gina, sai dutse ɗaya ya rage.

Yaron ya tafi neman wani abu. Ibrāhīm ya ce: “Kawo mini dutse kamar yadda na umarce ka.” Yaron ya tafi neman dutse, da ya dawo sai ya ga an riga an ɗora Dutsen Baƙi a wurinsa. Ya ce: “Ya babana, wa ya kawo maka wannan dutse?”

Ibrāhīm ya ce: “Wanda bai dogara ga gininka ba ne ya kawo shi; Jibrīl ne ya kawo shi daga sama.” Sai suka kammala ginin.

Ibn Abī Ḥātim ya ruwaito daga Ka‘b al-Aḥbār cewa Gidan Allah ya kasance kamar kumfa a kan ruwa shekara arba’in kafin Allah Ya halicci ƙasa, kuma daga gare shi aka shimfiɗa ƙasa. An kuma ruwaito daga ‘Alī cewa Ibrāhīm ya zo daga Armeniya, alhali sakīnah tana jagorantarsa zuwa wurin da zai gina Gidan Allah, kamar yadda gizo-gizo yake zaɓar wurin gina gidan yanar gizonsa. Ya kuma ce an bayyana masa wasu duwatsu waɗanda mutum talatin ba za su iya ɗauka ba. Sa‘īd ibn al-Musayyib ya ce wannan ya faru ne daga baya.

Al-Suddī ya ce Allah Maɗaukaki Ya umarci Ibrāhīm da Ismā‘īl su gina Gidansa domin masu dawafi, masu zaman ibada, masu ruku’u da masu sujada. Suka tafi Makkah, suka ɗauki kayan tono, ba su san inda Gidan Allah yake ba. Sai Allah Ya aiko musu da wata iska mai fikafikai biyu da kai irin na maciji, wadda ake kira “iskar Khajūj.” Ta bayyana musu abin da ke kewaye da Ka‘aba da harsashin Gidan Allah na farko.

Suka bi ta da kayan tononsu har suka aza harsashi. A kan wannan ne Allah Ya ce: “Kuma a lokacin da Ibrāhīm yake ɗaga harsashin Gidan Allah.” Da suka kai wurin Rukuni, Ibrāhīm ya ce wa Ismā‘īl: “Ya ɗana, ka nemo mini dutse mai kyau in ɗora a nan.” Ismā‘īl ya ce: “Ya babana, na gaji.”

Ya ce masa ya nemo dutse. Ismā‘īl ya tafi, ya nemo dutse, ya kawo, amma Ibrāhīm bai gamsu da shi ba. Ya ce masa ya kawo wanda ya fi kyau. Ismā‘īl ya sake tafiya neman dutse; sai Jibrīl ya kawo Dutsen Baƙi daga Indiya. Fari ne, yakut ne fari kamar furen ganyen daji.

Ādam ne ya sauko da shi daga Aljanna, amma ya yi baƙi saboda kurakuran mutane. Da Ismā‘īl ya dawo da dutse, sai ya sami Dutsen Baƙi a wurin Rukuni. Ya ce: “Ya babana, wa ya kawo maka wannan?” Ibrāhīm ya ce: “Wanda ya fi ka kuzari ne ya kawo shi.”

Suka gina, suna addu’ar kalmomin da Allah Ya jarrabi Ibrāhīm da su, suna cewa: “Ya Ubangijinmu! Ka karɓa daga gare mu. Lalle Kai ne Mai ji, Masani.”

A cikin wannan ruwaya akwai abin da yake nuna cewa harsashin Gidan Allah ya riga ya kasance kafin Ibrāhīm, shi ne kawai aka nuna masa wurinsa. Wasu sun tafi a kan wannan ra’ayi. ‘Abd al-Razzāq ya ruwaito daga Ibn ‘Abbās cewa “harsashin” da ke cikin ayar, shi ne harsashin Gidan Allah da ya kasance tun kafin wannan lokaci. An kuma ruwaito daga ‘Aṭā’ cewa lokacin da aka saukar da Ādam daga Aljanna, an saukar masa da yakut daga Aljanna, aka ajiye shi a wurin Gidan Allah na yanzu.

Ya ci gaba da dawafi a kusa da shi har ambaliya ta zo, sai aka ɗaga wannan yakut zuwa sama, har Allah Ya aiko da Ibrāhīm عليه السلام ya gina Gidan Allah. Wannan kuwa shi ne ma’anar faɗin Allah: “Kuma a lokacin da Muka nuna wa Ibrāhīm wurin Gidan Allah.”

‘Abd al-Razzāq ya kuma ruwaito daga Qatādah cewa Allah Ya sanya Gidan Allah tare da Ādam lokacin da Ya saukar da shi zuwa duniya, a ƙasar Indiya. Kan Ādam yana sama, ƙafafunsa a ƙasa, kuma mala’iku suna jin tsoronsa. Allah Ya rage tsayinsa zuwa zira’i sittin. Ya yi baƙin ciki da rashin jin muryoyin mala’iku da tasbihinsu, sai ya kai ƙarar haka ga Allah.

Allah Ya ce masa: “Ya Ādam! Na saukar maka da Gida da za ka yi dawafi a kusa da shi, kamar yadda ake dawafi a kusa da Al’arshina, kuma ka yi salla a wurinsa, kamar yadda ake salla a wurin Al’arshina.” Ādam ya tafi zuwa gare shi, ya kuma yi tafiya mai nisa ta yadda tsakanin kowace takunsa akwai wata jeji. Ya isa Gidan Allah, ya yi dawafi a kusa da shi, annabawa kuma suka yi dawafi a bayansa.

Ibn Isḥāq ya ruwaito daga Mujāhid da wasu malamai cewa lokacin da Allah Ya nuna wa Ibrāhīm wurin Gidan Allah, ya fito daga Sham tare da Ismā‘īl da mahaifiyarsa Hajar, Ismā‘īl yana ƙaramin jariri mai shan nono. An ɗauke su a kan Buraq, kamar yadda aka ruwaito, kuma Jibrīl yana nuna wa Ibrāhīm wurin Gidan Allah da iyakokin Harami. Duk lokacin da ya wuce wani ƙauye, yana tambayar Jibrīl: “A nan ne aka umarce ni, ya Jibrīl?” Jibrīl ya ce masa: “Ci gaba.”

Har suka isa Makkah, wadda a lokacin take da bishiyoyin ‘aḍāh da salm, kuma akwai wasu mutane a wajenta da ake kira ‘Amālīq. Gidan Allah a lokacin wani tudu ne ja mai laka. Ibrāhīm ya ce wa Jibrīl: “A nan ne aka umarce ni in ajiye su?” Ya ce: “Eh.”

Sai ya kai su wurin dutse, ya ajiye su, ya kuma umarci Hajar, mahaifiyar Ismā‘īl, ta gina musu mafaka. Sannan ya ce: “Ya Ubangijinmu! Lalle ni na zaunar da wasu daga zuriyata a cikin wani kwari marar shuka, a kusa da Gidanka mai alfarma...” har zuwa “...tsammaninsu su gode.”

Al-Bukhārī ya yi bayanin cewa “al-qawā‘id” su ne harsashinsa; mufrad ɗinsa “qā‘idah” ne. Ya kuma ruwaito daga ‘Ā’ishah رضي الله عنها cewa Manzon Allah صلى الله عليه وسلم ya ce: “Ba ki ga cewa mutanenki, lokacin da suka gina Gidan Allah, sun tsaya ne kafin su kai ga harsashin Ibrāhīm ba?” Na ce: “Ya Manzon Allah, ba za ka mayar da shi a kan harsashin Ibrāhīm ba?” Ya ce: “Ba don mutanenki ba su daɗe da barin kafirci ba, da na yi haka.”

‘Abdullāh ibn ‘Umar ya ce: “Da ‘Ā’ishah ta ji wannan daga Manzon Allah صلى الله عليه وسلم, ba na ganin Manzon Allah ya bar shafa Rukuni biyun da ke kusa da Ḥijr sai don ba a kammala Gidan Allah bisa harsashin Ibrāhīm عليه السلام ba.”

Muslim da wasu sun ruwaito daga ‘Ā’ishah cewa Annabi صلى الله عليه وسلم ya ce: “Da mutanenki ba su daɗe da barin jahiliyya ba — ko kuma kafirci — da na kashe dukiyar Ka‘aba a tafarkin Allah, na sa ƙofarta a ƙasa, na kuma shigar da Ḥijr a cikinta.” An kuma ruwaito cewa ya ce: “Da mutanenki ba su daɗe da shirka ba, da na rushe Ka‘aba, na daidaita ta da ƙasa, na sanya mata ƙofofi biyu: ƙofa ta gabas da ƙofa ta yamma, na kuma ƙara zira’i shida daga Ḥijr; domin Quraysh sun rage ginin Ka‘aba.”

‘Abdullāh ibn al-Zubayr ya gina ta bisa wannan umarni, amma bayan aka kashe shi, al-Ḥajjāj ya mayar da ita kamar yadda take a da bisa umarnin ‘Abd al-Malik ibn Marwān. Daga baya ‘Abd al-Malik ya ce da ya san hadisin daga ‘Ā’ishah da farko, da ya bar abin da Ibn al-Zubayr ya gina. Wasu malamai sun ƙi a sauya ginin Ka‘aba daga yanayinsa na lokacin, domin kada sarakuna su mai da Gidan Allah abin wasa: duk lokacin da wani sarki ya so, ya rushe shi ya sake ginawa.

Manzon Allah صلى الله عليه وسلم ya ce: “Mutumin mai ƙananan ƙafafu daga Habasha zai rushe Ka‘aba.” An ruwaito wannan a cikin Ṣaḥīḥ al-Bukhārī da Ṣaḥīḥ Muslim. An kuma ruwaito daga Ibn ‘Abbās cewa Annabi صلى الله عليه وسلم ya ce: “Kamar dai ina kallonsa, wani baƙin mutum mai karkatattun ƙafafu yana cire dutsen Ka‘aba bayan dutse.” Ahmad ya ruwaito daga ‘Abdullāh ibn ‘Amr cewa Manzon Allah صلى الله عليه وسلم ya ce: “Mutumin mai ƙananan ƙafafu daga Habasha zai rushe Ka‘aba, ya kwashe kayan adonta, ya tuɓe ta daga suturarta.

Kamar dai ina kallonsa: mai sanƙo, mai karkatacciyar ƙafar sawu, yana dukan ta da matarsa da gatari.” Wannan zai faru ne bayan fitowar Ya’jūj da Ma’jūj, kamar yadda ya zo a Ṣaḥīḥ al-Bukhārī cewa Annabi صلى الله عليه وسلم ya ce: “Za a yi Hajji da Umra zuwa Gidan Allah bayan fitowar Ya’jūj da Ma’jūj.”

Game da faɗin Allah Maɗaukaki yana ba da labarin addu’ar Ibrāhīm da Ismā‘īl عليهما السلام: “Ya Ubangijinmu! Ka sanya mu masu sallamawa gare Ka, kuma daga zuriyarmu Ka sanya al’umma mai sallamawa gare Ka. Ka nuna mana ibadunmu, kuma Ka karɓi tubarmu. Lalle Kai ne Mai yawan karɓar tuba, Mai jin ƙai.”

Ibn Jarīr ya ce: Ma’anar addu’arsu ita ce: “Ka sanya mu masu miƙa wuya ga umarninka, masu tawali’u wajen yi maka biyayya; kada mu haɗa kowa da Kai wajen biyayya ko bauta.”

Ibn Abī Ḥātim ya ruwaito cewa “Ka sanya mu masu sallamawa gare Ka” yana nufin masu ikhlasi gare Ka; kuma “daga zuriyarmu Ka sanya al’umma mai sallamawa gare Ka” yana nufin al’umma mai ikhlasi. An kuma ruwaito daga Salām ibn Abī Muṭī‘ game da ayar “Ka sanya mu masu sallamawa” cewa su biyun Musulmi ne, amma sun roƙi Allah Ya tabbatar da su a kan Musulunci. ‘Ikrimah ya ce: Sun ce, “Ya Ubangijinmu! Ka sanya mu masu sallamawa gare Ka,” sai Allah Ya ce: “Na aikata.”

Sun ce: “Daga zuriyarmu Ka sanya al’umma mai sallamawa gare Ka,” sai Allah Ya ce: “Na aikata.” Al-Suddī ya ce: abin da ake nufi da al’ummar nan su ne Larabawa.

Ibn Jarīr ya ce ra’ayin da ya fi dacewa shi ne ayar ta ƙunshi Larabawa da waɗanda ba Larabawa ba, domin cikin zuriyar Ibrāhīm akwai Banu Isrā’īl. Allah Maɗaukaki Ya ce: “Kuma daga mutanen Mūsā akwai al’umma da take shiryarwa zuwa ga gaskiya, kuma da ita suke yin adalci.” Abin da Ibn Jarīr ya faɗa ba ya kore ra’ayin al-Suddī; domin ayar ta ambaci Larabawa ne saboda mahallin magana yana magana a kansu, amma hakan ba ya nufin an ware sauran mutane. Wannan ne ya sa ayar da ke bayansa ta ce: “Ya Ubangijinmu!

Ka aika musu da wani Manzo daga cikinsu, ya karanta musu ayoyinka, ya koya musu Littafi da Hikima, ya kuma tsarkake su.” Ana nufin Muḥammad صلى الله عليه وسلم, wanda aka aiko a cikinsu, kamar yadda Allah Ya ce: “Shi ne wanda Ya aiko Manzo daga cikin Ummiyyu.” Amma wannan ba ya kore saƙonsa ga farare da baƙaƙen fata, domin Allah Ya ce: “Ka ce: Ya ku mutane! Lalle ni Manzon Allah ne zuwa gare ku gaba ɗaya,” da sauran hujjoji bayyanannu.

Wannan addu’a ce ta Ibrāhīm da Ismā‘īl عليهما السلام, kuma ta yi daidai da addu’ar bayin Allah muminai masu tsoronSa: “Ya Ubangijinmu! Ka ba mu daga matanmu da zuriyarmu abin da zai sanyaya idanunmu, kuma Ka sanya mu shugabanni ga masu taƙawa.” Wannan buri ne da Shari’a ta so, domin cikar son bautar Allah Maɗaukaki ita ce mutum ya so a samu cikin zuriyarsa waɗanda za su bauta wa Allah Shi kaɗai, ba su tarayya da Shi da kowa ba. Saboda haka, lokacin da Allah Ya ce wa Ibrāhīm عليه السلام: “Lalle ni zan sanya ka shugaba ga mutane,” sai ya ce: “Kuma daga zuriyata fa?”

Allah Ya ce: “Alƙawarina ba ya shafar azzalumai.” Haka kuma faɗinsa ne: “Ka nisantar da ni da ’ya’yana daga bautar gumaka.”

A cikin Ṣaḥīḥ Muslim, an ruwaito daga Abū Hurayrah رضي الله عنه cewa Annabi صلى الله عليه وسلم ya ce: “Idan ɗan Ādam ya mutu, aikinsa yakan yanke sai dai abubuwa uku: sadaka mai gudana, ko ilimin da ake amfana da shi, ko ɗa na gari da yake yi masa addu’a.”

“Ka nuna mana ibadunmu.” Ibn Jurayj ya ruwaito daga ‘Aṭā’ cewa ma’anarsa ita ce: “Ka bayyana mana su, Ka sanar da mu su.” Mujāhid ya ce: “Ka nuna mana wuraren yanka dabbobinmu.” Haka kuma an ruwaito daga ‘Aṭā’ da Qatādah.

Sa‘īd ibn Manṣūr ya ruwaito daga Mujāhid cewa Ibrāhīm ya ce: “Ka nuna mana ibadunmu.” Sai Jibrīl ya zo ya kai shi Gidan Allah, ya ce masa ya ɗaga harsashi. Ibrāhīm ya ɗaga harsashin, ya kammala ginin. Sannan Jibrīl ya kama hannunsa ya kai shi Ṣafā, ya ce: “Wannan yana daga alamomin Allah.”

Ya kai shi Marwah ya ce: “Wannan ma yana daga alamomin Allah.” Sannan ya nufi Minā. Da suka kai ‘Aqabah, sai Iblīs yana tsaye a wurin bishiya. Jibrīl ya ce: “Ka yi kabbara, ka jajjefe shi.” Ibrāhīm ya yi kabbara ya jajjefe shi.

Iblīs ya tafi ya tsaya a Jamarat al-Wusṭā. Da Jibrīl da Ibrāhīm suka wuce shi, Jibrīl ya ce masa: “Ka yi kabbara, ka jajjefe shi.” Ibrāhīm ya yi kabbara ya jajjefe shi. Iblīs ya gudu. Wannan mugun yana son ya shigar da wani abu cikin Hajji, amma bai iya ba.

Jibrīl ya kama hannun Ibrāhīm har suka isa al-Mash‘ar al-Ḥarām, ya ce: “Wannan al-Mash‘ar al-Ḥarām ne.” Sannan ya kai shi ‘Arafāt, ya ce: “Ka gane abin da na nuna maka?” Ya maimaita masa sau uku. Ibrāhīm ya ce: “Na gane.”

An ruwaito irin wannan daga Abū Majliz da Qatādah. Abū Dāwūd al-Ṭayālisī ya ruwaito daga Ibn ‘Abbās cewa lokacin da aka nuna wa Ibrāhīm hukunce-hukuncen ibadun Hajji, shaiɗan ya tare shi a wurin sa‘ayi. Ibrāhīm ya yi sauri ya riga shi, sannan Jibrīl ya tafi da shi Minā ya ce: “Wannan wurin saukar mutane ne.” Da suka kai Jamarat al-‘Aqabah, shaiɗan ya tare shi, sai ya jajjefe shi da ƙananan duwatsu guda bakwai har ya tafi.

Sannan ya kai shi Jamarat al-Wusṭā, shaiɗan ya sake tare shi, ya jajjefe shi da guda bakwai har ya tafi. Sannan ya kai shi Jamarat al-Quṣwā, shaiɗan ya sake tare shi, ya jajjefe shi da guda bakwai har ya tafi. Daga nan ya kai shi Jam‘, ya ce: “Wannan al-Mash‘ar ne.” Sannan ya kai shi ‘Arafah, ya ce: “Wannan ‘Arafah ne.” Jibrīl ya ce masa: “Ka gane?”

Tafsirin al-Baghawi

Faɗin Allah Maɗaukaki: “Kuma a lokacin da Ibrāhīm yake ɗaga harsashin Gidan Allah, tare da Ismā‘īl.” Masu riwaya sun ce Allah Maɗaukaki Ya halicci wurin Gidan Allah shekara dubu biyu kafin halittar ƙasa. Wurin ya kasance wani farin abu mai kama da kumfa a kan ruwa, sannan aka shimfiɗa ƙasa daga ƙarƙashinsa. Da Allah Ya saukar da Ādam عليه السلام zuwa duniya, sai ya ji kaɗaici, ya kai ƙarar haka ga Allah Maɗaukaki.

Allah Ya saukar masa da Gidan da aka gina da yakut daga cikin yakutan Aljanna, yana da ƙofofi biyu na zumurrudu kore: ƙofar gabas da ƙofar yamma. Ya sanya shi a wurin Gidan Allah, sannan Ya ce: “Ya Ādam! Na saukar maka da Gida da za ka yi dawafi a kusa da shi, kamar yadda ake dawafi a kusa da Al’arshina, kuma ka yi salla a wurinsa, kamar yadda ake salla a wurin Al’arshina.”

An kuma saukar da Dutsen Baƙi, yana fari, amma ya yi baƙi saboda taɓawar masu haila a zamanin jahiliyya. Ādam ya nufi Makkah daga ƙasar Indiya a ƙafafunsa. Allah Ya ba shi mala’ika da zai nuna masa Gidan Allah. Ya yi Hajji a Gidan, ya kuma gudanar da ibadun Hajji.

Da ya gama, mala’iku suka tarbe shi suka ce: “Ya Ādam, Allah Ya karɓi Hajjin ka! Mun yi Hajji a wannan Gida tun shekara dubu biyu kafin kai.” Ibn ‘Abbās رضي الله عنهما ya ce: Ādam ya yi Hajji sau arba’in daga Indiya zuwa Makkah da ƙafafunsa. Haka lamarin ya kasance har zuwa lokacin ambaliya.

Allah Maɗaukaki Ya ɗaga Gidan zuwa sama ta huɗu, mala’iku dubu saba’in suna shiga cikinsa kowace rana, ba za su sake komawa gare shi ba. Allah Ya aika da Jibrīl عليه السلام ya ɓoye Dutsen Baƙi a dutsen Abū Qubays domin ya tsira daga ambaliya. Wurin Gidan Allah ya kasance fanko har zuwa zamanin Ibrāhīm.

Daga nan, bayan an haifi Ismā‘īl da Isḥāq, Allah Maɗaukaki Ya umarci Ibrāhīm ya gina Gida da za a ambaci Allah a cikinsa. Ibrāhīm ya roƙi Allah Ya bayyana masa wurin. Allah Ya aiko da sakīnah domin ta nuna masa wurin Gidan Allah. Iska ce mai sauri, mai kawuna biyu, mai kama da maciji.

Allah Ya umarci Ibrāhīm ya gina a inda sakīnah ta tsaya. Ibrāhīm ya bi ta har suka isa Makkah, sai sakīnah ta nade wurin Gidan Allah kamar yadda ake nade garkuwa. Wannan shi ne abin da ‘Alī da al-Ḥasan suka ce.

Ibn ‘Abbās ya ce Allah Maɗaukaki Ya aiko da wani gajimare mai siffar Ka‘aba. Gajimaren yana tafiya, Ibrāhīm kuma yana tafiya a cikin inuwarsa, har suka isa Makkah. Gajimaren ya tsaya a wurin Gidan Allah, sai aka yi kira daga gare shi ga Ibrāhīm: “Ka gina a kan inuwarsa; kada ka ƙara ko rage.” An kuma ce Allah Ya aika da Jibrīl ya nuna wa Ibrāhīm wurin Gidan Allah, kamar yadda Allah Ya ce: “Kuma a lokacin da Muka nuna wa Ibrāhīm wurin Gidan Allah.”

Ibrāhīm da Ismā‘īl suka gina Gidan Allah. Ibrāhīm yana gina shi, Ismā‘īl kuma yana miƙa masa duwatsu. Wannan shi ne ma’anar faɗin Allah: “Kuma a lokacin da Ibrāhīm yake ɗaga harsashin Gidan Allah, tare da Ismā‘īl.” Wato harsashinsa ne; jam’in “qā‘idah” (قاعدة) shi ne “qawā‘id” (قواعد).

Al-Kisā’ī ya ce: ana nufin bangon Gidan. Ibn ‘Abbās ya ce an gina Gidan daga tsaunuka biyar: Ṭūr Sīnā’, Ṭūr Zītā, Lubnān — wanda dutse ne a Sham — da al-Jūdī, wanda dutse ne a Jazīrah. Amma an gina harsashinsa daga Ḥirā’, wani dutse a Makkah.

Da Ibrāhīm ya isa wurin Dutsen Baƙi, ya ce wa Ismā‘īl: “Kawo mini dutse mai kyau da zai zama alama ga mutane.” Ismā‘īl ya kawo masa dutse, sai ya ce: “Kawo mini wanda ya fi wannan kyau.” Ismā‘īl ya tafi neman dutse. Sai Abū Qubays ya kira Ibrāhīm: “Ya Ibrāhīm, akwai wata ajiya a wurina; ka zo ka ɗauke ta.”

Sai Ibrāhīm ya ɗauki Dutsen Baƙi ya sanya shi a wurinsa. An kuma ce Allah Maɗaukaki Ya gina Gida a sama, wanda ake kira al-Bayt al-Ma‘mūr ko al-Ḍurāḥ, sannan Ya umarci mala’iku su gina Ka‘aba a ƙasa, a daidai da shi kuma bisa girmansa da siffarsa. An ce Ādam ne farkon wanda ya gina Ka‘aba, amma ta lalace a zamanin ambaliya, sai Allah Ya bayyana wa Ibrāhīm wurinta domin ya sake gina ta.

FaɗinSa: “Ya Ubangijinmu! Ka karɓa daga gare mu” — a cikin ayar akwai wata magana da aka fahimta amma ba a ambace ta ba: wato, su biyun suna cewa, “Ya Ubangijinmu! Ka karɓi gininmu daga gare mu. Lalle Kai ne Mai ji,” kana jin addu’armu, “Masani,” kana sanin niyyarmu.

“Ya Ubangijinmu! Ka sanya mu masu sallamawa gare Ka” — ma’ana: masu kadaita Ka, masu yi maka biyayya, masu ikhlasi da tawali’u gare Ka. “Kuma daga zuriyarmu” — wato daga ’ya’yanmu — “Ka sanya al’umma” — jama’a, kuma “al’umma” yana nufin mabiyan annabawa — “mai sallamawa gare Ka,” mai miƙa wuya gare Ka.

“Ka nuna mana” — wato Ka sanar da mu, Ka fahimtar da mu. Ibn Kathīr ya karanta “ar-nā” da rā’ mai sukun, Abū ‘Amr kuma da rage bayyana wasalin; sauran masu karatu sun karanta shi da rā’ mai kasra. Ibn ‘Āmir da Abū Bakr sun karanta shi da sukun a cikin Sūrat Ḥā Mīm al-Sajdah. Asalin lafazin shi ne “ari’nā,” sai aka cire hamza domin sauƙaƙawa, aka mayar da wasalinta zuwa rā’.

Wanda ya karanta rā’ da sukun ya ce: hamzar ta tafi, sai wasalinta ma ta tafi.

“Manāsikanā” — shari’o’in addininmu da ibadun Hajjinmu. An kuma ce: wuraren Hajjinmu. Mujāhid ya ce: wuraren yankan dabbobinmu; “nusk” shi ne dabbar layya. An kuma ce: wuraren bauta. Asalin “nusk” shi ne ibada, “nāsik” kuma shi ne mai bauta.

Allah Maɗaukaki Ya karɓi addu’arsu, Ya aika Jibrīl ya nuna musu ibadun Hajji a ranar ‘Arafah. Da suka isa ‘Arafāt, Jibrīl ya ce: “Ya Ibrāhīm, ka gane?” Ibrāhīm ya ce: “Na gane.” Saboda haka aka kira lokacin da wurin “’Arafah” da “’Arafāt.”

“Kuma Ka karɓi tubarmu” — ma’ana: Ka yafe mana. “Lalle Kai ne Mai yawan karɓar tuba, Mai jin ƙai.”