Du’aa fudhatama hojii fi ajajamuu

Tafsiira Sheekh Abdurrahmaan As-Sa'dii

Isaan lamaan ofii isaanii fi sanyii isaanii Islaamaaf, kan dhugaan isaa garaan Rabbii isaatiif harka kennuu fi ajajamuudha, kunis qaamoleen qaamaa isaaf ajajamuu of keessatti qabata, kadhatan. (وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا) jechuun: Akka agarsiisaa fi argisiisaa ta’een nu barsiisi; kunis caalaatti ifa ta’a. «Manāsik» jechuun hojiiwwan hajjii hunda jechuu ta’uu danda’a; akkaataan dubbii fi haalli bakka isaa kana agarsiisa. Akkasumas hiika kana caalaa bal’aa kan ta’e, amantii guutuu fi ibaadaa hunda jechuu ta’uu danda’a; kun immoo bal’ina jecha kanaa irraa hubatama.

Sababni isaas, «nusuk» jechuun ibaadaa Rabbii gochuudha; garuu akka itti baratameetti hojiiwwan hajjii keessatti caalaatti beekama. Kanaafuu, bu’aan kadhannaa isaanii lamaanii: beekumsa faayidaa qabuufi hojii gaarii irratti milkaa’ina argachuu irratti deebi’a. Garbichi kamiyyuu hanqinni isa mudachuun waan hin oolleef, tawbaa barbaada; kanaaf isaan akkana jedhan: (وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ) [Yaa Rabbii, tawbaa keenya qeebali; Ati Tawbaa qeebaluun irra deddeebituu fi Rahmata godhaa dha].

Ibraahiimii fi Ismaa’iil yeroo bu’uura Manaa ol kaasanii ijaaranii fi hojii guddaa kana itti fufan yaadadhu; akkamitti sodaa fi abdii keessa turan. Hojii kana hojjetaa utuu jiranii illee, hojii isaanii irraa faayidaan guddaan akka argamuuf, Rabbiin hojii isaanii akka isaan irraa qeebalu kadhatan.

Tafsiira Imaam Ibn Kasiir

Kadhuma dubbii Rabbii ol taʼe: (إِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ) jechuun: “Yeroo Ibraahim bu’uuraalee mana sanaa ijaaraa ture, Ismaa’iil wajjinis, ‘Gooftaa keenya! Nuurraa qeebali; Ati Dhagayaa, Beekaa dha. Gooftaa keenya! Nu lamaanuu siif muslimoota godhi; sanyii keenyas ummata siif muslimoota taate godhi.

Bakka hojiiwwan ibaadaa keenyaa nu agarsiisi, tawbaa keenyas qeebali. Ati Tawbaa qeebalu, Rahmata godhaa dha.”” Bu’uuraaleen (al-qawaa‘id) bu’uura (qaa‘idaa) jechuudhaa baay’ina; isaanis utubaa fi hundee dha. Rabbiin ol taʼe akkana jedha: “Yaa Muhammad, ijaarsa Ibraahimii fi Ismaa’iil (nagaan isaan irratti haa jiraatu) kan mana sana ijaaranii fi bu’uuraalee isaa ol kaasanii ture ummata keetiif yaadadhu.”

Isaanis akkana jedhu turan: (رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ) jechuun, “Gooftaa keenya! Nuurraa qeebali; Ati Dhagayaa, Beekaa dha.” Isaan hojii gaarii hojjechaa turan; Rabbiin ol ta’es akka isaan irraa qeebalu kadhachaa turan.

Akkuma Ibn Abii Haatim odeessa Muhammad ibn Yaziid ibn Khunays al-Makki, kan Wahib ibn al-Ward irraa odeesse keessatti dabarse: inni aayata kana qaraʼe: (وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا) Ergasii booʼee akkana jedhe: “Yaa jaalallee Ar-Rahmaan, ati utubaalee Mana Ar-Rahmaan ol kaasaa jirta; garuu akka si irraa hin qeebalamne sodaachaa jirta.”

Kunis haala muʼminoota qulqulluu Rabbiin ol taʼe dubbate kana fakkaata, bakka inni akkana jedhu: (وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا) jechuun, “Isaan waan kennan kennu”—sadaqaa, baasiifi hojiiwwan Rabbiitti nama dhiheessan keessaa waan kennan— (وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ) jechuun, “Garaan isaanii sodaatamaa dha”; jechuunis akka hojii isaanii irraa hin qeebalamne sodaatu. Akkuma hadiisa sahiihaa A’iishaa irraa, Ergamaa Rabbii irraa (nagaa fi rahmanni Rabbii isa irratti haa jiraatu) dhufe; bakka isaa irratti gara fuulduraatti ni dhihaata.

Mufassiroonni tokko tokko, “Kan bu’uuraalee ol kaase Ibraahim ture; kan kadhannaa dhiheesse immoo Ismaa’iil ture” jedhan. Garuu sirriin, isaan lamaan bu’uuraalee ol kaasaa kadhannaa kanas waliin jedhan; kunis akkuma itti aanu keessatti ibsama. Al-Bukhaariin asitti hadiisa tokko odeesse; nutis isa ni dhiheessina, sana booda riwaayota dhimma kanaan walqabatan isa hordofsiifna.

Al-Bukhaariin (Rabbiin rahmata isaaf haa godhu) akkana jedhe: ‘Abdullaah ibn Muhammad nuuf hime; ‘Abdurrazzaaq nuuf hime; Ma‘mar nuuf hime; Ayyoob as-Sakhtiyaanii fi Kathiir ibn Kathiir ibn al-Muttalib ibn Abii Wadaa‘aa irraa; isaan keessaa tokko odeessa isaa kan biraa irratti dabala ture; Sa‘iid ibn Jubayr irraa; Ibn ‘Abbaas (Rabbiin isaan lamaan irraa haa jaallatu) akkana jedhe: Dubartoonni yeroo jalqabaatiif shaashii mudhii (minṭaq) kan godhatan haadha Ismaa’iil irraa ture. Isheen Saanii irraa mallattoo faana isaa dhoksuuf minṭaq godhatte.

Ibraahiim Ismaa’iil ilma ishee (nagaan isaan lamaan irratti haa jiraatu) waliin, yeroo inni harma hodhaa jirutti, fiddee dhufee Mana sana bira, Zaamzam olitti, masjidicha gubbaa mukti dookhaa tokko jiru jala isaan kaaʼe. Yeroo sana Makkaan keessa nama tokkollee hin turre, bishaanis hin turre. Ibraahiim isaan achi kaaʼee, boorsaa tokko timirtuu itti guutee fi qodaa bishaanii tokko bishaan itti guutee isaan bira kaaʼe; ergasii karaa isaa itti fufe. Haati Ismaa’iil isa hordoftee, “Yaa Ibraahiim, eessa deemta?

Sulula kana kan namni hin jirre, homtuu keessa hin jirre keessatti nu dhiistee deemta?” jetteen. Yeroo hedduu akkas jette; innis garagalee ishee hin ilaalle. Isheen, “Rabbiitu kana si ajaje?” jetteen. Innis, “Eeyyee” jedhe.

Isheenis, “Yoos nu hin balleessu” jettee deebiʼe. Ibraahiim imala isaa itti fufee, yeroo gara gaara lamaan gidduutti, bakka isaan isa hin argine gaʼetti, fuula isaa gara Mana sanaatti garagalchee, kadhannaa kanaan kadhate; harka isaa ol kaasee akkana jedhe: (رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ) “Gooftaa keenya!

Ani sanyii koo keessaa muraasa kee bira, Mana kee kabajamaa cina, sulula midhaan keessatti hin biqille keessa qubachiise; Gooftaa keenya! Salaata akka dhaaban; garaawwan namootaa keessaa muraasni gara isaanii hawwu godhi; firiiwwanis isaan soori, akka isaan galateeffatan.” Haati Ismaa’iil Ismaa’iil (nagaan isaan lamaan irratti haa jiraatu) harma hoosisaa, bishaan sana irraas dhugaa turte. Bishaan qodaa keessaa dhumeen booda isheen dheebotte, ilmis dheebote.

Isheenis isa ilaalaa inni dhiphatee asii fi achi sochoʼu yookaan lafa irraa garagalu argitee, isa ilaaluu waan hin barbaanneef achii kaate. Saafaan gaara lafa irratti isheef dhihoo jiru taʼuu isaa argattee, isa irra ol baate; ergasii sululicha fuula dura qabattee nama tokko illee arguu akka dandeessu ilaalle; nama tokko illee hin argine. Saafaa irraa buutee sululicha gaʼuun, cinaacha uffata ishee ol qabattee, akkuma nama dadhabeetti fiigicha cimaa fiigde; sululicha ceetee booda gara Marwaa dhufte. Ishee irra ol baatee nama tokko illee arguu akka dandeessu ilaalle; garuu nama tokko illee hin argine.

Akkasitti yeroo torba goote. Ibn ‘Abbaas akkana jedhe: Nabiyyiin (nagaa fi rahmanni Rabbii isa irratti haa jiraatu) akkana jedhan: “Kanaaf namoonni isaan lamaan gidduu saʼanii deemu.” Yeroo Marwaa irra ol baate sagalee dhageesse. Isheen, “Callisi!”

jette; ofiin ofiin jechuu ishee ture. Ergasiis dhaggeeffattee ammas sagalee dhageesse. Isheenis, “Yoo gargaarsi si bira jiraate, sagalee kee dhageessiseetta” jette. Yeroo sanatti bakka Zaamzamitti mal’akaan tokko ishee bira ture.

Innis koomee isaa yookaan baallee isaa lafa ittiin qote; bishaan mul’ate. Isheen bishaanicha naannoo isaatti daangessitee harka ishee akkas goote; bishaanicha qodaa ishee keessa waraabatte. Bishaanichi garuu erga waraabdee booda illee burqaaʼuu itti fufe. Ibn ‘Abbaas akkana jedhe: Nabiyyiin (nagaa fi rahmanni Rabbii isa irratti haa jiraatu) akkana jedhan: “Rabbiin haadha Ismaa’iil haa rahmatu.

Zaamzam akkuma jirutti utuu dhiistee yookaan bishaanicha utuu hin waraabatin dhiistee, Zaamzam burqaa guutuu taatee jiraattee turte.” Isheen bishaanicha dhugdee ilma ishee hoosifte. Mal’akaanis isheetti akkana jedhe: “Baduu hin sodaatin; asitti Manni Rabbii ol taʼe jira; mucaan kunii fi abbaan isaa isa ijaaru. Rabbiin ol taʼes warra Mana isaa hin balleessu.”

Manni sun lafa irraa akka tuulaa ol kaʼee ture; lolaan dhufee gama mirgaa fi bitaa isaa irraan darba ture. Haalli kun akkuma jirutti itti fufe; hanga gosa Jurhum keessaa imaltoonni tokko yookaan maatiin tokko karaa Kadaa’ irraa dhufanii isaan bira gaʼanitti. Isaan gadii Makkaa keessatti buufatanii, simbira bishaan barbaadu argan. “Simbarri kun bishaan irra naannaʼaa jira; sulula kana keessatti bishaan akka hin jirre beekna turre” jedhan.

Namicha tokko yookaan lama ergan; isaanis bishaan argatan. Deebiʼanii bishaan arguu isaanii namoota isaanii himan; isaanis dhufan. Ibn ‘Abbaas akkana jedhe: Haati Ismaa’iil yeroo sana bishaan bira turte. Isaanis, “Si bira qubachuuf nuuf eeyyamtaa?”

isheen jette, “Eeyyee; garuu bishaan kana irratti mirga hin qabdan.” Isaanis, “Tole” jedhan. Ibn ‘Abbaas akkana jedhe: Nabiyyiin (nagaa fi rahmanni Rabbii isa irratti haa jiraatu) akkana jedhan: “Haati Ismaa’iil namoota waliin jiraachuu jaallattu turte; kanaaf dhufuun isaanii ishee gammachiise. Isaanis achi qubatan; maatii isaaniis ergan, isaanis isaan waliin qubatan.”

Hanga maatii hedduun achi jiraatanitti, mucaan guddate; afaan Arabaa isaan irraa barate. Isaanis isa jaallatanii, yeroo inni guddachaa deemu nama nama dinqisiifatu taʼe. Yeroo gaʼe dubartii isaanii keessaa tokko fuudhan. Haati Ismaa’iil (nagaan isaan lamaan irratti haa jiraatu) duute.

Ibraahiim erga Ismaa’iil fuudhee booda, waan inni dhiisee deeme ilaaluuf dhufe; Ismaa’iiliin garuu hin arganne. Haadha manaa Ismaa’iil irraa waaʼee isaa gaafate. Isheenis, “Waan nu barbaachisu barbaaduuf baʼe” jette. Ergasiis jireenya isaanii fi haala isaanii gaafate.

Isheenis, “Nuti rakkina keessa jirra; dhiphinnaa fi rakkina guddaa keessa jirra” jettee isa komatte. Innis, “Yeroo abbaan manaa kee dhufu, nagaa koo isaaf dabarsi; ‘citaa balbala kee haa jijjiiru’ jedhi” jedheen. Ismaa’iil (nagaan isa irratti haa jiraatu) yeroo dhufe, akka waan waan tokko hubateetti ture. “Namni tokko isin bira dhufee?”

jedhee gaafate. Isheen, “Eeyyee, jaarsa akkasii fi akkasii taʼe tokko dhufe. Waaʼee kee na gaafate; ani odeessa kee isaaf hime. Haalli jireenya keenyaa akkam akka taʼe na gaafate; anis dhiphinnaa fi rakkoo keessa akka jirru itti hime” jette.

Ismaa’iil, “Waan tokko siif ajajeeraa?” jedhe. Isheenis, “Eeyyee; nagaa siif dabarsu na ajaje; ‘citaa balbala kee jijjiiri’ jedhe” jette. Ismaa’iil, “Inni sun abbaa koo ti. Inni akka si hiiku na ajaje; gara maatii keetti deebiʼi” jedhe.

Isaanis wal hiikan; innis dubartii biraa isaan keessaa fuudhe. Ibraahiim yeroo Rabbiin fedhe isaan irraa fagoo ture; booda deebiʼee dhufe, garuu Ismaa’iiliin hin arganne. Haadha manaa isaa bira seenee, waaʼee isaa gaafate. Isheenis, “Waan nu barbaachisu barbaaduuf baʼe” jette.

Ibraahiim, “Akkam jirtan?” jedhee, haala jireenyaa fi jireenya isaanii gaafate. Isheenis, “Gaarii fi bal’inaan jirra” jette; Rabbiin ol taʼe galateeffatte. Innis, “Nyaanni keessan maali?” jedhe. Isheen, “Foon” jette. Innis, “Dhugaan keessan hoo maali?”

jedhe. Isheen, “Bishaan” jette. Innis, “Yaa Rabbii, foonii fi bishaan isaanii keessatti barakaa kaaʼi” jedhe.”

Nabiyyiin ﷺ akkana jedhan: “Yeroo sana isaan timira hin qaban turan; utuu qabaatanii, isaaniif barakaa kadhatu ture. Namni Makkaa alatti isaan lamaan [bishaan Zamzamii fi timira] irraa dhugu kamiyyuu, isaan isa hin walsiman.” Sana booda akkana jedhan: “Yeroo abbaan kee dhufu, nagaa koo isaaf dubbisi; akkasumas balbala mana isaa cimsatee akka dhaabu itti himi.” Yeroo Ismaa’iil dhufetti, inni [Haajar] akkana jedhe: “Namni tokko isin bira dhufee?”

Isheenis, “Eeyyee, jaarsi bifa bareedaa qabu tokko nu bira dhufe; ani waa’ee isaa gaarii dubbadhe. Inni waa’ee kee na gaafate; anis isaaf odeesse. Akkasumas jireenyi keenya akkam akka ta’e na gaafate; anis akka gaariitti jirru itti hime,” jette. Inni, “Waan tokko siif dhaame?”

jedhe. Isheen, “Eeyyee, nagaa siif dabarsa; balbala mana kee akka cimsitu si ajaja,” jette. Inni, “Inni abbaa koo ti; atis balbala [mana] ti. Inni akka si qabee si bira turu na ajaje,” jedhe. Sana booda [Ibraahiim] yeroo Rabbiin, Inni Guddaan fi Olta’aan, murteesse hanga ta’utti isaan irraa fagaate.

Itti aansuun dhufe; Ismaa’iilis dhoqee [muka] Zamzamitti dhihoo ta’e tokko jalatti xiyya isaa qopheessaa ture. Yeroo isa argetti gara isaa ka’e; isaanis akkuma ilmi abbaa isaatiin, abbaanis ilma isaatiin godhu wal simatan. Sana booda [Ibraahiim] akkana jedhe: “Yaa Ismaa’iil, Rabbiin hojii tokko akka hojjedhu na ajaje.” Innis, “Gooftaan kee, Inni Guddaan fi Olta’aan, waan si ajaje hojiirra oolchi,” jedhe.

[Ibraahiim] akkana jedhe: “Na gargaartaa?” Innis, “Si gargaara,” jedhe. [Ibraahiim] akkana jedhe: “Rabbiin bakka kanatti mana tokko akka ijaaru na ajaje.” Tuulicha naannoo isaa ol ka’e tokko agarsiisee akkana jedhe. “Yeroo sana bu’uura mana sanaa ol kaasanii ijaaruu jalqaban.

Ismaa’iil dhagaa fidu; Ibraahiimis ni ijaara ture. Yeroo ijaarsi ol ka’ee, dhagaa kana fidee isaaf kaa’e; Ibraahiimis irra dhaabbatee ijaara ture; Ismaa’iilis dhagaa isaaf dabarsa ture. Isaanis akkana jedhu turan: (Yaa Gooftaa keenya, nurraa qeebali; Ati Dhaga’aa, Beekaa dha.)” Inni akkana jedhe: “Isaan naannoo mana sanaa marsanii ijaaraa turan; akkasumas akkana jedhu turan: (Yaa Gooftaa keenya, nurraa qeebali; Ati Dhaga’aa, Beekaa dha.)”

Ibn Abii Haatim, karaa Abuu Abdillaah Muhammad ibn Hamaad al-Zahraanii, akkasumas Ibn Jariir, karaa Ahmad ibn Thaabit al-Raazii, isaan lamaanis karaa Abd al-Razzaaq irraa gabaabinaan odeessaniiru.

Abuu Bakr ibn Mardawayh akkana jedhe: Ismaa’iil ibn Ali ibn Ismaa’iil nuu hime; Bishr ibn Muusaa nuu hime; Ahmad ibn Muhammad al-Azraqii nuu hime; Muslim ibn Khaalid al-Zanjii, Abd al-Malik ibn Jurayj irraa, Kathiir ibn Kathiir irraa akkana nuu hime: Ani, Usmaan ibn Abii Sulaymaan fi Abdullaah ibn Abd al-Rahmaan ibn Abii Huseyn, namoota muraasa wajjin, halkan tokko Masjiida [Haraam] keessatti bakka ol’aanaa ta’etti Sa’iid ibn Jubayr wajjin turre. Sa’iid ibn Jubayr, “Osoo na hin argin dura na gaafadhaa,” jedhe. Isaanis waa’ee Maqaam [Ibraahiim] isa gaafatan.

Innis Ibn Abbaas irraa hadiisa sana guutumaan guutuutti isaanitti himuu jalqabe.

Sana booda Bukhaariin akkana jedhe: Abdullaah ibn Muhammad nuu hime; Abuu Aamir Abd al-Malik ibn Amr nuu hime; Ibraahiim ibn Naafi’, Kathiir ibn Kathiir irraa, Sa’iid ibn Jubayr irraa, Ibn Abbaas irraa akkana nuu hime: “Yeroo waan Ibraahiimii fi maatii isaa gidduutti ta’e, [Ibraahiim] Ismaa’iilii fi haadha Ismaa’iil fudhatee ba’e; isaanis qal’oo bishaan qabdu tokko waliin qabu turan. Haati Ismaa’iil qal’oo sana irraa dhugaa turte; harma ishees mucaa isheetti yaa’a ture. Hanga Makkaa ga’anii, muka tokko jalatti isaan kaa’utti [akkasitti turan]. Ibraahiim immoo gara maatii isaatti deebi’e.

Haati Ismaa’iil isa hordoftee hanga Kaadaa ga’anitti isa duukaa buute; achiis duuba isaa irraa isa waamtee, ‘Yaa Ibraahiim, eenyu bira nu dhiiftee deemta?’ jette. Inni, ‘Rabbiin, Inni Guddaan fi Olta’aan, bira,’ jedhe. Isheenis, ‘Rabbiinitti gammanne,’ jette.

Sana booda deebi’te; qal’oo sana irraa dhugaa, harma ishees mucaa isheetti yaa’aa ture. Bishaan dhumee yeroo ta’e, ‘Akka namni tokko natti mul’atu ilaaluuf yoo deeme maal ta’a?’ jette. Ka’tee Safaa irratti ol baate; ilaaltee, nama tokko arguu dandeessi moo jette; garuu nama tokko hin argine.

Yeroo sulula ga’etti, hanga Marwaa geessutti saffisaan fiigde. Kana marsaa muraasa gootee, ‘Mucaan kun maal akka ta’e ilaaluuf yoo deeme maal ta’a?’ jette. Deemtee ilaallattu, innis akkuma jiru; du’aaf dhiyaatee akka hafuura dhumaa fudhatu fakkaata.

Lubbuun ishee isa bira turuu hin dandeenye; kanaaf, ‘Akka namni tokko natti mul’atu ilaaluuf yoo deeme maal ta’a?’ jette. Ka’tee Safaa irratti ol baate; ilaaltee, garuu nama tokko hin argine. Hanga marsaa torba xumurtutti akkas goote.

Sana booda, ‘Mucaan kun maal akka ta’e ilaaluuf yoo deeme maal ta’a?’ jette; achiis sagalee tokko dhageesse. ‘Yoo waan gaarii qabda ta’e, na gargaari!’ jette. Innis Jibriil, nagaan isa irratti haa jiraatu, ture. Inni koonaa miila isaatiin akkana godhee, koonaa miila isaa lafa tuqe.

Bishaanis burqe. Haati Ismaa’iil naatee, lafa qotuu jalqabde.” Abul-Qaasim ﷺ akkana jedhan: “Utuu bishaan sana gadhiistee, bishaan sun burqaa mul’ataa ta’ee jiraata ture.” Haati Ismaa’iil bishaan sana irraa dhugaa, harma ishees mucaa isheetti yaa’aa ture.

Namoonni JuruHum gara sulula sanaa dhufan. Simbirroonni isaanitti mul’atan; waan kana dinqisiifatanii, “Simbirroonni bishaan malee bakka biraa hin bu’an,” jedhan. Ergamaa isaanii ergan; inni ilaalee bishaan achi jiru argate. Gara isaanii deebi’ee itti hime.

Isaanis gara ishee dhufanii, “Yaa haadha Ismaa’iil, si bira jiraachuu fi si wajjin qubachuu nuuf eeyyamtaa?” jedhan. Ilmi ishee isaan gidduutti guddatee, dubartii isaan keessaa fuudhe. Sana booda Ibraahiim ﷺ yaadni itti dhufe; maatii isaatiin, “Ani qabeenya koo [maatii koo] ilaaluuf deema,” jedhe.

Dhufee nagaa gaafate. “Ismaa’iil eessa jira?” jedhee gaafate. Niitii isaa, “Adamsaaf ba’e,” jette. Innis, “Yeroo inni dhufu, balbala mana isaa akka jijjiiru itti himi,” jedhe. Yeroo inni dhufee, niitiin isaa waan ta’e itti himte.

Innis, “Ati isa jechuu dha; gara maatii keetti deemi,” jedhe.

Sana booda Ibraahiim yaadni itti dhufe; maatii isaatiin, “Ani qabeenya koo [maatii koo] ilaaluuf deema,” jedhe. Dhufee, “Ismaa’iil eessa jira?” jedhee gaafate. Niitiin isaa, “Adamsaaf ba’e,” jette. Isheenis, “Maalif hin seennee nyaattee hin dhugdu?”

jette. Inni, “Nyaanni keessan maal, dhugaatiin keessanis maal?” jedhe. Isheen, “Nyaanni keenya foon; dhugaatiin keenya bishaan,” jette. Innis, “Yaa Allaah, nyaataa fi dhugaatii isaanii keessatti barakaa kaa’i,” jedhe. Abul-Qaasim ﷺ akkana jedhan: “Barakaan kun du’aa’ii Ibraahiimiti.”

Sana booda Ibraahiim ﷺ yaadni itti dhufe; maatii isaatiin, “Ani qabeenya koo [maatii koo] ilaaluuf deema,” jedhe. Dhufee, Ismaa’iil Zamzam gama duubaatti xiyya isaa sirreessaa jiru arge. Innis, “Yaa Ismaa’iil, Gooftaan kee, Inni Guddaan fi Olta’aan, mana tokko Isaaf ijaaru akka qabu na ajaje,” jedhe. Ismaa’iilis, “Gooftaa kee ajajami,” jedhe.

Ibraahiim, “Inni sana irratti akka na gargaartu na ajaje,” jedhe. Ismaa’iilis, “Eeyyee, nan hojjedha,” yookaan waan akkas fakkaatu jedhe. Isaan lamaan ka’anii, Ibraahiim ijaara; Ismaa’iilis dhagaa isaaf dabarsa. Isaanis akkana jedhu turan: (Yaa Gooftaa keenya, nurraa qeebali; Ati Dhaga’aa, Beekaa dha.)

Ijaarsi ol ka’ee, jaarsi [Ibraahiim] dhagaa baachuu dadhabe. Maqaam irratti dhagaa tokko irra dhaabbatee, dhagaa isaaf dabarsaa; isaanis akkana jedhu turan: (Yaa Gooftaa keenya, nurraa qeebali; Ati Dhaga’aa, Beekaa dha.)”

Bukhaariin hadiisa kana karaawwan lamaan kanaan kitaaba Nabiyyootaa keessatti akkana gabaase. Wanti nama dinqisiisu, imaamii fi hafiz Abuu Abdillaah al-Haakim kitaaba isaa Al-Mustadrak keessatti, Abul-Abbaas al-Asamm irraa, Muhammad ibn Sinan al-Qazzaaz irraa, Abuu Ali Ubaydullaah ibn Abd al-Majiid al-Hanafi irraa, Ibraahiim ibn Naafi’ irraa, hadiisa kana gabaasee akkana jedhe: “Sahaahaa dha, ulaagaalee sheekha lamaan irratti hundaa’a, isaan garuu hin gabaasne.” Akkas jedhe.

Garuu akka argitutti, Bukhaariinis hadiisa Ibraahiim ibn Naafi’ irraa gabaaseera; garuu waan muraasa qofatu keessatti dhufee, qalma raawwatame hin kaasne. Hadiisa Sahiih keessatti gaanfawwan korbeessa sanaa Ka’abaa keessatti fannifamanii akka turan dhufeera. Akkasumas Ibraahiim, nagaan isa irratti haa jiraatu, yeroo gabaabaa keessatti Buraaqiin maatii isaa Makkaa jiru daawwachaa, achiis gara maatii isaa biyya qulqulluu keessatti argamuutti deebi’aa akka ture dhufeera. Rabbiitu caalaa beeka.

Hadiisni kun, Rabbiitu caalaa beeka, Ibn Abbaas Nabiyyii ﷺ irraa akka marfoo’atti gabaase keessatti, bakka muraasa ifatti dubbate qofa qaba.

Haala kana keessatti, Mu’awiyah Alii ibn Abii Xaalib irraa wanti kutaa kana keessaa muraasa faallessu odeeffameera. Akkuma Ibn Jariir jedhe: “Muhammad ibn Bashshaar fi Muhammad ibn al-Muthannaa nutti himan; isaanis jedhan: Mu’ammal nutti hime; Sufyaan, Abuu Is-haaq irraa, inni Haarithah ibn Mudrib irraa, innis Alii ibn Abii Xaalib irraa nuuf hime; Aliin akkana jedhe: Yeroo Ibraahiim mana (Ka’abaa) ijaaruuf ajajametti, Ismaa’iilii fi Haajar waliin ba’e. Yeroo Makka ga’e, bakka mana sanaa mataa isaa gubbaa wanta duumessa fakkaatu, isa keessa immoo wanti mataa fakkaatu jiru arge. Innis isa dubbise.

‘Yaa Ibraahiim, gaaddisa koo irratti—yookaan hanga koo irratti—ijaari; dabalas hin godhin, hir’isas hin godhin’ jedheen. Erga ijaaree booda, ba’ee Ismaa’iilii fi Haajar achitti dhiise. Haajaris, ‘Yaa Ibraahiim, eenyuutti nu dhiifta?’ jette.

Innis, ‘Gara Rabbii’ jedhe. Isheenis, ‘Deemi; inni nu hin balleessu’ jette.

Ismaa’iil dheebuun guddaan isa qabee. Haajar Safaa irratti ol baatee ilaaltus homaa hin argine. Hanga Marwaa geessee homaa hin argine. Sana booda Safaa irratti deebi’tee ol baatee ilaaltus homaa hin argine; hanga Marwaa geessee homaa hin argine.

Ammas Safaa irratti deebi’tee ol baatee ilaaltus homaa hin argine; akkasitti yeroo torba goote. Sana booda, ‘Yaa Ismaa’iil, bakka ani si hin argine keessatti du’i’ jette. Gara isaatti dhuftee, inni dheebuun miilla isaatiin lafa qotaa jiraachuu argite. Jibriil ishee waamee, ‘Ati eenyu?’

jedheen. Isheenis, ‘Ani Haajar, haadha mucaa Ibraahiim’ jette. ‘Eenyu biratti isin lamaan dhiise?’ jedheen. Isheenis, ‘Rabbiitti nu kenne’ jette. Innis, ‘Inni isin lamaan tikseera’ jedhe.

Mucaanis quba isaatiin lafa qote; Zamzam bishaan keessaa burqe. Haajar bishaan sana dhaabuuf yaalte. Innis, ‘Isa dhiisi; inni bishaan gahaa dha’ jedhe.” Haala gabaasa kana keessatti, Ibraahiim isaan lamaan osoo hin dhiisin dura mana sana ijaareera.

Yoo gabaasni kun sirrii ta’e, jalqabaaf iddoon sun daangaa fi dallaa xiqqoo qofa itti godhame ta’uu ni danda’a; hanga gubbaa isaatti ijaaruu isaa miti. Hanga Ismaa’iil guddatutti, isaan lamaan waliin ijaaran; akkuma Rabbiin ol ta’e jedhe.

Ibn Jariir itti fufee akkana jedhe: “Hannaad ibn as-Sarii nutti hime; Abuu al-Ahwas nutti hime; Simaak, Khaalid ibn ‘Ar’arah irraa, inni akkana jedhe: Namichi tokko Alii, Rabbiin isa irraa haa jaallatu, bira dhaabbatee, ‘Mana kana ilaalchisee na hin odeessituu? Inni mana jalqabaa lafa irratti ijaarameedhaa?’ jedheen. Aliinis, ‘Lakki; garuu mana jalqabaa barakni keessa kaa’ame, bakka Ibraahiim dhaabbatu, namni itti seene nagaa ta’u dha.

Yoo barbaadde, akkamitti akka ijaarame sitti hima: Rabbiin Ibraahiimitti, “Lafa irratti mana Naaf ijaari” jedhee wahyii godhe. Ibraahiimis dhimma kanaan rakkate. Kanaaf Rabbiin sakinahaa isaaf erge; isheen bubbee jallattuu mataa lama qabdu turte. Mataan tokko isa kan biraa hordofee hanga Makkaa ga’etti, achitti bakka mana sanaa irratti akka gaachana gogaa dachaafamuutti dachaate.

Rabbiinis Ibraahiimiin bakka sakinaan dhaabbattu ijaaru ajaje.

Ibraahiim ijaaruu jalqabe; dhagaan tokko hafe. Mucaanis wanta barbaaduuf deeme. Ibraahiim, “Akkuman si ajaju dhagaa naaf barbaadi” jedheen. Mucaan dhagaa barbaacha deeme, dhagaa tokko fidee dhufnaan, Dhagaa Gurraachi bakka isaatti ol kaa’amee argate.

Innis, “Yaa abbaa koo, dhagaa kana eenyutu sitti fide?” jedhe. Ibraahiimis, “Namni ijaarsa keetti hin hirkatne naaf fide; Jibriil, nagaan isa irra haa jiraatu, samii irraa fide” jedheen. Sana booda isaan lamaan ijaarsa sana xumuran.’

Ibn Abii Haatim akkana jedhe: “Hamd ibn Abdullaah ibn Yaziid al-Muqri’i nutti hime; Sufyaan nutti hime; Bishr ibn ‘Aasim, Sa’iid ibn al-Musayyib irraa, innis Ka’b al-Ahbaar irraa hime; Ka’b akkana jedhe: ‘Rabbiin lafa uumuu isaa waggaa afurtama dura manni sun wanta bishaan irratti yaa’u fakkaatu ture; laftis isa irraa diriirfamte.’ Sa’iidis akkana jedhe: ‘Alii ibn Abii Xaalib nuuf hime: Ibraahiim Armiiniyaa irraa dhufe; sakinaan bakka mana sana dhaabuuf isa qajeelchaa turte, akkuma hoomaa saaphaphuu mana isaa ijaaruuf bakka filatu. Ibraahiim dhagoota nama soddoma malee ol kaasuu hin dandeenye irraa haguugame.’

Ani, ‘Yaa Abuu Muhammad, Rabbiin “Ibraahiim bu’uura mana sanaa ol kaasaa ture” jedha’ jedheen. Innis, ‘Kunis sana booda ture’ jedhe.”

As-Suddiy akkana jedhe: “Rabbiin, Isa guddaa fi ol ta’e, Ibraahiimii fi Ismaa’iiliin ajaje: ‘Mana Kiyya warra xawaafii, warra achi jiraatanii, warra ruku’anii fi sujuudaniif ijaaraa.’ Ibraahiim, nagaan isa irra haa jiraatu, hanga Makkaa ga’utti deeme. Inniifi Ismaa’iil meeshaalee lafa qotan fudhatanii, mana sun eessa akka jiru osoo hin beekin dhaabatan. Rabbiin bubbee tokko isaaniif erge; isheen ‘Bubbee Khajooj’ jedhamti.

Isheen qoochoo lamaa fi mataa bifa bofaa fakkaatu qabdi. Isheen Ka’abaa naannoo isaa keessaa bu’uura mana duraanii jiru isaaniif saaxilte. Isaanis meeshaalee lafa qotan qabatanii ishee hordofanii qotanii, bu’uura sana kaa’an. Kana irratti Rabbiin akkana jedhe: ‘Yeroo Ibraahiim bu’uura mana sanaa ol kaase.’ ‘Yeroo bakka mana sanaa Ibraahiimiif qopheessine.’

Yeroo bu’uura ijaaraa dhagaa ruknii bira ga’an, Ibraahiim Ismaa’iiliin, ‘Yaa ilma koo, dhagaa bareedaa naaf barbaadi; asitti kaa’a’ jedheen. Innis, ‘Yaa abbaa koo, dadhabeera; ba’aa guddaan na qabate’ jedhe. Ibraahiimis, ‘Naaf fiduu qabda’ jedheen. Ismaa’iil dhagaa isaaf barbaacha deeme; dhagaa tokko fide, garuu Ibraahiim isa hin jaallanne.

‘Kana caalaa bareedaa naaf fidi’ jedheen. Ismaa’iil dhagaa barbaacha deeme. Jibriil Dhagaa Gurraacha Hindii irraa fide; dhagaan sun adii ture, yaaquta adii akka daraaraa Thuġaamaatti. Aadam yeroo Jannata irraa buufame isa fidee ture; garuu cubbuu namootaa irraa gurraacha’e.

Ismaa’iil dhagaa tokko fidee dhufe; Dhagaa Gurraacha ruknii bira argate. Innis, ‘Yaa abbaa koo, eenyutu kana sitti fide?’ jedhe. Ibraahiimis, ‘Namni si caalaa jabaatee hojjetu fide’ jedheen. Isaan lamaan ijaaraa, jechoota Rabbiin Ibraahiimiin isaaniin qore sana kadhachaa turan. Innis akkana jedhe:

‘Yaa Rabbii keenya, nurraa qeebali; ati Dhaga’aa, Beekaa dha.’”

Haala gabaasa kana keessatti, bu’uura manaa Ibraahiim dura ijaaramee akka ture agarsiisa. Ibraahiim garuu gara isaa qajeelfamee, bakka itti ijaaruufis isaaf qopheeffame. Namoonni tokko tokko yaada kana fudhataniiru. Akkuma Imaam Abdurrazzaaq jedhe: “Ma’mar, Ayyuub irraa, Sa’iid ibn Jubayr, Ibn Abbaas irraa nuuf hime: ‘Yeroo Ibraahiim bu’uura mana sanaa ol kaase’ jedhu ilaalchisee, ‘Bu’uuraawwan kanaan dura bu’uura mana sanaa turan’ jedhe.”

Abdurrazzaaq akkasumas akkana jedhe: “Hishaam ibn Hassaan, Sawwaar, ilma intala ‘Ataa, ‘Ataa ibn Abii Rabaah irraa nuuf hime; inni akkana jedhe: Yeroo Rabbiin Aadam Jannata irraa buuse, miilli isaa lafa irra, mataan isaa samii irra ture; sagalee warra samii fi kadhannaa isaanii dhaga’a, isaanittis ni gammada ture. Malaaykonni isa sodaatan; hanga kadhannaa fi salaata isaanii keessatti Rabbiitti isa komatanitti. Rabbiinis gara lafaa isa gadi buuse. Yeroo inni waan isaan irraa dhaga’aa ture dhabe, baay’ee kophaa ta’ee, kadhannaa fi salaata isaatiin dhimma kana Rabbiitti dhiyeesse.

Rabbiin gara Makkaa isa qajeelche. Bakki miilli isaa dhaabbatu tokkoon tokkoon isaanii ganda turan; tarkaanfiin isaa immoo lafa gammoojjii turte; hanga Makkaa ga’utti. Rabbiinis yaaquta Jannataa irraa buuse; isheen bakki mana sun amma jiru irratti turte. Yeroo dheeraaf naannoo ishee naanna’ee, hanga Rabbiin lolaa guddaa erguutti.

Yaaqutni sun ol fudhatamte; hanga Rabbiin Ibraahiim, nagaan isa irra haa jiraatu, ergee ijaarutti.” Kunis jecha Rabbiin ol ta’ee, “Yeroo bakka mana sanaa Ibraahiimiif qopheessine” jedhu dha.

Abdurrazzaaq akkana jedhe: “Ibn Jurayj, ‘Ataa irraa nuuf hime; innis akkana jedhe: Aadam, ‘Sagalee malaaykota hin dhaga’u!’ jedhe. Isaanis, ‘Kun sababii cubbuu keetiiti. Garuu lafa bu’i; mana Naaf ijaari, achiis naannoo isaatti marsi; akkuma malaaykonni mana Kiyya samii keessa jiru naannoo isaatti marsan argite’ jedhan.

Namoonni akka jedhanitti, Aadam mana sana gaara shan irraa ijaare: Hiraa, Xuur Zaytaa, Xuur Siinaa, Gaara Lubnaan fi Joodii irraa. Bu’uura dallaa isaa immoo Hiraa irraa ture.” Kun ijaarsa Aadam ture; sana booda Ibraahiim, nagaan isa irra haa jiraatu, irra deebisee ijaare. Kun Ataa bira ga’utti sirrii dha; garuu kutaan isaa tokko tokko waan hin baramne qaba. Rabbiin caalaatti beeka.”

Abdurrazaaq akkasumas ni jedhe: Ma‘mar, Qataadah irraa nuuf odeesse; inni akkana jedhe: “Yeroo Allaah Aadam gara lafaatti buuse, Mana (Ka‘baa) Aadam waliin kaa’e. Bakki Aadam itti bu’e biyya Hindii ture. Mataa isaa samii keessa, miilli isaa immoo lafa keessa ture. Malaykootni isa sodaatan; kanaaf dheerinni isaa dhundhuma jaatamatti hir’ifame.

Sagalee malaykootaa fi tasbiih isaanii dhabuun isaa isa gaddisiise. Kana Allaah, Guddinnaa fi Olta’iinsa Isaaf haa ta’u, duratti himate. Allaahis akkana jedheen: ‘Yaa Aadam, Ani siif Mana, isa naannoo isaa akkuma Arshii Kiyya naanna’anii naanna’an, akkasumas isa bira akkuma Arshii Kiyya biratti salaatan salaatuuf, buuseera. Kanaaf gara isaa deemi.’

Aadam gara isaatti qajeele; inni ba’ee, tarkaanfii isaa isaaf dheeresse; tarkaanfii lama gidduutti lafti gammoojjii bal’aan ture. Gammoojjiin sunis sana booda akkuma jirutti hafe. Aadam Mana sana dhaqee naanna’e; Nabiyyoonni isarraa booda dhufanis akkasuma naanna’an.”

Ibn Jariir akkana jedhe: Hamiid nuu odeesse; Ya‘quub Al-Qummii nuu odeesse; Hafs ibn Hamiid irraa, Ikrimah irraa, Ibn Abbaas irraa: “Allaah Mana sana waggaa kuma lama dura, addunyaa uumuu isaa dura, utubaawwan bishaanii afur irratti dhaabe. Sana booda dachiin Mana sana jalaa diriirfame.”

Muhammad ibn Is-haaq akkana jedhe: Ibn Abii Najiiih, Mujaahidii fi hayyoota biroo irraa natti odeesse: “Yeroo Allaah Ibraahiim iddoo Mana sanaa keessa jiraatuuf qopheesse, Ibraahiim Shaamii ba’ee gara isaatti qajeele; Ismaa’iil fi haadha isaa Haajar immoo isa waliin ba’an. Ismaa’iil yeroo sana daa’ima xixiqqaa harma hodhu ture. Wanti natti himame akka jedhutti, isaan Buraaq [bineensa yeroo Mi‘raaj Nabiyyiin عليه السلام irra yaabbatan] irratti fe’aman. Jibriilis isa waliin ture; bakka Mana sanaa fi daangaa Haraamii isa agarsiisaa ture.

Jibriil isa waliin ba’e; ganda kamiyyuu yeroo bira darbu, ‘Yaa Jibriil, bakka kanaan ajajamtee?’ jedha ture. Jibriilis, ‘Itti fufi’ jedha ture. Hanga Makka seenanitti akkana ta’e. Yeroo sana Makkaan muka suuqii fi sammaraa qabdu turte; achiis namoonni ‘Amaaliqaa’ jedhaman, Makkaa fi naannoo ishee ala jiraatu turan.

Manni sun yeroo sana tuullaa biyyee diimaa ture. Ibraahiim Jibriiliin, ‘Bakka kanaan isaan lamaan kaa’uuf ajajamtee?’ jedhe. Innis, ‘Eeyyee’ jedhe. Ibraahiim isaan lamaan gara bakka Dhagaa [Al-Hajar Al-Aswad] geessee achi buuse; Haajar, haadha Ismaa’iil, achi keessa dunkaana ijaaruu ajajes. Akkana jedhe:

“Gooftaa keenya! Ani sanyii koo keessaa muraasa isaanii sulula midhaan hin qabne keessatti, mana kee kabajamaa bira jiraachiseera.” Hanga jecha Isaa, “akka isaan galateeffatan” jedhuutti. (Ibraahiim 14:37)

Abdurrazaaq akkana jedhe: Hishaam ibn Hassaan nuuf hime; Hamiid Mujaahid irraa nuuf odeesse; inni akkana jedhe: “Allaah bakka Mana kanaa waggaa kuma lama dura, waan tokko illee uumuu isaa dura uume; utuboonni isaas lafa torbaffaa keessa jiru.” Lays ibn Abii Sulaymiis Mujaahid irraa akkana jedhe: “Bu’uuraawwan isaa lafa torbaffaa keessa jiru.”

Ibn Abii Haatim akkana jedhe: Abbaa koo nuu odeesse; Amr ibn Raafi‘ nuu odeesse; Abdul-Wahhaab ibn Mu‘aawiyah, Abdul-Mu’min ibn Khaalid irraa, Albaa ibn Ahmar irraa nuuf hime: “Dhul-Qarnayn gara Makkaa dhufe; Ibraahiimii fi Ismaa’iil bu’uuraawwan Mana sanaa gaara shan irraa ijaaranii argate. Inni, ‘Lafa koo irratti isin maal hojjachaa jirtu?’ isaaniin jedhe. Isaanis, ‘Nuti garboota ajajamne; Ka‘baa kana ijaaruuf ajajamne’ jedhan.

Innis, ‘Waan isin himattan irratti ragaa naa fidaa’ jedhe. Re’oonni korbeeyyii shan ni dhaabbatan; akkana jedhan: ‘Nuti Ibraahiimii fi Ismaa’iil garboota ajajamanii fi Ka‘baa kana ijaaruuf ajajaman ta’uu isaanii ni ragaa baana.’ Innis, ‘Ani amanee fudhadheera, nan harka kenne’ jedhe; achiis deeme.” Al-Azraqii kitaaba isaa Taariikh Makkaa keessatti, Dhul-Qarnayn Ibraahiim waliin Mana sana naanna’ee akka ture caqaseera.

Kunis Dhul-Qarnayn yeroo durii keessa jiraachuu isaa agarsiisa; Allaahutu beeka.

Al-Bukhaariin, rahimahullaah, akkana jedhe: Jechi Allaah, “Yeroo Ibraahiim bu’uuraawwan Manaa ol kaasu, Ismaa’iil wajjin...” jedhu (Al-Baqarah 2:127): “Al-qawaa‘id” jechuun bu’uura isaa; tokkoon isaa “qaa‘idah” dha. “Al-qawaa‘id mina-n-nisaa’” [dubartoota umuriin isaanii dulloomte] jechuus tokkoon isaanii “qaa‘id” jedhama.

Ismaa’iil nuu odeesse; Maalik, Ibn Shihaab irraa, Saalim ibn Abdullaah irraa, Abdullah ibn Muhammad ibn Abii Bakr Abdullah ibn Umaritti akka hime, inni immoo A’ishah, haadha manaa Nabiyyii صلى الله عليه وسلم, irraa: Ergamaan Allaah صلى الله عليه وسلم akkana jedhan: “Sila hin arginee, yeroo ummanni kee Mana sana ijaaran bu’uuraawwan Ibraahiim irraa hir’isan?” Ani, “Yaa Ergamaa Allaah, maaliif deebistee bu’uura Ibraahiim irratti hin ijaarre?” jedheen. Innis, “Ummanni kee kufrii dhiisanii yeroo dhihoo ta’uu isaanii baate [kana gochuun], nan godha ture” jedhe.

Abdullah ibn Umar akkana jedhe: “A’ishaan kana Ergamaa Allaah صلى الله عليه وسلم irraa dhaga’e taanaan, Ergamaan Allaah صلى الله عليه وسلم dhagoota rog-afran keessaa dhagoota lamaan Hajar [Hajar Al-Aswad] bira jiran tuquu dhiisuu isaanii sababni isaa Mana sana bu’uura Ibraahiim عليه السلام irratti guutuu ijaaruu dhiisuu qofa ture jedheen yaada.” Al-Bukhaariin hadiisa kana kitaaba Hajjii keessatti Al-Qa‘nabii irraa, kitaaba Hadiisota Nabiyyootaa keessatti Abdullah ibn Yuusuf irraa gabaaseera. Muslimis Yahyaa ibn Yahyaa irraa fi riwaayaa Ibn Wahb irraa gabaaseera.

An-Nasaa’iis Abdur-Rahmaan ibn Al-Qaasim irraa gabaaseera; hundi isaanii Maalik irraa karaa kanaan gabaasan.

Muslimis Naafi‘ irraa akkasuma gabaaseera; inni akkana jedhe: “Abdullah ibn Abii Bakr ibn Abii Quhaafaan Abdullah ibn Umaritti A’ishah irraa, Nabiyyii صلى الله عليه وسلم irraa, akkana jedhuun himuu isaa dhaga’e: ‘Ummanni kee yeroo Jaahiliyyaa irraa yookaan kufrii irraa dhihoo ta’anii waan jiraniif, osoo hin taane, qabeenya Ka‘baa keessaa awwaala dhoksaa karaa Allaah irratti nan baasa ture; balbala ishee lafa irra nan godha ture; Hijiir isheettan galcha ture.’”

Al-Bukhaariin akkana jedhe: Ubaydullaah ibn Muusaa nuu odeesse; Israa’iil, Abuu Is-haaq irraa, Al-Aswad irraa: Ibnuz-Zubayr akkana naan jedhe: “A’ishaan hadiisa hedduu iccitii sitti himti turte; waa’ee Ka‘baa maal sitti himte?” Ani akkana jedhe: “Natti akkana jette: Nabiyyiin صلى الله عليه وسلم akkana jedhan: ‘Yaa A’ishaa, ummanni kee yeroo ammaa Jaahiliyyaa dhiisanii waan dhihoo jiraniif, osoo hin taane, Ka‘baa diigee, balbala lama isheef nan godha ture: tokkoon namoonni ittiin seenan, kaan immoo ittiin bahan.’” Ibnuz-Zubayr kana hojiirra oolche.

Al-Bukhaariin qofti hadiisa kana gabaase; kitaaba Al-Ilm keessatti, Sahiih isaa keessatti akkanumatti galmeesse.

Muslimis Sahiih isaa keessatti akkana jedhe: Yahyaa ibn Yahyaa nuu odeesse; Abuu Mu‘aawiyah, Hishaam ibn Urwah irraa, abbaa isaa irraa, A’ishah irraa: Ergamaan Allaah صلى الله عليه وسلم akkana naan jedhan: “Ummanni kee kufrii dhiisanii dhihoo ta’uu isaanii baate, Ka‘baa nan diiga, bu’uura Ibraahiim irra nan ijaara ture. Quraysh yeroo Mana sana ijaaran, ijaarsicha gabaabsanii dhaaban; duuba isheettis balbala nan godha ture.”

Akkana jedhe: Abu Bakr ibn Abii Shaybah fi Abuu Kuraibis nuu odeessan; Ibn Numayr, Hishaam irraa karaa sanaduma kanaan nuu odeesse. Muslim qofatu kana gabaase.

Inni akkana jedhe: Muhammad ibn Haatim natti hime; Ibn Mahdii natti hime; Sulaym ibn Hayyaan nuu hime; Sa‘iidiin— jechuun Ibn Minnaa’— irraa: Abdullah ibnuz-Zubayr akkana jedhuun dhaga’e: “Eessattuu koo— jechuun A’ishah, Allaah ishee irraa haa jaallatu— natti himte: Nabiyyiin صلى الله عليه وسلم akkana jedhan: ‘Yaa A’ishaa, ummanni kee shirkii irraa yeroo dhihoo ta’uu isaanii baate, Ka‘baa nan diiga, lafa irratti nan maxxansa, balbala lama isheef nan godha: balbala bahaatiin fi balbala dhihaatiin; Hijiir irraa dhundhuma ja’a isheettan dabala. Quraysh yeroo Ka‘baa ijaaran, ijaarsicha gabaabsanii waan dhaabaniif.’” Muslim qofatu akkasumas gabaase.

Quraysh Ka‘baa erga Ibraahim al-Khaliil (nagaan isa irratti haa jiraatu) booda yeroo dheeraa dabree, ergama Rasuulaa dura waggaa shaniin ijaaran; yeroo sanas inni dhagaa isaanii waliin baatee ture. Umuriin isaa waggaa soddoma shanii ture. Nagaanii fi rahmanni Rabbii yeroo hunda hanga Guyyaa Murtii isa irratti haa jiraatu.

Muhammad ibn Ishaaq ibn Yasaar, kitaaba Siiraa keessatti akkana jedhe: Yeroo Rasuulli Rabbii (nagaan Rabbii fi rahmanni isa irratti haa jiraatu) umuriin isaa waggaa soddoma shanii ga’e, Quraysh Ka‘baa ijaaruuf walitti qabaman. Duraanis kana gochuuf yaadaa turan; akka itti saawwan itti tolchan, garuu diiguuf sodaatu turan. Ka‘baan dhagaa walitti tuulame, olka’iinsa namaa caalu hin qabne qofa turte. Ishee ol kaasanii saawwan itti tolchuu murteessan.

Sababni isaas, namoonni tokko tokko qabeenya kuusaa Ka‘baa hatanii turan. Qabeenyi sun boolla Ka‘baa keessa ture. Namni qabeenya sana isa biraa argame Duweyk, gabricha Banuu Maliih ibn Amru kan Khuzaa‘a keessaa ta’e; Quraysh harka isaa kutan. Namoonni akka jedhanii, warri qabeenya sana hatan Duweyk bira kaa’an.

Galaanni doonii daldalaa Roomaa keessaa nama tokkoo gara Jiddaatti dhiite; doonichi caccabe. Isaan mukaa doonichaa fudhatanii, saawwan Ka‘baa ittiin tolchuuf qopheessan. Makka keessatti namni Copt tokko, hojii muka hojjetu, ture; waan isaan ittiin Ka‘baa tolchuu danda’an keessaa muraasa qopheesseef. Booda boolla Ka‘baa kan kennaan guyyaa guyyaan itti darbatamu keessaa bofni tokko ba’ee, dallaa Ka‘baa irra ol ba’ee aduu keessa ciisa ture; innis isaan sodaachisa ture.

Namni tokko illee isa bira yoo dhiyaate, inni of tuuta, sagalee dhageessisa, afaan isaa banatee nama sodaachisa ture. Guyyaa tokko akkuma amala isaa dallaa Ka‘baa irra aduu keessa ciisaa utuu jiruu, Rabbiin simbirroo tokko isa irratti erge; simbirroon sun isa hattee fudhattee deemte. Quraysh akkana jedhan: “Waan nuti gochuu yaadne Rabbiin jaallate jechuun ni abdanna. Hojjetaa dandeettii qabu qabna, muka qabna; Rabbiin immoo boficha nurraa kaase.”

Yeroo isaan Ka‘baa diiguu fi deebisanii ijaaruu irratti walii galan, Abu Wahb ibn Amru ibn Aa’id ibn Abdi ibn Imraan ibn Makhzuum dhagaa Ka‘baa keessaa tokko fuudhe. Dhagaan sun harka isaa keessaa ba’ee gara bakka isaa deebi’e. Innis akkana jedhe: “Yaa Quraysh, ijaarsa Ka‘baa keessatti galii keessan keessaa kan gaarii fi qulqulluu ta’e malee hin galchinaa. Ishee keessatti mindaan sagaagalummaa, daldalli ribaa, yookaan miidhaan nama irratti raawwatame tokko illee hin galin.”

Ibn Ishaaq akkana jedhe: Namoonni dubbii kana Al-Waliid ibn Al-Mughiira ibn Abdullaah ibn Umari ibn Makhzuumitti maxxansu.

Ergasii Quraysh Ka‘baa kutaa kutaan qooddatan. Balbala irraa hanga Gurguddoo Banuu Abdi Manaafii fi Zuhrahitti kenname; Ruknii Gurraacha irraa hanga Ruknii Yamaaniitti Banuu Makhzuumii fi gosa Quraysh isaanitti makamanitti kenname; dugdi Ka‘baa Banuu Jumahii fi Sahmitti kenname; kutaan Hijr immoo Banuu Abdi Daar ibn Qusay, Banuu Asad ibn Abdil-Uzza ibn Qusay fi Banuu Adiyy ibn Ka‘b ibn Lu’ayyitti kenname; inni Al-Hatiim jedhama.

Ergasii namoonni Ka‘baa diiguuf sodaatanii, kana irraa of qusatan. Al-Waliid ibn Al-Mughiira akkana jedhe: “Ani diiguu keessatti isin dursee nan jalqaba.” Martee fudhatee Ka‘baa irratti dhaabbachuun akkana jedhe: “Yaa Rabbi, badiin haa hin geenye! Yaa Rabbi, waan gaarii malee hin barbaannu.”

Ergasii cinaacha Ruknii lamaanii irraa diiguu jalqabe. Namoonni halkan sana eeganii turan; “Yoo balaan isa tuqe, homaa irraa hin diignu; akkuma duraan turteetti deebisna. Yoo homaa isa hin tuqne, Rabbiin waan nuti hojjanne jaallate jechuudha” jedhan.

Al-Waliid ganama barii hojii isaa itti fufe; namoonnis isa waliin diiguu itti fufan. Yeroo diigni bu’uura Ibraahim (nagaan isa irratti haa jiraatu) bira ga’e, dhagoota magariisa akka mataa xiyyaa walitti hidhamanitti walitti maxxananii argatan. Namni hadiisa dabarsu keessaa tokko naaf hime: Namichi Quraysh keessaa Ka‘baa diigu irratti hirmaachaa ture tokko, dhagoota keessaa tokko buqqisuuf sibiila qottoo fakkaatu dhagoota lamaan gidduu galche. Dhagaan sun yeroo socho’u, Makkaan guutuun raafame. Kanaaf isaan bu’uura sana irratti hojii dhaaban.

Ibn Ishaaq akkana jedhe: Ergasii gosoonni Quraysh dhagaa ijaarsa Ka‘baa walitti qabanii, gosti hundinuu ofii isaatiif walitti qabate. Sana booda Ka‘baa ijaaruu itti fufan, hanga ijaarsi bakka Ruknii, jechuun Dhagaa Gurraacha, ga’utti. Sana irratti wal falman; gosti hundinuu dhagaa sana bakka isaa ol kaasuuf gosa biraa caalaa mirga qabaachuu barbaade. Wal dhaggeeffatanii wal mormanii, lolaaf meeshaa qopheeffatan.

Banuu Abdi Daar saanii dhiigaan guutame tokko dhiheessan. Isaanii fi Banuu Adiyy ibn Ka‘b ibn Lu’ayy du’a irratti walii galanii, harka isaanii dhiiga sana keessa saanii sana irratti galchan; kanaaf “Dhiiga liqimsan” jedhanii waamaman. Quraysh haala kana irratti halkan afur yookaan shan turan.

Ergasii masjida keessatti walitti qabamanii mari’atan, haqa qooddatan. Namoonni oduu dabarsan keessaa tokko akka jedhetti, Abu Umayyah ibn Al-Mughiira ibn Abdullaah ibn Umari ibn Makhzuum, yeroo sanatti Quraysh hunda caalaa umuriin guddaa kan qabu, akkana jedhe: “Yaa Quraysh, waan irratti wal dhabdan kana keessatti nama jalqaba balbala masjida kanaa seenu gidduu keessan godhaa; inni murtii isiniif haa kennu.” Isaanis kana godhan. Namni jalqabaa seene Rasuula Rabbii (nagaan Rabbii fi rahmanni isa irratti haa jiraatu) ture.

Yeroo isa argan akkana jedhan: “Kun amanamaa dha; murtii isaa ni fudhanna. Kun Muhammadi.” Yeroo inni isaan bira ga’ee, dhimma sana itti himan, Rasuulli (nagaan Rabbii fi rahmanni isa irratti haa jiraatu) akkana jedhe: “Wayyaa natti fidaa.” Wayyaa sana isaaf fidan.

Innis Ruknii, jechuun Dhagaa Gurraacha, harkaan fuudhee wayyaa sana keessa kaa’e. Ergasii akkana jedhe: “Gosti hundinuu qarqara wayyaa sanaa haa qabatu.” Itti aansuunis, “Hundinuu waliin ol kaasaa” jedhe. Isaanis akkana godhan.

Yeroo bakka isaa ga’u, Rasuulli (nagaan Rabbii fi rahmanni isa irratti haa jiraatu) harka isaatiin dhagaa sana bakka isaa kaa’e; ergasii isaan irratti ijaaranii xumuran. Quraysh yeroo wahyiin isa irratti hin bu’in dura Rasuula Rabbii “Amanamaa” jedhanii waamu turan.

Yeroo ijaarsa xumuran, akkasumas akka barbaadanitti ijaaran, Az-Zubayr ibn Abdil-Muttalib waa’ee bofaa Quraysh ijaarsa Ka‘baa irratti isa sodaachisaa ture sana irratti akkana jedhee walaloo dubbate:

“Waan risaa bofatti gad buute sanaaf nan ajaa’ibsiifadha, Isheen immoo raafama guddaa keessa turte. Isheen sagalee sibiilaa fakkaatu baastee, Yeroo tokko tokko immoo utaaltee kaati turte. Yeroo bu’uura Ka‘baa ijaaruuf kaanu, Isheen ijaarsa sana sodaattee nu sodaachisti turte. Yeroo sodaa fi akeekkachiisa sana irraa yaaddofnu, risaa tokko saffisaan balali’ee itti gad bu’e.

Simbirroon sun ishee qabatee ofitti maxxanse, ergasii Ka‘baa ijaaruu nuuf dhiise; wanti nu danqu hin hafne. Kanaaf bu’uura Ka‘baa ijaaruuf jabaatnee kaane, dhugaa fi biyyee ijaarsaaf barbaachisu walitti qabne. Ganama bu’uura isaa ol kaasnu sana, namni nu waliin ijaaru tokko illee uffata hin uffanne. Mootiin Banuu Lu’ayy kanaan kabaja isaaniif kenne; sanyiin isaanii keessaa hin badu.

Banuu Adiyy achitti jabaatanii argaman, Murrat isaan dursee dhufe; Kilaab immoo isaan hunda dura ture. Mootiin waan kanaan kabaja nuuf kenne, galanni immoo Rabbi bira barbaadama.”

Ibn Ishaaq akkana jedhe: Yeroo Nabiyyii (nagaan Rabbii fi rahmanni isa irratti haa jiraatu) Ka‘baan dheerinni ishee dhundhuma kudha saddeet ture. Jalqaba uffata Qibaat [uffata Misrii] itti uffisan; boodarra uffata Burud [uffata gogaa fi lafee fakkaatu] itti uffisan. Hajjaaj ibn Yuusuf immoo nama jalqabaa silkii itti uffise.

Ani akkana jedha: Ka‘baan hanga jalqaba aangoo Abdullaah ibn Az-Zubayritti, erga waggaa jaatama booda, ibiddaan gubamteetti ijaarsa Quraysh irratti turte. Yeroo bulchiinsa Yaziid ibn Mu‘aawiyah isa dhumaatti, yeroo isaan Ibn Az-Zubayr marsanii turan, Ibn Az-Zubayr Ka‘baa hanga lafaatti diigee bu’uura Ibraahim (nagaan isa irratti haa jiraatu) irratti deebisee ijaare; Hijr ishee keessa galche; balbala bahaa fi balbala dhihaa lafa irratti wal qixxeessa jedhee isheef tolche.

Kana immoo eessuma ishee Aa’ishaa, Haadha Mu’minootaa (Rabbiin ishee irraa haa jaallatu), Rasuula Rabbii (nagaan Rabbii fi rahmanni isa irratti haa jiraatu) irraa dhaga’e.

Magaalaa bulchiinsa isaa keessatti Ka’abaan haala kanaan turte; hanga Hajjaaj isa ajjeesutti. Ergasii Hajjaaj, ajaja Abdulmalik ibn Marwaan irratti, Ka’abaa gara haala duraan turteetti deebise.

Muslim ibn al-Hajjaaj Sahiiha isaa keessatti akkana jedhee gabaase: Hinnaad ibn as-Sarii nuuf hime; Ibn Abii Zaa’ida nuuf hime; Ibn Abii Sulaymaan nuuf odeesse; Ataa’ irraa, inni akkana jedhe: Yeroo bara Yaziid ibn Mu’aawiya keessa, ummanni Shaam Ka’abaa weeraranii, akkuma ta’e ta’een mana Ka’abaatiin ibiddi qabate, Ibn az-Zubayr hanga namoonni yeroo hajjiitti dhufanitti Ka’abaa akkuma jirutti dhiise; namoota jajjabeessee yookaan garee isaanii tokko godhee ummata Shaam irratti kaasuuf yaade.

Namoonni yeroo hajji irraa deebi’an, akkana jedhe: “Yaa namootaa, waa’ee Ka’abaa irratti yaada naaf kennaa: diigee haaraa ijaaraa moo kutaa laafe keessaa suphaa?” Ibn Abbaas akkana jedhe: “Yaada kanaaf murtoo tokko naaf ifa ta’eera. Kutaawwan laafanii suphuu, mana namoonni Islaamummaa fudhatan irratti dhiisan sanaa fi dhagoota namoonni Islaamummaa fudhatan irratti dhiisan sanaa akkuma jirutti dhiisuu nan arga. Nabiyyiin ﷺ isaan irratti ergamanii turan.”

Ibn az-Zubayr akkana jedhe: “Namni tokko mana isaa yoo gubate, hanga haaromsatutti hin gammadu; mana Rabbii keessanii hoo akkamitti? Ani guyyaa sadiif Rabbii koo irraa qajeelfama nan barbaada, sana booda dhimma koo irratti nan murteessa.” Guyyoonni sadi yeroo darban, Ka’abaa diiguuf yaada isaa murteesse. Namoonni hundi namni jalqaba ol ba’e balaa samii irraa isa irra bu’a jedhanii sodaatanii irraa fagaatan.

Hanga namichi tokko ol ba’ee dhagaa keessaa tokko gadi darbatutti, namni tokko illee ol hin baane. Yeroo balaan isa hin mudanne argan, hundi itti aansanii ol ba’anii diigan; hanga lafa ga’anitti. Ibn az-Zubayr utubaalee dhaabee, hanga ijaarsi ol ka’utti golgaawwan irratti diriirse.

Ibn az-Zubayr akkana jedhe: “Ani A’ishaa رضي الله عنها akkana jettu dhaga’eera: Nabiyyiin ﷺ akkana jedhan: ‘Ummanni kee yeroo dhihoo asitti kufriirraa gara Islaamaatti waan dhufaniif, akkasumas baasii ijaarsaaf na jabeessu na bira waan hin jirreef, dhagaa keessaa dhundhuma shan mana keessa galchee, balbala namoonni ittiin seenanii fi balbala ittiin bahan lama isheef godha ture.’” Ibn az-Zubayr akkana jedhe: “Ani amma baasii barbaachisu qaba; namoota irrattis hin sodaatu.” Innis dhagaa keessaa dhundhuma shan itti dabale; hanga bu’uura ijaarsaa mul’isutti.

Namoonni bu’uura sana argan; achiis ijaarsa isaa irratti kaase. Ka’abaan dheerinni ishee dhundhuma kudha saddeet ture. Yeroo itti dabaluun dheerina isaa gabaabaa ta’uu hubate, dhundhuma kudhan itti dabalee dheerina isaa dabale; balbala lama godhe: tokkoon seenu, kan biraatiin immoo bahu. Ibn az-Zubayr erga ajjeefamee booda Hajjaaj Abdulmalikitti barreesse; waa’ee kanaa isa beeksise, akkasumas Ibn az-Zubayr bu’uura namoonni amanamoon Makkaa irraa argan irratti ijaarsa dhaabuu isaa itti hime.

Abdulmalik deebisee akkana jedhee barreesse: “Nuti hojii Ibn az-Zubayr keessatti harka hin qabnu. Wanta dheerina ishee irratti dabale akkuma jirutti dhiisi. Wanta dhagaa keessaa itti dabale immoo gara ijaarsa duraaniitti deebisi; balbala inni bane cufis.” Hajjaajis diigee gara ijaarsa duraanii isheetti deebise.

Nasa’i Sunana isaa keessatti Hinnaad irraa, Yahyaa ibn Abii Zaa’ida irraa, Abdulmalik ibn Abii Sulaymaan irraa, Ataa’ irraa, Ibn az-Zubayr irraa, A’ishaa irraa, kutaa hadithii Nabiyyiitti ol geessu kana qofa, seenaa kana osoo hin kaasiniin gabaaseera. Sunnaan hojii Abdullah ibn az-Zubayr رضي الله عنه godhe akkuma jirutti dhiisuu ture; sababni isaas, waan Ergamaan Rabbii ﷺ hawwanii turan sana raawwate. Garuu namoonni tokko tokko Islaama keessatti haaraa waan turaniif, akkasumas yeroo dhihoo asitti kufriirraa waan dhufaniif, qalbiin isaanii kana diduu sodaate. Sunnaan kun garuu Abdulmalik jalaa dhokatte.

Kanaaf yeroo A’ishaan Ergamaa Rabbii ﷺ irraa akka kana himte mirkanaa’e, Abdulmalik akkana jedhe: “Maaloo utuu isa akkuma inni dhiiseetti dhiisnee, ijaarsa isaa immoo akkuma itti ka’eetti hafeera ta’ee!” Akkuma Muslim gabaasetti: Muhammad ibn Haatim akkana jedhe: Muhammad ibn Bakr nuuf hime; Ibn Jurayj nuuf odeesse; Abdullah ibn Ubayd ibn Umayr fi al-Waliid ibn Ataa’ irraa dhaga’e; isaan lamaan Harith ibn Abdullah ibn Abii Rabi’aa irraa odeessan. Abdullah ibn Ubayd akkana jedhe: Harith ibn Abdullah yeroo khilaafaa Abdulmalik ibn Marwaan keessa gara isaa dhufe.

Abdulmalik akkana jedhe: “Abuu Hubayb—jechuun Ibn az-Zubayr—waan A’ishaa irraa dhaga’e jedhee himatu kana dhaga’e jedhee hin yaadu.” Harith akkana jedhe: “Eeyyee, ani ishee irraa dhaga’eera.” Abdulmalik, “Maal jettee dhageesse?” jedheen.

Innis akkana jedhe: “Isheen akkana jette: Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: ‘Ummanni kee ijaarsa mana Ka’abaa gabaabsee hojjetan. Utuu yeroo dhihoo asitti shirkii dhiisanii hin dhufin, waan irraa dhiisan deebisee nan ijaara ture. Yoo ummanni kee duuba koo ishee ijaaruu murteessan, kottu waan irraa dhiisan sitti argisiisa.’” Achii A’ishatti naannoo dhundhuma torbaa argisiise.

Kun hadithii Abdullah ibn Ubayd ti. Al-Waliid ibn Ataa’ itti dabalee akkana jedhe: Nabiyyiin ﷺ, “Balbala lama lafaan wal qixa ta’an, tokko bahaatiin, tokko dhihaatiin isheef nan godha ture. Ummanni kee balbala ishee ol kaasanii maaliif akka ta’e beektaa?” jedhan.

Isheen, “Lakki,” jette. Innis akkana jedhe: “Of tuulummaa isaanii agarsiisuuf, namni isaan barbaadan malee eenyu iyyuu akka ishee hin seenneef. Namni tokko ishee seenuu yoo barbaade, hanga ol ba’ee seenuuf dhihaatutti isa dhiisu; yeroo seenuuf jedhu immoo isa dhiibanii gadi buusu.” Abdulmalik Harithiin, “Ati isheen kana jettu dhageesseettaa?”

jedhe. Innis, “Eeyyee,” jedhe. Abdulmalik yeroo gabaabaaf ulee isaatiin lafa tuqe; achiis akkana jedhe: “Maaloo utuu ani waan inni baatee fi ijaare dhiisee, ishee akka inni ijaaretti hafeera ta’ee!” Muslim akkana jedhe: Muhammad ibn Amr ibn Jablahis hadithii kana nuuf hime; Abuu Aasim nuuf hime (ḥ).

Abdu ibn Humayd nuuf hime; Abdurrazzaaq nuuf odeesse. Isaan lamaanis karaa Ibn Jurayj kanaan, akkuma hadithii Ibn Bakr gabaasetti gabaasan.

Muslim akkana jedhe: Muhammad ibn Haatim naaf hime; Abdullah ibn Bakr as-Sahmii nuuf hime; Haatim ibn Abii Sughayrah nuuf hime; Abuu Qaz’ah irraa, Abdulmalik ibn Marwaan yeroo Ka’abaa naanna’aa (xawaafaa) jiru akkana jedhe: “Rabbiin Ibn az-Zubayr haa ajjeesu; Haadha Mu’umintootaa irratti soba, ‘Ani ishee irraa dhaga’eera; Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan’ jedha: ‘Yaa A’ishaa, ummanni kee yeroo dhihoo asitti kufriirraa gara Islaamaatti dhufuu isaanii utuu hin ta’in, mana kana diigee, dhagaa keessaa itti dabala ture; ummanni kee ijaarsa isaa keessatti hir’isan.’”

Harith ibn Abdullah ibn Abii Rabi’aa akkana jedhe: “Yaa Amiirul-Mu’uminiin, akkana hin jedhin. Ani Haadha Mu’umintootaa waa’ee kanaa dubbachaa jirtu dhaga’eera.” Abdulmalik akkana jedhe: “Utuu ani isa diiguun dura hadithii kana dhaga’ee ta’ee, Ka’abaa akka Ibn az-Zubayr ijaaretti nan dhiisa ture.”

Hadithiin kun A’ishaa Haadha Mu’umintootaa irraa dhufuun isaa akka waan murtaa’eetti ilaalama; sababiin isaas, karaalee sahiiha ta’an hedduudhaan ishee irraa gabaafameera: al-Aswad ibn Yaziid, Harith ibn Abdullah ibn Abii Rabi’aa, Abdullah ibn az-Zubayr, Abdullah ibn Muhammad ibn Abii Bakr as-Siddiiqii fi Urwah ibn az-Zubayr irraa. Kunis wanti Ibn az-Zubayr raawwate sirrii ta’uu isaa agarsiisa. Utuu akkuma jirutti dhiifame ta’ee, gaarii ture.

Garuu erga dhimmin gara haala amma jiru kanaatti deebi’ee booda, ulamaa’onni tokko tokko haala isaa jijjiiruu ni jibbanii turan; akkuma Amiirul-Mu’uminiin Haaruun ar-Rashiid yookaan abbaa isaa al-Mahdii Imam Maalikiin waa’ee Ka’abaa diiganii gara ijaarsa Ibn az-Zubayritti deebisuu gaafate jedhamee himame. Maalik akkana isaan jedhe: “Yaa Amiirul-Mu’uminiin, Ka’abaa Rabbii tapha moototaa hin godhin; namni tokko ishee diiguu yoo fedhe, ni diiga.” Kanaaf ar-Rashiid hojii sana dhiise. Iyyaad fi an-Nawawii gabaasaniiru.

Rabbiin beeka, Ka’baan hanga dhuma zamanatti haala kanaan itti fufuu hin ooltu; hanga namichi miila lamaan xixiqqoo qabu, kan Habashaa keessaa ta’e, ishee diigutti. Akkuma Sahih al-Bukhaarii fi Sahih Muslim keessatti Abuu Hurayrah irraa sahiiha ta’ee mirkanaa’e: inni akkana jedhe: Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: “Namichi miila lamaan xixiqqoo qabu, kan Habashaa keessaa ta’e, Ka’abaa ni diiga.” Isaan lamaanis hadithicha gabaasaniiru.

Abdullaah bin Abbaas رضي الله عنهما irraa Nabiyyiin صلى الله عليه وسلم akkana jedhan: «Akka waan isa argeetti: gurraacha, miilli isaa wal irraa fagaatee, dhagaa tokko tokkoon isa buqqisaa jira.» Bukhaariitu gabaase.

Imaam Ahmad bin Hanbal Musnad isaa keessatti akkana jedhe: Ahmad bin Abdul-Malik al-Haraanii nuuf hime; Muhammad bin Salamah nuuf hime; Ibn Ishaaq irraa, Ibn Abii Najiiḥ irraa, Mujaahid irraa, Abdullaah bin Amr bin al-Aas رضي الله عنهما irraa, innis akkana jedhe: Ergamaa Rabbii صلى الله عليه وسلم akkana jedhu dhaga’e: «Ka’aba diigu kan miilli isaa xiqqoo, kan Habashaa keessaa ta’e; miidhagina ishee irraa saama, uffata ishee irraa baasa. Ani akka waan isa ilaalaa jiruutti, mataan isaa rifeensa xiqqoo qabu, miilli isaa jaallaa’aan, meeshaa ittiin lafa qotanii fi qottoo isa irratti rukutaa jira.»

Al-fada‘ jechuun miila fi lafee lukaa gidduu jallachuu dha. Rabbiitu caalaa beeka, kun kan ta’u yeroo Ya’juuj fi Ma’juuj bahanii booda qofa; sababni isaa, Sahiiḥ al-Bukhaarii keessatti Abu Sa’iid al-Khudrii رضي الله عنه irraa dhufeera; Ergamaan Rabbii صلى الله عليه وسلم akkana jedhan: «Ya’juuj fi Ma’juuj erga bahan booda namoonni gara Manaatti hajju, umraa’nis ni godhu.» Al-Mu’minuun: 60; Ibraahiim: 37. Abd bin Hamiid immoo Abdurrazzaaq irraa, hadiisa kana dheerinaan gabaase; akkana jedhe: Dhimma Manaa...

Rabbi... Hajj: 26... ishee... Hajj: 26... Abdullaah... Ibraahiim: 37... isaan... Muhammad bin Ishaaq... Ergamaan Rabbii... jedhe... bin Umayr.

Jecha Rabbii olta’aa kan du’aa’ii Ibraahiimii fi Ismaa’iil عليهما السلام himu: «Gooftaa keenya! Nu siif Muslimoota godhi; sanyii keenya keessattis ummata siif Muslimtuu ta’e [uumi]. Sirna ibaadaa keenya nutti agarsiisi; tawbaa keenya qeebali. Ati Dhugumatti Tawbaa Qeebalaa, Rahmata Godhaa dha.»

Ibn Jariir akkana jedhe: Hiikni isaanii, «Ajaja keetiif kan ajajaman, ajaja kee jalatti kan gadi of qaban nu godhi; ajajamuu keessatti si waliin nama biraa hin qindeessinu; ibaadaa keessattis si malee kan biraa hin gabbarre» jechuu dha. Ibn Abii Haatim akkana jedhe: Abbaan koo nuuf hime; Ismaa’iil bin Rajaa bin Hayyaan al-Ḥiṣnii al-Qurashii nuuf hime; Ma‘qal bin Ubaydillaah nuuf hime; Abdul Kariim irraa, innis jecha «Nu siif Muslimoota godhi» jedhu irratti akkana jedhe: «Siif qulqulleessitoota nu godhi.» «Sanyii keenya keessattis ummata siif Muslimtuu ta’e [uumi]» jedhu irratti immoo: «Qulqulleessitoota» jedhe.

Akkasumas akkana jedhe: Alii bin al-Ḥusayn nuuf hime; al-Muqaddamii nuuf hime; Sa’iid bin Aamir, Salaam bin Abii Muṭii‘ irraa, aayaa kana irratti nuuf hime: «Nu Muslimoota godhi» jedhuun, «Isaan Muslimoota turan; garuu Rabbiin akka isaan amantii keessatti jabaatanii turaniif isa kadhatan» jedhe. Ikrimah immoo «Gooftaa keenya! Nu siif Muslimoota godhi» jedhu irratti, «Rabbiin: ‘Ani isiniif godheera’ jedhe»; «Sanyii keenya keessattis ummata siif Muslimtuu ta’e [uumi]» jedhu irratti immoo, «Rabbiin: ‘Ani isiniif godheera’ jedhe» jedhe.

As-Suddii, «Sanyii keenya keessattis ummata siif Muslimtuu ta’e [uumi]» jechuun Araboota jechuu dha, jedhe. Ibn Jariir akkana jedhe: Sirriin isaa Araboota qofa osoo hin ta’in, Arabaa fi kanneen biroo hunda hammata; sababni isaas sanyii Ibraahiim keessaa Banii Israa’iil ni jiru. Rabbiin olta’aanis akkana jedhe: «Ummata Muusaa keessaa ummanni haqaan qajeelchanii, haqaan murteessan ni jira.» Anis akkana jedha: Jechi Ibn Jariir jedhu kun yaada as-Suddii hin haalu; isaan kanaan addaan baasuun isaanii warra isaan hin taane akka keessa hin jirre hin agarsiisu.

Haalli dubbii as keessatti ka’e Araboota irratti waan xiyyeeffatuuf, kana booda akkana jedhe: «Gooftaa keenya! Isaan keessaa Ergamaa isaan irraa ta’e isaanitti ergi; inni aayaata Kee isaan irratti dubbisa, Kitaabaa fi hikmaa isaan barsiisa, isaan qulqulleessa»—hanga dhuma aayaatti. Kan kanaan yaadame Muhammad صلى الله عليه وسلم dha; isaan keessatti ergamaa ta’ee ergame, akkuma Rabbiin olta’aan akkana jedhe: «Inni Isa ummata Ummii [barreessuu hin beekne] keessatti Ergamaa isaan keessaa ta’e erge.»

Haa ta’u malee, kun ergaa isaa gara namoota gogaa diimaa fi gurraachaatti ergame ta’uu hin haalu; jecha Rabbii olta’aa «Jedhi: Yaa namoota! Ani hunduma keessaniif Ergamaa Rabbii ti» jedhuu fi ragaa murteessaa kanneen biroo irraa kan ka’e. Du’aa’iin kun kan Ibraahiimii fi Ismaa’iil عليهما السلام ti; akkuma Rabbiin olta’aan waa’ee gabroota Isaa sodaatanii amanan akkana jedhee dubbate: «Isaan warra ‘Gooftaa keenya! Niitiiwwanii fi sanyii keenya irraa gammachuu ijaa nuuf kenni; warra Rabbiin sodaataniif immoo fakkeenya nu godhi’ jedhaniidha.»

Sadarkaan kun shar‘aan barbaadamaadha. Ibaadaa Rabbii olta’aa jaallachuun guutuu kan ta’u, nama dhugumaan Rabbiin qofa gabbaru, shariika hin qabne, sanyii ofii keessaa argamuu jaallachuu dabalatee dha. Kanaaf, yeroo Rabbiin olta’aan Ibraahiim عليه السلام akkana jedhe: «Ani si namootaaf imaama [dura bu’aa] si godha», inni immoo, «Sanyii koo irraas hoo?» jedhe; Rabbiin, «Waadaan Kiyya zalimoota hin dhaqqabu» jedhe.

Kunis jecha isaa kan, «Anaa fi ilmaan koo sanamoota gabbaruu irraa fageessi» jedhu dha. Sahiiḥ Muslim keessatti Abu Hurayrah رضي الله عنه irraa, Nabiyyiin صلى الله عليه وسلم akkana jedhan: «Ilmi Aadam yeroo du’u hojii isaa irraa ni cita, wantoota sadii malee: sadaqaa itti fufaa taate, beekumsa ittiin fayyadaman, yookaan ilma gaarii isaaf du’aa’ii godhu.»

«Sirna ibaadaa keenya nutti agarsiisi» jedhu irratti Ibn Jurayj, Aṭaa irraa, «Nutti baasi; nu barsiisi» jedhe. Mujaahid immoo «Sirna ibaadaa keenya nutti agarsiisi» jechuun bakka horii itti qalamu keenya jechuu dha, jedhe. Aṭaa fi Qataadah irraa yaadni akkasii ni odeeffame. Sa’iid bin Manṣuur akkana jedhe: Attaab bin Bashir, Khusayf irraa, Mujaahid irraa nuuf hime; inni akkana jedhe: Ibraahiim, «Sirna ibaadaa keenya nutti agarsiisi» jedhe.

Jibriil gara isaa dhufee Manaa isa geesse; «Bu’uuraalee kaasi» jedheen. Bu’uuraalee kaasee ijaarsa sana guute. Sana booda harka isaa qabee isa baasee Ṣafaa geesse; «Kun mallattoo Rabbii irraa tokko» jedheen. Sana booda Marwahatti isa geesse; «Kunis mallattoo Rabbii irraa tokko» jedheen.

Sana booda gara Minnaa isa geesse. Yeroo Aqabah bira ga’an, Ibliis muka bira dhaabatee ture. Jibriil, «Takbiira jedhiitii isa dhagaadhuun rukuti» jedheen. Ibraahiim takbiira jedhee isa dhagaadhaan rukute. Sana booda Ibliis deemee Jamrat al-Wusṭaa bira dhaabate.

Jibriilii fi Ibraahiim isa bira yeroo darban, «Takbiira jedhiitii isa dhagaadhaan rukuti» jedheen. Ibraahiim takbiira jedhee isa rukute. Ibliis deeme; inni hamtichi wanta tokko gara Hajjii keessa galchuu barbaadee garuu dadhabe. Sana booda harka Ibraahiim qabee al-Mash‘ar al-Ḥaraam geesse; «Kun al-Mash‘ar al-Ḥaraam dha» jedheen.

Harka Ibraahiim qabee Arafaat geesse. «Wanta ani si agarsiise beektee?» jedheen; yeroo sadii akkana jedhe. Innis, «Eeyyee» jedhe. Abu Mijlazii fi Qataadah irraa immoo hadiisni kana fakkaatu ni odeeffame. Abu Daawud aṭ-Ṭayaalisii akkana jedhe: Ḥammaad bin Salamah, Abu al-Aaṣim al-Ghanawii irraa, Abu aṭ-Ṭufayl irraa, Ibn Abbaas irraa nuuf hime; innis akkana jedhe: Ibraahiim yeroo sirnoota Hajjii agarsiifamanitti, sheyxaanni bakka sa‘yii irratti isa dura dhaabate.

Ibraahiim isatti dorgomee isa caale. Sana booda Jibriil isa geessee Minnaa isa geesse; «Kun bakka namoonni buufatan» jedheen. Yeroo Jamrat al-Aqabah bira ga’e, sheyxaanni isa dura dhaabate; Ibraahiim hanga inni deemu dhagaa xixiqqoo torba itti darbatuun isa rukute. Sana booda Jamrat al-Wusṭaa isa geesse; sheyxaanni isa dura dhaabate; dhagaa xixiqqoo torba itti darbatee hanga inni deemu isa rukute.

Sana booda Jamrah isa fagoo isa geesse; sheyxaanni isa dura dhaabate; dhagaa xixiqqoo torba itti darbatee hanga inni deemu isa rukute. Sana booda Jam‘a isa geesse. «Kun al-Mash‘ar dha» jedheen. Sana booda Arafah isa geesse.

«Kun Arafah dha» jedheen. Jibriil immoo, «Beektee?» jedheen. Al-A‘raaf: 159; Al-Jumu‘ah: 2; Al-A‘raaf: 158; Al-Furqaan: 74; Ibraahiim: 35.

Tafsiira Al-Baghawii

Jecha Rabbii Olta’aa: «Yeroo Ibraahim hundeewwan Manaa fi Ismaa’iil waliin ol kaasaa turan» jedhu ilaalchisee, warri odeessan akkana jedhan: Dhugumatti, Rabbiin Olta’aan bakka Manaa kanaa lafa uumuu isaa waggaa kuma lama dura uume. Innis waan adii bishaan irra ture; lafti isa jalaa babal’ifamte. Yeroo Rabbiin Aadamiin (nagaan isa irratti haa jiraatu) gara lafaatti buuse, kophaa ta’ee dhiphate; kanaaf gara Rabbii Olta’aatti komate.

Rabbiin Manni Sochii Maleeykootaa jedhamu yaaqutii Jannataa keessaa tokko irraa buuse; balbala lama kan zabarjadhi magariisaa irraa hojjetaman qaba ture: balbala bahaatii fi balbala lixaa. Bakka Manaa kanaa irratti kaa’ee akkana jedhe: «Yaa Aadam, Mana siif buuseera; akkuma namoonni Arshii Kiyya naanna’an naannoo isaatti naanna’i, akkuma Arshii Kiyya biratti salaata dhiyyeessan immoo isa biratti salaati.» Dhagaa sanaas buuse; inni adii ture, garuu yeroo Jahaaliyyummaa keessatti dubartoonni laguu qaban tuqanii gurraacha’e. Aadam biyya Hindii irraa gara Makkaatti miilaan qajeele.

Rabbiin maleekaa tokko isaaf ramade; inni gara Manaatti isa qajeelche. Aadam Mana sana hajjate, sirnoota Hajjis raawwate. Yeroo xumure maleeykoota isa simatanii akkana jedhan: «Yaa Aadam, Hajjiin kee fudhatama haa argatu; dhugumatti, nuti waggaa kuma lama dura Mana kana hajjanneerra.» Ibn Abbaas (Rabbiin isaan lamaan irraa haa jaallatu) akkana jedhe: «Aadam Hindii irraa gara Makkaatti miilaan imaluudhaan yeroo afurtama Hajjate.»

Haalli kun hanga yeroo lola bishaanii guddaatti itti fufe. Sana booda Rabbiin Olta’aan Mana sana gara samii afraffaatti ol fuudhe. Guyyaa hunda maleeykoota kuma torbaatamatu isa seena; ergasii gara isaatti deebi’anii hin dhufan. Jibriiliinis (nagaan isa irratti haa jiraatu) ergamee, Dhagaa Gurraacha Bishaaniin hin liqimfamneef Tulluu Abuu Qubays keessatti dhokse.

Bakki Manaa hanga yeroo Ibraahimitti duwwaa ture. Sana booda, Rabbiin Olta’aan Ibraahim erga Ismaa’iil fi Ishaaq dhalataniin booda, Mana keessatti maqaan Isaa itti yaadatamu ijaaruuf isa ajaje. Ibraahim bakka isaa akka isaaf ibsu Rabbii Olta’aa kadhate. Rabbiin Sakiinaa [tasgabbii] bakka Manaa itti argamu isa agarsiisuuf erge.

Isheen bubbee cimaa fi qaxxaamuraa mataa lama kan bofaa fakkaattu turte. Rabbiin Ibraahimi bakka Sakiinaan dhaabbattu ijaaruuf ajaje. Ibraahim ishee hordofee hanga isaan Makka ga’anitti deemaa turan; achiis Sakiinaan bakka Manaa irratti akka haguugaa walitti maramtuutti maramte. Kun yaada Alii fi Hasaniti.

Ibn Abbaas immoo akkana jedhe: «Rabbiin Olta’aan duumessa hamma Ka’aba ta’u erge. Duumessi sun imala; Ibraahimis gaaddisa isaa keessatti isa hordofee deemaa ture. Hanga Makka ga’anii fi duumessi bakka Manaa irratti dhaabbatutti itti fufe. Achumaan Ibraahimiif keessaa sagaleen dhufe: “Gaaddisa isaa irratti ijaari; hin dabaliin, hin hir’isin.”»

Yaadni biraan, Rabbiin bakka Manaa isa agarsiisuuf Jibriiliin erge; akkuma jecha Rabbii Olta’aa: «Yeroo Bakka Manaa Ibraahimiif qopheessine» jedhu. Kanaaf Ibraahimii fi Ismaa’iil Mana sana ijaaran. Ibraahim ijaaraa ture; Ismaa’iil immoo dhagaa isaaf kennaa ture. Jechi Rabbii Olta’aa: «Yeroo Ibraahim hundeewwan Manaa fi Ismaa’iil waliin ol kaasaa turan» jedhu kana jechuudha; jechuun, hundeewwan isaa.

Tokko isaanii «hundee» jedhama. Kisaa’ii akkana jedhe: «Dallaa Manaa.» Ibn Abbaas akkana jedhe: «Manni kun tulluuwwan shan irraa ijaarame: Tuuri Siinaa, Tuuri Zaytaa, Lubnaan — inni tulluu biyya Shaam keessatti argamu — fi Juudii, inni tulluu Jazii’raa keessatti argamu. Hundee isaa immoo Hiraa irraa ijaaran; innis tulluu Makkaatti argamuudha.»

Ibraahim bakka Dhagaa Gurraachaatti yeroo ga’u, Ismaa’iiliin akkana jedhe: «Dhagaa bareedaa ta’e, namootaaf mallattoo ta’u tokko naaf fidi.» Ismaa’iil dhagaa tokko itti fide. Ibraahim akkana jedhe: «Kana caalaa bareedaa naaf fidi.» Ismaa’iil isa barbaacha deeme.

Yeroo sana Abuu Qubays akkana jedhee waame: «Yaa Ibraahim, amaanaa siif kaa’ame tokko na bira jira; kana fudhadhu.» Innis Dhagaa Gurraacha fudhatee bakka isaa kaa’e. Yaadni biraan immoo Rabbiin Olta’aan samii keessatti Manni tokko ijaare; innis Al-Bayt Al-Ma’muur jedhama, Al-Diraahis jedhama. Maleeykotaas akka Ka’aba lafa irratti, isa fuuldura isaa, hammaafi fakkeenya isaatiin ijaaran ajaje.

Yaadni biraan, namni jalqabaa Ka’aba ijaare Aadam; yeroo lola bishaanii guddaa keessa immoo badde; ergasii Rabbiin Ibraahimiif bakka isaa mul’isee, inni ijaare jedha. Jecha Rabbii: «Gooftaa keenya, nurraa qeebali» jedhu keessatti jechi dhokate jira; hiikni isaa: isaan lamaan akkana jedhu: «Gooftaa keenya, ijaarsa keenya nurraa qeebali. Dhugumatti, Ati kan kadhannaa keenya dhaggeeffatuudha; kan yaada keenya beekuudha.»

«Gooftaa keenya, nu siif Muslimoota taasisi» jechuun: warra si tokkichoomsan, siif ajajaman, ikhlasa qaban, siif of gadi qaban nu taasisi. «Sanyii keenya irraas» jechuun ijoollee keenya keessaa. «Ummata» jechuun garee; ummanni immoo hordoftoota nabiyyootaa jechuudha. «Siif Muslimoota» jechuun warra siif of gadi qaban jechuudha.

«Nu agarsiisi» jechuun nu barsiisi, nu hubachiisi. Ibn Kasiir ra’aa sukuun godhee qara’e; Abu Amr immoo ra’aa gabaabsee, hafan immoo kasraa godhanii qara’an. Ibn Aamirii fi Abu Bakr immoo Suuraa Haa Miim Sajda keessatti sukuuna irratti walii galan. Jechi kun jalqaba «Ar’iinaa» ture; hamma salphatuuf hamzaan haqamte, sochiin ishees ra’aa irratti dabarfame.

Namni sukuun godhee qara’e immoo: «Hamzaan badnaan sochiin ishees bade» jedhe. «Sirnoota Hajjii keenya» jechuun seera amantii keenyaa fi hojiiwwan Hajjii keenyaa jechuudha. Yaadni biraan: bakka Hajjii keenya jechuudha. Mujaahid akkana jedhe: «Bakka aarsaa keenya; nusk jechuun horii qalamu jechuudha.»

Yaadni biraan immoo: iddoowwan ibaadaa keenya jechuudha. Nusk jechuun bu’uuraan ibaadaa; naasik immoo nama ibaadu jechuudha. Rabbiin Olta’aan kadhannaa isaanii qeebalee, Jibriiliin erge; innis guyyaa Arafaa sirnoota Hajjii isaan agarsiise. Yeroo Arafaat ga’an, Jibriil, «Yaa Ibraahim, hubatteettaa?»

jedheen. Innis, «Eeyyee» jedhe. Kanaaf yeroo sana «Arafa» jedhamee moggaafame; iddoon sunis «Arafaat» jedhame. «Nutti toobi» jechuun nuuf araarami jechuudha. «Dhugumatti, Ati kan tawbaa qeebalu, rahmata godhuudha.»