പ്രവൃത്തി സ്വീകരിക്കാനും പശ്ചാത്താപത്തിനുമുള്ള പ്രാർത്ഥന

ശൈഖ് അബ്ദുർറഹ്മാൻ അസ്സഅ്ദിയുടെ തഫ്സീർ

അവർ തങ്ങൾക്കുവേണ്ടിയും തങ്ങളുടെ സന്തതികൾക്കുവേണ്ടിയും ഇസ്‌ലാമിനായി പ്രാർത്ഥിച്ചു. ഹൃദയം തന്റെ രക്ഷിതാവിന് കീഴടങ്ങുകയും അവന്റെ കല്പനയ്ക്ക് വഴങ്ങുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ് ഇസ്‌ലാമിന്റെ യഥാർഥ സ്വഭാവം; അതിൽ അവയവങ്ങളുടെ അനുസരണവും ഉൾപ്പെടുന്നു.

“ഞങ്ങളുടെ ആരാധനാക്രമങ്ങൾ ഞങ്ങൾക്ക് കാണിച്ചുതരേണമേ” എന്നതിന്റെ അർത്ഥം: ഞങ്ങൾക്ക് അവ നേരിട്ട് കാണിച്ചുതരുകയും നിരീക്ഷിച്ച് പഠിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യേണമേ എന്നാണ്. അങ്ങനെ ചെയ്യുന്നത് കൂടുതൽ വ്യക്തവും ഫലപ്രദവുമാണ്. സന്ദർഭവും സാഹചര്യവും സൂചിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, ഇവിടെ ആരാധനാക്രമങ്ങൾ എന്നതുകൊണ്ട് ഹജ്ജിലെ എല്ലാ അനുഷ്ഠാനങ്ങളും ഉദ്ദേശിച്ചിരിക്കാം. വാക്കിന്റെ പൊതുവായ അർത്ഥമനുസരിച്ച്, അതിനെക്കാൾ വിശാലമായി മുഴുവൻ മതവും എല്ലാ ആരാധനകളും ഉദ്ദേശിച്ചിരിക്കാനും സാധ്യതയുണ്ട്.

കാരണം, നുസ്ക് എന്ന പദത്തിന്റെ അർത്ഥം ആരാധനയാണ്; എന്നാൽ പതിവുപ്രയോഗത്തിൽ അത് ഹജ്ജിലെ ആരാധനാനുഷ്ഠാനങ്ങൾക്കാണ് കൂടുതലായി ഉപയോഗിക്കുന്നത്. അതിനാൽ അവരുടെ പ്രാർത്ഥനയുടെ ആകെ ഉദ്ദേശ്യം പ്രയോജനകരമായ അറിവും സൽകർമ്മവും ചെയ്യാൻ സൗഭാഗ്യം നൽകണമെന്നതായിരുന്നു.

ദാസൻ എത്ര ഉന്നതനായാലും കുറവുകൾ സംഭവിക്കാതെ കഴിയില്ല; അതിനാൽ അവന് പശ്ചാത്താപം ആവശ്യമാണ്. അതുകൊണ്ട് അവർ പറഞ്ഞു: “ഞങ്ങളുടെ പശ്ചാത്താപം സ്വീകരിക്കേണമേ. തീർച്ചയായും നീ പശ്ചാത്താപം ഏറെ സ്വീകരിക്കുന്നവനും കരുണാനിധിയുമാകുന്നു.”

അടിത്തറകൾ പാകി കഅ്ബയുടെ ഭവനം പണിയുന്നതിലും ഈ മഹത്തായ പ്രവൃത്തി തുടർന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്നതിലും ആയിരുന്ന ഇബ്രാഹീമിനെയും ഇസ്മാഈലിനെയും ഓർക്കുക. ഭയവും പ്രത്യാശയും നിറഞ്ഞവരായിരുന്നു അവർ. ഈ പ്രവൃത്തി ചെയ്യുന്നതിനിടയിലും, അതിലൂടെ വിപുലമായ നന്മ ലഭിക്കാനായി തങ്ങളുടെ പ്രവൃത്തി സ്വീകരിക്കണമേ എന്ന് അവർ അല്ലാഹുവിനോട് പ്രാർത്ഥിച്ചു.

ഇമാം ഇബ്നു കസീറിന്റെ തഫ്സീർ

അല്ലാഹുവിന്റെ വചനം: “ഇബ്രാഹീമും ഇസ്മാഈലും ഭവനത്തിന്റെ അടിത്തറകൾ ഉയർത്തിയിരുന്ന സന്ദർഭം: ഞങ്ങളുടെ രക്ഷിതാവേ, ഞങ്ങളിൽ നിന്ന് സ്വീകരിക്കേണമേ. തീർച്ചയായും നീ എല്ലാം കേൾക്കുന്നവനും അറിയുന്നവനുമാകുന്നു. ഞങ്ങളുടെ രക്ഷിതാവേ, ഞങ്ങളെ ഇരുവരെയും നിനക്ക് കീഴ്പെടുന്നവരാക്കേണമേ; ഞങ്ങളുടെ സന്തതികളിൽ നിന്ന് നിനക്ക് കീഴ്പെടുന്ന ഒരു സമൂഹത്തെയും ഉണ്ടാക്കേണമേ; ഞങ്ങളുടെ ആരാധനാക്രമങ്ങൾ ഞങ്ങൾക്ക് കാണിച്ചുതരേണമേ; ഞങ്ങളുടെ പശ്ചാത്താപം സ്വീകരിക്കേണമേ. തീർച്ചയായും നീ പശ്ചാത്താപം ഏറെ സ്വീകരിക്കുന്നവനും കരുണാനിധിയുമാകുന്നു” എന്നതിനെക്കുറിച്ച്:

“അടിത്തറകൾ” എന്നത് അടിത്തറയെയോ അടിസ്ഥാനത്തെയോ സൂചിപ്പിക്കുന്ന “ഖാഇദ” എന്ന പദത്തിന്റെ ബഹുവചനമാണ്. നബിയേ, നിന്റെ ജനങ്ങളോട് ഇബ്രാഹീമും ഇസ്മാഈലും (അലൈഹിമസ്സലാം) ഭവനം പണിതതും അതിന്റെ അടിത്തറകൾ ഉയർത്തിയതും ഓർക്കാൻ അല്ലാഹു പറയുന്നു. അവർ അപ്പോൾ ഇപ്രകാരം പറയുകയായിരുന്നു: “ഞങ്ങളുടെ രക്ഷിതാവേ, ഞങ്ങളിൽ നിന്ന് സ്വീകരിക്കേണമേ. തീർച്ചയായും നീ എല്ലാം കേൾക്കുന്നവനും അറിയുന്നവനുമാകുന്നു.”

അവർ സൽകർമ്മം ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും, അത് സ്വീകരിക്കണമേ എന്ന് അല്ലാഹുവിനോട് അപേക്ഷിച്ചു.

ഇബ്നു അബീ ഹാതിം, മക്കക്കാരനായ മുഹമ്മദ് ബിൻ യസീദ് ബിൻ ഖുനൈസിന്റെ ഹദീസിലൂടെ വഹീബ് ബിൻ അൽ-വർദിൽ നിന്ന് നിവേദനം ചെയ്യുന്നു: അദ്ദേഹം “ഇബ്രാഹീമും ഇസ്മാഈലും ഭവനത്തിന്റെ അടിത്തറകൾ ഉയർത്തിയിരുന്ന സന്ദർഭം: ഞങ്ങളുടെ രക്ഷിതാവേ, ഞങ്ങളിൽ നിന്ന് സ്വീകരിക്കേണമേ” എന്ന വചനം പാരായണം ചെയ്ത ശേഷം കരയുകയും ഇപ്രകാരം പറയുകയും ചെയ്തു: “റഹ്മാനായ അല്ലാഹുവിന്റെ ഖലീൽ, റഹ്മാനായ അല്ലാഹുവിന്റെ ഭവനത്തിന്റെ തൂണുകൾ ഉയർത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും, അത് നിന്നിൽ നിന്ന് സ്വീകരിക്കപ്പെടില്ലേയെന്ന് ഭയപ്പെടുന്നു!”

നിഷ്കളങ്കരായ വിശ്വാസികളുടെ അവസ്ഥയെക്കുറിച്ച് അല്ലാഹു പറഞ്ഞതും ഇതുപോലെയാണ്: “അവർ നൽകേണ്ടത് നൽകുന്നു; എന്നിട്ടും അവരുടെ ഹൃദയങ്ങൾ ഭയവിഹ്വലമായിരിക്കുന്നു” (അൽ-മുഅ്മിനൂൻ 23:60). അതായത്, ദാനധർമ്മങ്ങളും ചെലവഴിക്കലുകളും സൽകർമ്മങ്ങളും അവർ ചെയ്യുന്നു; എന്നിട്ടും അവ സ്വീകരിക്കപ്പെടാതിരിക്കുമോ എന്ന് ഭയപ്പെടുന്നു. ആഇശ (റദിയല്ലാഹു അൻഹാ) നിവേദനം ചെയ്ത് നബി (സല്ലല്ലാഹു അലൈഹി വസല്ലം)യിൽ നിന്ന് വന്ന സ്വഹീഹായ ഹദീസിലും ഇതേ അർത്ഥം വന്നിട്ടുണ്ട്; അതിന്റെ സ്ഥാനം പിന്നീട് വരും.

ചില മുഫസ്സിറുകൾ പറഞ്ഞത്, അടിത്തറകൾ ഉയർത്തിയത് ഇബ്രാഹീമും പ്രാർത്ഥിച്ചത് ഇസ്മാഈലുമായിരുന്നു എന്നാണ്. എന്നാൽ ശരിയായത്, ഇരുവരും അടിത്തറകൾ ഉയർത്തുകയും ഒരുമിച്ച് പ്രാർത്ഥിക്കുകയും ചെയ്തുവെന്നാണ്; ഇതിന്റെ വിശദീകരണം പിന്നെ വരും.

ഇമാം ബുഖാരി ഈ വിഷയത്തിൽ ഒരു ഹദീസ് നിവേദനം ചെയ്തിട്ടുണ്ട്; അതിനു പിന്നാലെ ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട റിപ്പോർട്ടുകളും അദ്ദേഹം ചേർത്തു. ബുഖാരി (റഹിമഹുല്ലാഹ്) പറഞ്ഞു: അബ്ദുല്ലാഹ് ബിൻ മുഹമ്മദ് ഞങ്ങളോട് പറഞ്ഞു; അബ്ദുറസ്സാഖ് ഞങ്ങളോട് പറഞ്ഞു; മഅ്മർ, അയ്യൂബ് അസ്സഖ്തിയാനിയും കസീർ ബിൻ കസീർ ബിൻ അൽ-മുത്തലിബ് ബിൻ അബീ വദാഅയും വഴി—അവരിൽ ഒരാൾ മറ്റേയാളേക്കാൾ അധികമായി നിവേദനം ചെയ്തിട്ടുണ്ട്—സഈദ് ബിൻ ജുബൈർ വഴി ഇബ്നു അബ്ബാസ് (റദിയല്ലാഹു അൻഹുമാ)യിൽ നിന്ന് നിവേദനം ചെയ്തു. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു:

“സ്ത്രീകൾ അരപ്പട്ട (മിൻതഖ്) ആദ്യമായി ധരിച്ചത് ഇസ്മാഈലിന്റെ മാതാവിലൂടെയാണ്. സാറയിൽ നിന്ന് അവളുടെ കാൽപ്പാടുകൾ മറയ്ക്കാൻ അവർ ഒരു അരപ്പട്ട ഉണ്ടാക്കി. പിന്നീട് ഇബ്രാഹീം (അലൈഹിസ്സലാം) അവളെയും മുലകുടിക്കുന്ന മകൻ ഇസ്മാഈലിനെയും കൊണ്ടുവന്നു. പള്ളിയുടെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന ഭാഗത്ത് സംസം കിണറിനു മുകളിലുള്ള ഒരു മരച്ചുവട്ടിൽ അവരെ താമസിപ്പിച്ചു.

അന്ന് മക്കയിൽ ആരുമുണ്ടായിരുന്നില്ല; വെള്ളവും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. അവരെ അവിടെ ഇരുത്തിയശേഷം, കുറച്ച് ഈന്തപ്പഴമുള്ള ഒരു സഞ്ചിയും വെള്ളമുള്ള ഒരു തോൽപ്പാത്രവും അവരുടെ അരികിൽ വെച്ചു. പിന്നെ ഇബ്രാഹീം മടങ്ങിപ്പോയി.

ഇസ്മാഈലിന്റെ മാതാവ് പിന്നാലെ ചെന്ന് പറഞ്ഞു: ‘ഇബ്രാഹീമേ, ആളുകളോ മറ്റെന്തെങ്കിലുമോ ഇല്ലാത്ത ഈ താഴ്‌വരയിൽ ഞങ്ങളെ വിട്ട് നീ എവിടേക്കാണ് പോകുന്നത്?’ അവൾ പലവട്ടം അതു ചോദിച്ചെങ്കിലും അദ്ദേഹം തിരിഞ്ഞുനോക്കിയില്ല. അപ്പോൾ അവൾ ചോദിച്ചു: ‘അല്ലാഹുവാണോ നിങ്ങളോട് ഇങ്ങനെ ചെയ്യാൻ കല്പിച്ചത്?’ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ‘അതെ.’

അവൾ പറഞ്ഞു: ‘എങ്കിൽ അവൻ ഞങ്ങളെ ഉപേക്ഷിക്കുകയില്ല.’ പിന്നെ അവൾ മടങ്ങി.

ഇബ്രാഹീം, അവരെ കാണാനാവാത്ത മലമ്പാതയിലെത്തിയപ്പോൾ, കഅ്ബയിലേക്കു തിരിഞ്ഞുനിന്ന് കൈകൾ ഉയർത്തി ഈ പ്രാർത്ഥന നടത്തി: ‘ഞങ്ങളുടെ രക്ഷിതാവേ, കൃഷിയില്ലാത്ത ഒരു താഴ്‌വരയിൽ, നിന്റെ പവിത്രഭവനത്തിനരികിൽ, എന്റെ സന്തതികളിൽ ചിലരെ ഞാൻ താമസിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു; അവർ നമസ്കാരം നിലനിർത്തേണ്ടതിനായി. അതിനാൽ ജനങ്ങളിൽ ചിലരുടെ ഹൃദയങ്ങളെ അവരിലേക്കു ചായിക്കുമാറാക്കുകയും, അവർ നന്ദിയുള്ളവരാകേണ്ടതിന് ഫലങ്ങളിൽ നിന്ന് അവർക്ക് ഉപജീവനം നൽകുകയും ചെയ്യേണമേ’ (ഇബ്രാഹീം 14:37).

ഇസ്മാഈലിന്റെ മാതാവ് ഇസ്മാഈലിന് മുലകൊടുക്കുകയും ആ വെള്ളം കുടിക്കുകയും ചെയ്തു. തോൽപ്പാത്രത്തിലെ വെള്ളം തീർന്നപ്പോൾ അവൾക്കും മകനും ദാഹിച്ചു. അവൻ വെള്ളമില്ലാതെ പിടയുന്നതോ നിലത്ത് ഉരുളുന്നതോ അവൾ നോക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നു. അത് കാണാൻ കഴിയാതെ അവൾ പുറപ്പെട്ടു.

തനിക്കടുത്തുള്ള മല സഫയായിരുന്നു. അവൾ അതിന്മേൽ കയറി താഴ്‌വരയിലേക്ക് നോക്കി; ആരെയെങ്കിലും കാണാമോ എന്ന്. ആരെയും കണ്ടില്ല. സഫയിൽ നിന്ന് താഴേക്കിറങ്ങി, താഴ്‌വരയിലെത്തിയപ്പോൾ വസ്ത്രത്തിന്റെ അറ്റം ഉയർത്തി, കഠിനമായി ഓടുന്ന ഒരാളെപ്പോലെ അവൾ താഴ്‌വര കടന്നു.

പിന്നീട് മർവയിൽ കയറി ആരെയെങ്കിലും കാണാമോ എന്നു നോക്കി; ആരെയും കണ്ടില്ല. അങ്ങനെ അവൾ ഏഴുവട്ടം ചെയ്തു. ഇബ്നു അബ്ബാസ് പറഞ്ഞു: നബി (സല്ലല്ലാഹു അലൈഹി വസല്ലം) പറഞ്ഞു: ‘അതിനാലാണ് ആളുകൾ ഇവ രണ്ടിനുമിടയിൽ സഅ്‌യ് ചെയ്യുന്നത്.’

മർവയുടെ മുകളിൽ എത്തിയപ്പോൾ അവൾ ഒരു ശബ്ദം കേട്ടു. അവൾ തന്നോടുതന്നെ ‘നിശ്ശബ്ദം’ എന്നു പറഞ്ഞു. ശ്രദ്ധിച്ചപ്പോൾ വീണ്ടും ശബ്ദം കേട്ടു. അവൾ പറഞ്ഞു: ‘നിന്റെ പക്കൽ സഹായമുണ്ടെങ്കിൽ ഞാൻ കേട്ടു.’ അപ്പോൾ സംസം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നിടത്ത് മലക്ക് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.

തന്റെ കുതികാൽ കൊണ്ടോ ചിറകുകൊണ്ടോ അവൻ നിലം കുഴിച്ചു; അങ്ങനെ വെള്ളം പുറപ്പെട്ടു. ഇസ്മാഈലിന്റെ മാതാവ് കൈകൊണ്ട് ചുറ്റും തടയണയുണ്ടാക്കുകയും വെള്ളം തന്റെ തോൽപ്പാത്രത്തിലേക്ക് കോരിയെടുക്കുകയും ചെയ്തു. അവൾ വെള്ളം കോരിയെടുക്കുമ്പോഴും വെള്ളം ഉറവപോലെ ഒഴുകിക്കൊണ്ടിരുന്നു.

ഇബ്നു അബ്ബാസ് പറഞ്ഞു: നബി (സല്ലല്ലാഹു അലൈഹി വസല്ലം) പറഞ്ഞു: ‘അല്ലാഹു ഇസ്മാഈലിന്റെ മാതാവിനോട് കരുണ കാണിക്കട്ടെ! അവൾ സംസം വെള്ളം തടയാതെ വിട്ടിരുന്നുവെങ്കിൽ—അല്ലെങ്കിൽ വെള്ളം കോരിയെടുക്കാതിരുന്നുവെങ്കിൽ—സംസം ഒഴുകുന്ന ഒരു ഉറവയായേനേ.’ പിന്നെ അവൾ വെള്ളം കുടിക്കുകയും മകന് മുലകൊടുക്കുകയും ചെയ്തു. മലക്ക് അവളോട് പറഞ്ഞു: ‘നാശത്തെക്കുറിച്ച് ഭയപ്പെടേണ്ട.

ഇവിടെ അല്ലാഹുവിനുള്ള ഒരു ഭവനമുണ്ട്. ഈ ബാലനും അവന്റെ പിതാവും അത് പണിയും. അല്ലാഹു തന്റെ ഭവനക്കാരെ ഉപേക്ഷിക്കുകയില്ല.’

അന്ന് ഭവനം ഉയർന്ന മൺകൂനപോലെയായിരുന്നു. പ്രളയജലം അതിന്റെ വലത്തും ഇടത്തും ഒഴുകിപ്പോകും. അങ്ങനെ കഴിഞ്ഞപ്പോൾ ജുർഹുമിലെ ഒരു കൂട്ടം ആളുകളോ അവരുടെ ഒരു കുടുംബമോ കദാഅ് വഴിയായി അവിടെയെത്തി. അവർ മക്കയുടെ താഴ്ഭാഗത്ത് തമ്പടിച്ചു. വെള്ളത്തിനുമുകളിൽ വട്ടമിട്ട് പറക്കുന്ന ഒരു പക്ഷിയെ കണ്ടപ്പോൾ അവർ പറഞ്ഞു: ‘ഈ പക്ഷി വെള്ളത്തിനു മുകളിൽ വട്ടമിട്ടു പറക്കുന്നു.

ഈ താഴ്‌വരയിൽ വെള്ളമില്ലെന്ന് നമുക്കറിയാമല്ലോ.’ അവർ ഒരാളെയോ രണ്ടാളെയോ വെള്ളം അന്വേഷിക്കാൻ അയച്ചു. അവർ വെള്ളം കണ്ടു മടങ്ങിവന്ന് വിവരം അറിയിച്ചു. അപ്പോൾ അവർ അവിടേക്കു വന്നു. ഇസ്മാഈലിന്റെ മാതാവ് വെള്ളത്തിനരികിലായിരുന്നു. അവർ ചോദിച്ചു: ‘നിന്റെ സമീപത്ത് താമസിക്കാൻ ഞങ്ങൾക്ക് അനുവാദം തരാമോ?’

അവൾ പറഞ്ഞു: ‘തരാം, പക്ഷേ വെള്ളത്തിൽ നിങ്ങൾക്ക് അവകാശമുണ്ടാകില്ല.’ അവർ സമ്മതിച്ചു.

നബി (സല്ലല്ലാഹു അലൈഹി വസല്ലം) പറഞ്ഞു: ‘അവർ വന്നത് ഇസ്മാഈലിന്റെ മാതാവിന് ഇഷ്ടമായി; അവൾക്ക് മനുഷ്യസാമീപ്യം ഇഷ്ടമായിരുന്നു. അവർ അവിടെ താമസമാക്കി, തങ്ങളുടെ കുടുംബങ്ങളെയും വിളിച്ചുവരുത്തി. അവരുടെ പല കുടുംബങ്ങളും അവിടെയെത്തിയതോടെ ബാലൻ വളർന്നു; അവരിൽ നിന്ന് അറബി ഭാഷ പഠിച്ചു. വളർന്നപ്പോൾ അവൻ അവർക്കിടയിൽ പ്രിയങ്കരനായി.

പ്രായപൂർത്തിയായപ്പോൾ അവർ അവരുടെ കൂട്ടത്തിൽപ്പെട്ട ഒരു സ്ത്രീയെ അവനു വിവാഹം കഴിച്ചുകൊടുത്തു. ഇസ്മാഈലിന്റെ മാതാവ് മരിച്ചു.

ഇസ്മാഈൽ വിവാഹിതനായശേഷം ഇബ്രാഹീം തന്റെ വിട്ടുപോയവരെ അന്വേഷിച്ച് വന്നു. ഇസ്മാഈലിനെ കണ്ടില്ല. അവന്റെ ഭാര്യയോട് ചോദിച്ചപ്പോൾ അവൾ പറഞ്ഞു: ‘അദ്ദേഹം ഞങ്ങൾക്കായി ഉപജീവനം തേടി പുറത്തുപോയിരിക്കുന്നു.’ അവരുടെ ജീവിതത്തെക്കുറിച്ചും അവസ്ഥയെക്കുറിച്ചും ചോദിച്ചപ്പോൾ അവൾ പറഞ്ഞു: ‘ഞങ്ങൾ ദരിദ്രരാണ്; കഷ്ടപ്പാടിലും പ്രയാസത്തിലുമാണ്.’

അവൾ പരാതിപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ ഇബ്രാഹീം പറഞ്ഞു: ‘നിന്റെ ഭർത്താവ് വന്നാൽ അവനു എന്റെ സലാം പറയുക; അവന്റെ വീട്ടുവാതിലിന്റെ പടിവാതിൽ മാറ്റണമെന്ന് പറയുകയും ചെയ്യുക.’

ഇസ്മാഈൽ തിരിച്ചെത്തിയപ്പോൾ എന്തോ മനസ്സിലായതുപോലെ ചോദിച്ചു: ‘ആരെങ്കിലും വന്നിരുന്നോ?’ അവൾ പറഞ്ഞു: ‘അതെ, ഇങ്ങനെയിങ്ങനെയുള്ള ഒരു വൃദ്ധൻ വന്നു. നിന്നെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചു; ഞാൻ വിവരം പറഞ്ഞു. നമ്മുടെ ജീവിതം എങ്ങനെയെന്ന് ചോദിച്ചപ്പോൾ, ഞങ്ങൾ കഷ്ടതയിലാണെന്ന് പറഞ്ഞു.’

അവൻ ചോദിച്ചു: ‘അദ്ദേഹം എന്തെങ്കിലും ഉപദേശിച്ചോ?’ അവൾ പറഞ്ഞു: ‘അതെ. നിനക്കു സലാം പറയാനും, നിന്റെ വീട്ടുവാതിലിന്റെ പടിവാതിൽ മാറ്റാനും പറഞ്ഞു.’ ഇസ്മാഈൽ പറഞ്ഞു: ‘അത് എന്റെ പിതാവാണ്. എന്നെ നിന്നിൽ നിന്ന് വേർപിരിയാൻ അദ്ദേഹം കല്പിച്ചിരിക്കുന്നു.

നീ നിന്റെ കുടുംബത്തിലേക്കു മടങ്ങുക.’ അങ്ങനെ അവൻ അവളെ വിവാഹമോചനം ചെയ്തു; അവരുടെ കൂട്ടത്തിൽപ്പെട്ട മറ്റൊരു സ്ത്രീയെ വിവാഹം കഴിച്ചു.

അതിനുശേഷം അല്ലാഹു ഉദ്ദേശിച്ച കാലം കഴിഞ്ഞ് ഇബ്രാഹീം വീണ്ടും വന്നു. ഇസ്മാഈലിനെ കണ്ടില്ല. അവന്റെ ഭാര്യയോട് ചോദിച്ചപ്പോൾ അവൾ പറഞ്ഞു: ‘അദ്ദേഹം ഞങ്ങൾക്കായി ഉപജീവനം തേടി പുറത്തുപോയിരിക്കുന്നു.’ അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: ‘നിങ്ങളുടെ സ്ഥിതി എങ്ങനെയാണ്?’

അവരുടെ ജീവിതത്തെക്കുറിച്ചും അവസ്ഥയെക്കുറിച്ചും ചോദിച്ചു. അവൾ പറഞ്ഞു: ‘ഞങ്ങൾ സുഖത്തിലും സമൃദ്ധിയിലുമാണ്.’ അല്ലാഹുവിനെ സ്തുതിക്കുകയും ചെയ്തു. അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: ‘നിങ്ങളുടെ ഭക്ഷണം എന്താണ്?’ അവൾ പറഞ്ഞു: ‘മാംസം.’ അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: ‘നിങ്ങളുടെ പാനീയം എന്താണ്?’

അവൾ പറഞ്ഞു: ‘വെള്ളം.’ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ‘അല്ലാഹുവേ, അവരുടെ മാംസത്തിലും വെള്ളത്തിലും അനുഗ്രഹം നൽകേണമേ.’

നബി (സല്ലല്ലാഹു അലൈഹി വസല്ലം) പറഞ്ഞു: ‘അന്ന് അവർക്ക് ധാന്യമുണ്ടായിരുന്നില്ല. ധാന്യമുണ്ടായിരുന്നെങ്കിൽ അതിലും അനുഗ്രഹം ലഭിക്കാൻ അദ്ദേഹം പ്രാർത്ഥിക്കുമായിരുന്നു. മക്കയ്ക്കു പുറത്തുനിന്ന് ആ രണ്ടും മാത്രം ആശ്രയിച്ച് ജീവിക്കുന്നവർക്ക് അവ അനുയോജ്യമാവുകയില്ല.’ പിന്നെ ഇബ്രാഹീം പറഞ്ഞു: ‘നിന്റെ ഭർത്താവ് വരുമ്പോൾ അവനു എന്റെ സലാം പറയുക; വീട്ടുവാതിലിന്റെ പടിവാതിൽ ഉറപ്പിച്ചുനിർത്താൻ പറയുകയും ചെയ്യുക.’

ഇസ്മാഈൽ വന്നപ്പോൾ ചോദിച്ചു: ‘ആരെങ്കിലും വന്നിരുന്നോ?’ അവൾ പറഞ്ഞു: ‘അതെ, സുന്ദരമായ രൂപമുള്ള ഒരു വൃദ്ധൻ വന്നു.’ അവൾ അദ്ദേഹത്തെ പ്രശംസിച്ചു. ‘അദ്ദേഹം നിന്നെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചു; ഞാൻ വിവരം പറഞ്ഞു. നമ്മുടെ ജീവിതം എങ്ങനെയെന്ന് ചോദിച്ചപ്പോൾ, ഞങ്ങൾ സുഖത്തിലാണെന്ന് പറഞ്ഞു.’

അവൻ ചോദിച്ചു: ‘അദ്ദേഹം എന്തെങ്കിലും ഉപദേശിച്ചോ?’ അവൾ പറഞ്ഞു: ‘അതെ. അദ്ദേഹം നിനക്കു സലാം പറയുന്നു; നിന്റെ വീട്ടുവാതിലിന്റെ പടിവാതിൽ ഉറപ്പിച്ചുനിർത്താൻ കല്പിക്കുന്നു.’ ഇസ്മാഈൽ പറഞ്ഞു: ‘അത് എന്റെ പിതാവാണ്. നീയാണ് ആ പടിവാതിൽ; നിന്നെ നിലനിർത്തണമെന്ന് അദ്ദേഹം എന്നോട് കല്പിച്ചിരിക്കുന്നു.’

അതിനുശേഷം അല്ലാഹു ഉദ്ദേശിച്ച കാലം കഴിഞ്ഞ് ഇബ്രാഹീം വീണ്ടും വന്നു. അപ്പോൾ ഇസ്മാഈൽ സംസം കിണറിനടുത്തുള്ള ഒരു മരത്തിന്റെ കീഴിൽ അമ്പുകൾ മിനുക്കുകയായിരുന്നു. പിതാവിനെ കണ്ടയുടൻ അവൻ എഴുന്നേറ്റു. പിതാവിനും മകനും തമ്മിൽ പതിവുള്ളതുപോലെ അവർ പരസ്പരം അഭിവാദ്യം ചെയ്തു.

ഇബ്രാഹീം പറഞ്ഞു: ‘ഇസ്മാഈലേ, അല്ലാഹു എനിക്കൊരു കാര്യം കല്പിച്ചിരിക്കുന്നു.’ ഇസ്മാഈൽ പറഞ്ഞു: ‘നിന്റെ രക്ഷിതാവ് കല്പിച്ചതെന്തോ അത് ചെയ്യുക.’ അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: ‘നീ എന്നെ സഹായിക്കുമോ?’ ഇസ്മാഈൽ പറഞ്ഞു: ‘ഞാൻ സഹായിക്കാം.’ ഇബ്രാഹീം പറഞ്ഞു: ‘ഇവിടെ ഒരു ഭവനം പണിയാൻ അല്ലാഹു എന്നോട് കല്പിച്ചിരിക്കുന്നു.’

ചുറ്റുമുള്ള സ്ഥലത്തേക്കാൾ ഉയർന്ന ഒരു കുന്നിനെ അദ്ദേഹം ചൂണ്ടിക്കാട്ടി. അപ്പോൾ അവർ ഭവനത്തിന്റെ അടിത്തറകൾ ഉയർത്തി. ഇസ്മാഈൽ കല്ലുകൾ കൊണ്ടുവന്നു; ഇബ്രാഹീം പണിതു. കെട്ടിടം ഉയർന്നപ്പോൾ അദ്ദേഹം ഈ കല്ല് കൊണ്ടുവന്നു ഇബ്രാഹീമിനായി വെച്ചു.

ഇബ്രാഹീം അതിന്മേൽ നിന്നുകൊണ്ട് പണിതു; ഇസ്മാഈൽ അദ്ദേഹത്തിന് കല്ലുകൾ കൊടുത്തുകൊണ്ടിരുന്നു. അവർ പറഞ്ഞു: ‘ഞങ്ങളുടെ രക്ഷിതാവേ, ഞങ്ങളിൽ നിന്ന് സ്വീകരിക്കേണമേ. തീർച്ചയായും നീ എല്ലാം കേൾക്കുന്നവനും അറിയുന്നവനുമാകുന്നു.’” അവർ ഭവനത്തിന് ചുറ്റും പണിയുമ്പോഴും ഈ വാക്കുകൾ ആവർത്തിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു.

ഇബ്നു അബീ ഹാതിം ഇത് അബൂ അബ്ദില്ലാഹ് മുഹമ്മദ് ബിൻ ഹമ്മാദ് അൽ-ഴഹ്റാനിയിൽ നിന്ന് നിവേദനം ചെയ്തു. ഇബ്നു ജരീർ അഹ്മദ് ബിൻ സാബിത് അർ-റാസിയിൽ നിന്നും ഇതേ റിപ്പോർട്ട് സംക്ഷിപ്തമായി നിവേദനം ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. അബൂബക്കർ ഇബ്നു മർദവൈഹും കസീർ ബിൻ കസീർ വഴി സഈദ് ബിൻ ജുബൈറിൽ നിന്ന് ഈ സംഭവം ദീർഘമായി നിവേദനം ചെയ്തു.

പിന്നീട് ബുഖാരി മറ്റൊരു പരമ്പരയിലൂടെ ഇബ്നു അബ്ബാസിൽ നിന്ന് നിവേദനം ചെയ്യുന്നു: “ഇബ്രാഹീമിനും കുടുംബത്തിനുമിടയിൽ ഉണ്ടായ സംഭവത്തിനു ശേഷം അദ്ദേഹം ഇസ്മാഈലിനെയും ഇസ്മാഈലിന്റെ മാതാവിനെയും കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോയി. അവരുടെ കൈവശം വെള്ളമുള്ള ഒരു തോൽപ്പാത്രമുണ്ടായിരുന്നു. ഇസ്മാഈലിന്റെ മാതാവ് അതിൽ നിന്ന് കുടിക്കുമ്പോൾ അവളുടെ മുലപ്പാൽ മകനു ലഭിച്ചു. അവർ മക്കയിലെത്തി ഒരു മരച്ചുവട്ടിൽ അവളെ ഇരുത്തിയശേഷം ഇബ്രാഹീം കുടുംബത്തിലേക്കു മടങ്ങി.

ഇസ്മാഈലിന്റെ മാതാവ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിന്നാലെ ചെന്നു. അവർ കദാഅ് വരെ എത്തിയപ്പോൾ അവൾ പിന്നിൽ നിന്ന് വിളിച്ചു: ‘ഇബ്രാഹീമേ, ഞങ്ങളെ ആരുടെ പക്കലാണ് വിട്ടുപോകുന്നത്?’ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ‘അല്ലാഹുവിന്റെ പക്കൽ.’ അവൾ പറഞ്ഞു: ‘ഞാൻ അല്ലാഹുവിൽ തൃപ്തിപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.’

വെള്ളം തീരുന്നതുവരെ അവൾ ആ തോൽപ്പാത്രത്തിൽ നിന്ന് കുടിച്ചു; അവളുടെ മുലപ്പാൽ മകനു ലഭിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. വെള്ളം തീർന്നപ്പോൾ അവൾ പറഞ്ഞു: ‘ഞാൻ പോയി ആരെയെങ്കിലും олж харъя’ [гарчиг засвар].”

Текстийн алдаа үүсэхээс сэргийлж, хэсгийг зөвөөр үргэлжлүүлнэ: “Ямар нэгэн хүнийг олж харах болов уу гэж би явж үзье.” Тэр Сафад гарч, эргэн тойрноо ажигласан боловч хэнийг ч олж харсангүй. Дараа нь хөндийг гатлан Марвад очиж, ийнхүү долоон удаа үйлдэв. Тэгээд хүүгээ харахаар очиход тэр үхэх гэж байгаа мэт амь тэмцэж байлаа.

Өөрийгөө түүнийг хараад тэсвэрлэж чадахгүй гэж бодоод дахин хүн хайхаар явж, Сафад гарсан ч хэнийг ч олж хараагүй. Долоон удаа гүйж дуусаад хүүгээ харахаар буцтал нэгэн дуу сонсов. Тэр: ‘Хэрэв чамд туслах зүйл байвал туслаач!’ гэв.

Жибрил байлаа. Тэр өсгийгөөрөө газрыг дарж, ус оргилон гарч ирэв. Ибн Аббас хэлэхдээ, Абу аль-Касим (саллаллаху алайхи васаллам) хэлсэн нь: ‘Хэрэв тэр усыг орхиод байсан бол ус ил гарсан булаг болон урсах байлаа.’ Тэр уснаас ууж, хүүгээ хөхүүлэв.

Журхумын хүмүүс хөндийгөөр явж байгаад шувуудыг олноор нь эргэлдэн нисэж байхыг хараад ус байгаа гэж таамаглав. Тэд хүн илгээж, ус байгааг мэдээд иржээ. Тэд Исмаилийн эхээс хамт амьдарч, суурьших зөвшөөрөл хүсэв. Үүгээр Исмаил өсөж, тэдний дунд гэр бүлтэй болов.

Дараа нь Ибрахим гэр бүлээ эргэхээр ирж, Исмаилын эхнэртэй уулзав. Эхний удаа тэр гэрийнх нь зовлон бэрхшээлийг сонсоод, Исмаилд “гэрийнхээ босгыг өөрчил” гэж хэлүүлэхийг захив. Исмаил үүнийг эцгийнх нь захиас гэдгийг ойлгож, эхнэрээсээ салав. Хоёр дахь удаа ирэхэд нь эхнэр нь амьдрал нь сайхан байгааг хэлж, Ибрахим мах, усанд нь ерөөл хүсэв.

Гурав дахь удаа ирэхдээ Ибрахим Исмаилыг Замзамын дэргэд сум засаж байхад нь олж уулзаад: ‘Хүү минь, Эзэн минь надад нэгэн өргөө барихыг тушаалаа’ гэв. Исмаил: ‘Эзнийхээ тушаалыг биелүүл’ гэжээ. Тэд хамтдаа өргөөг барьж, чулуу өргөх зуураа: ‘Раббана тақаббал минна, иннака антас-самиъул-ъалим’ гэж хэлж байлаа.”

Энэ тухай Бухари «Ал-Анбия» номдоо дээрх хоёр замаар нэвтрүүлжээ. Хаким энэ мэдээг Ибрахим б. Нафиъын замаар нэвтрүүлсэн бөгөөд “хоёр Шейхийн нөхцөлөөр сахих боловч тэд нэвтрүүлээгүй” гэжээ. Гэвч Бухари үүнийг Ибрахим б.

Нафиъын хадисаар нэвтрүүлсэн нь тодорхой. Бухарийн хувилбарт тахилгын тухай дурдаагүй. Харин сахих хадист Курайшийн үед тахилын хуцны хоёр эвэр Каъбад өлгөөтэй байсныг дурдсан байдаг. Ибрахим (алайхиссалам) Бурак унаж, Мекка дахь гэр бүлээ эргэсний дараа Ариун газар дахь гэр бүлдээ буцдаг байсан гэх мэдээ ч иржээ.

Аллах илүү сайн мэднэ. Хадисын Набигийн үгс гэж тодорхой тэмдэглэгдсэн хэсгүүдийг Ибн Аббас Набигаас нэвтрүүлсэн.

Энэ явдлын зарим талаар Амир аль-Муъминин Али б. Аби Талибын мэдээ өөрөөр өгүүлдэг. Ибн Жарир Алигаас нэвтрүүлсэн нь: “Ибрахимд Каъба барихыг тушаахад Исмаил, Хажар хоёрын хамт гарч, Меккад хүрэв. Тэр Каъбын байрлах газарт үүл мэт зүйл харав.

Түүнд: ‘Ибрахим аа, миний сүүдэр буюу хэмжээний дагуу барь; нэмэх ч үгүй, хасах ч үгүй’ гэж хэлжээ.” Энэ мэдээнд Ибрахим тэднийг орхихоосоо өмнө өргөөг барьсан мэт өгүүлдэг. Хэрэв энэ мэдээ баттай хадгалагдсан бол эхлээд талбайг тойруулан хашиж тэмдэглэсэн байж болох бөгөөд дээд хэсгийг нь бариагүй; Исмаил өсөж том болсны дараа хоёулаа хамт барьсан байж болох юм. Аллахын “Ибрахим ба Исмаил өргөөний суурийг өргөж байв” гэсэн үг үүнийг илтгэнэ.

Алигаас уламжилсан өөр мэдээнд Аллах Ибрахимд газар дээр өргөө барихыг илчилж, Ибрахимд хүнд санагдсан тул Аллах хоёр толгойтой, могой мэт салхийг илгээж, тэр салхи Меккад хүрч, өргөөний газрыг хучлага дэлгэх мэт бүрхжээ. Ибрахимд тэр салхи тогтсон газарт барихыг тушаасан байна. Тэр барихад нэг чулуу дутаж, хүү нь чулуу хайхаар явах үед Хар чулууг Жибрил тэнгэрээс авчирсан гэж өгүүлдэг.

Суддигийн мэдээнд Аллах Ибрахим, Исмаил хоёрт: “Миний өргөөг тойрон таваф хийгчид, тэнд сууж үйлчлэгчид, мөргөж, сөгдөж буй хүмүүст зориулан барь” гэж тушаасан байдаг. Тэд өргөөг хаана барихаа мэдэхгүй байхад Аллах могой мэт толгой, хоёр далавчтай “Хажужийн салхи”-г илгээж, хуучин өргөөний суурийг ил гаргав. Тэд суурийг ухаж тавиад, Хар чулуунд хүрэхэд Ибрахим Исмаилд сайхан чулуу авчрахыг хүсжээ. Исмаил чулуу эрж явахад Жибрил Хар чулууг авчирсан байна.

Тэр чулуу эхэндээ цагаан байсан бөгөөд хүмүүсийн нүглээс харласан гэж энэ мэдээнд өгүүлжээ. Тэд суурийг өргөхдөө Ибрахимыг сорьсон үгсийг хэлж: ‘Раббана тақаббал минна, иннака антас-самиъул-ъалим’ хэмээн залбирч байв.

Эдгээр мэдээнд өргөөний суурь Ибрахимаас өмнө байсан бөгөөд түүнийг тэр суурь руу чиглүүлж, уг газрыг тогтоож өгсөн гэсэн утга байна. Зарим эрдэмтэн ийм байр суурьтай байжээ. Абдурраззак Ибн Аббасаас: “Ибрахим өргөөний суурийг өргөсөн” гэдгийн тухайд, “өмнө нь байсан өргөөний суурь” гэж нэвтрүүлсэн байна. Ато Ибн Рабахаас, Адам (алайхиссалам) диваажингаас буусны дараа Меккад ирж, Аллах түүнд диваажингийн нэгэн бадмаараг буулгасан бөгөөд тэр газарт өргөө байсан гэж нэвтрүүлсэн.

Үерийн үед уг чулууг өргөж авч, дараа нь Ибрахим өргөөг барьсан гэжээ. Ато хүртэлх энэ дамжуулалт баттай боловч зарим хэсэгт нь эргэлзээтэй зүйл бий. Аллах илүү сайн мэднэ.

Катадагийн мэдээнд Аллах Адамтай хамт өргөөг буулгасан бөгөөд Адам түүнийг тойрон таваф хийж, түүнээс хойш бусад эш үзүүлэгчид ч таваф хийсэн гэжээ. Ибн Жарир Ибн Аббасаас: “Дэлхий бүтээгдсэнээс хоёр мянган жилийн өмнө Аллах өргөөг усан дээр дөрвөн тулгуурт байрлуулсан; дараа нь газрын гадаргыг өргөөгийн доороос дэлгэсэн” гэж нэвтрүүлсэн. Мухаммад б. Исхак Мужахид болон бусад мэдлэгтнээс: Аллах Ибрахимд өргөөний газрыг зааж өгөхөд тэр Шамаас Исмаил, түүний эх Хажар хоёрын хамт гарсан; Жибрил Бурак дээр авч явж, өргөө болон ариун газрын тэмдэгтүүдийг зааж өгсөн гэж нэвтрүүлжээ.

Бухари “Ибрахим ба Исмаил өргөөний суурийг өргөж байсан” гэсэн аятын тайлбартаа “суурь” гэдэг нь барилгын үндэс бөгөөд ганц тоо нь “қаида” гэжээ. Тэрээр Аишагаас нэвтрүүлсэн: Наби (саллаллаху алайхи васаллам) “Танай хүмүүс өргөө барихдаа Ибрахимын суурийн зарим хэсгийг орхисныг чи мэдэх үү?” гэж асуув. Би: “Өргөөг Ибрахимын суурь дээр буцаан барихгүй юу?”

гэхэд тэр: “Танай хүмүүс саяхан л куфраас салсан байгаагүй бол би тэгэх байсан” гэв. Ибн Умар хэлэхдээ, хэрэв Аиша энэ үгийг Набигаас сонссон бол Наби Хар чулуунд ойр хоёр буланг илж хүрэхээ орхисон шалтгаан нь өргөө Ибрахимын суурийн дагуу бүрэн баригдаагүй байсантай холбоотой гэж үзжээ.

Муслим мөн Аишагаас нэвтрүүлэхдээ, Наби: “Танай хүмүүс саяхан л жахилийн үеэс буюу куфраас салсан байгаагүй бол Каъбын эрдэнэсийг Аллахын замд зарцуулж, хаалгыг нь газарт хүргэж, Хижрийг дотор нь оруулах байсан” гэжээ. Бас: “Танай хүмүүс саяхан л ширкээс салсан байгаагүй бол Каъбаг нурааж, Ибрахимын суурин дээр барьж, түүнд хоёр хаалга гаргах байсан” хэмээн хэлсэн тухай нэвтрүүлсэн.

Ибн аз-Зубайр Каъбаг Ибрахимын суурь дээр барьж, Хижрийг дотор нь оруулж, зүүн ба баруун тийш газарт тулсан хоёр хаалга хийжээ. Түүнийг алагдсаны дараа Хажжаж Абд аль-Маликад бичиж, Ибн аз-Зубайрын барилгын тухай мэдэгдэв. Абд аль-Малик түүний нэмсэн өндрийг үлдээж, Хижрт нэмсэн хэсгийг өмнөх барилгад буцаан оруулж, нээсэн хаалгыг хаахыг тушаажээ. Үүний дараа Каъба Курайшийн барьсан хэлбэртээ буцав.

Наби (саллаллаху алайхи васаллам) Каъбаг Ибрахимын суурьт буцаахыг хүссэн нь тодорхой хадистуудаар батлагддаг. Гэвч хүмүүсийн зарим нь Исламд саяхан орсон, куфрын үеэс ойрхон байсан тул үүнийг эсэргүүцэх вий гэж болгоомжилсон. Хожим Абд аль-Малик Аишагийн мэдээг баттай мэдсэний дараа “Ибн аз-Зубайр барьсан чигээр нь үлдээсэн ч болоосой” гэж харамссан. Харун ар-Рашид буюу түүний эцэг Махди Имам Маликаас Каъбаг нурааж Ибн аз-Зубайрын хийсэн хэлбэрт буцаах талаар асуухад Малик: “Амир аль-Муъминин аа, Аллахын Каъбаг хаадын тоглоом болгож болохгүй.

Хэн хүссэн нь нураагаад байж болохгүй” гэжээ. Иймээс тэд үүнийг орхисон.

Энэ байдал эцсийн цаг хүртэл үргэлжилнэ; дараа нь Абиссинийн жижиг шилбэт нэгэн хүн Каъбаг нураана гэж сахихайн хадист ирсэн. Абу Хурайра Набигаас: “Абиссинийн жижиг шилбэт нэгэн хүн Каъбаг нураана” гэж нэвтрүүлсэн. Ибн Аббасаас: “Түүнийг хар арьст, хөл нь гадагш майжийсан хүн чулуу чулуугаар нь салгаж байхыг би бараг харж байна” гэж нэвтрүүлсэн. Ахмадын Муснад дахь мэдээнд тэр Каъбын гоёл чимэглэлийг авч, бүрээсийг нь хуулж, хүрз, төмөр зэвсгээр нураана гэжээ.

Аллах илүү сайн мэднэ. Энэ явдал Яъжуж, Маъжуж гарсны дараа болно. Бухарид Абу Саид аль-Худригаас: “Яъжуж, Маъжуж гарсны дараа хүмүүс энэ өргөөг хаж хийж, умра үйлдэнэ” гэсэн хадис бий.

“Биднийг нινэе захирагдагчид болго” гэсэн аятын тухайд: Ибн Жарир “Эзнийхээ тушаалд захирагдаж, Түүнд дуулгавартай байж, дуулгавартай байдалд ч, мөргөлд ч Түүнээс өөр хэнийг ч хамтруулахгүй болго” гэсэн утгатай гэжээ. Ибн Аби Хатимын нэвтрүүлсэн мэдээнд Абд аль-Карим: “Намайг Танд чин сэтгэлээсээ ханддаг болго” гэж тайлбарласан; “Бидний үр удмаас Танд захирагдах нэгэн бүлгийг” гэдгийг “чин сэтгэлээсээ хандах нэгэн бүлгийг” гэжээ. Салам б. Аби Мутиъ энэ аятын талаар: “Тэд аль хэдийн лалын шашинтай байсан боловч бат бөх байлгахыг хүссэн” гэж хэлсэн.

Икримагийн мэдээнд Аллах “Би та хоёрын хүсэлтийг биелүүлсэн” гэж хариулсан гэжээ.

Судди “бидний үр удмаас Танд захирагдах нэгэн бүлэг” гэдэг нь арабуудыг хэлнэ гэжээ. Ибн Жарирын үзсэнээр энэ нь арабууд болон бусад бүхнийг хамарна. Учир нь Ибрахимын үр удамд Израилийн хөвгүүд ч багтдаг. Аллах: “Мусагийн ард түмний дунд үнэний дагуу чиглүүлж, түүгээр шударга ёсыг тогтоодог нэгэн бүлэг бий” (Аль-Аъраф 7:159) гэж хэлсэн.

Энэ нь Суддигийн үгийг үгүйсгэхгүй. Тэднийг онцлон дурдсан нь бусдыг үгүйсгэхгүй; учир нь тухайн хэсгийн гол агуулга арабуудын тухай бөгөөд дараа нь “Тэдний дунд өөрсдөөс нь элч илгээж, Таны аятуудыг уншиж, Ном болон мэргэн ухааныг зааж, тэднийг ариусгах болтугай” гэсэн залбирал ордог. Үүгээр Мухаммад (саллаллаху алайхи васаллам)-ыг хэлж байна. Тэр тэдний дунд илгээгдсэн бөгөөд Аллах “Тэр бичиг үсэггүй хүмүүсийн дунд өөрсдөөс нь элч илгээсэн” (Аль-Жумуа 62:2) гэж хэлсэн.

Гэвч энэ нь түүний хар арьст, цагаан арьст бүх хүнд илгээгдсэнийг үгүйсгэхгүй. Аллах “Хүмүүс ээ, би та бүхэнд илгээгдсэн Аллахын элч мөн” (Аль-Аъраф 7:158) гэж хэлсэн бөгөөд үүнийг батлах бусад тодорхой нотолгоо бий.

Ибрахим, Исмаил хоёрын энэ залбирал нь Аллахын зөвт, итгэгч боолуудын: “Эзэн минь, хань ижил болон үр удмаас маань нүд баясгах хүмүүсийг бидэнд хайрлаж, биднийг сүсэгтнүүдийн үлгэр дуурайл болго” (Аль-Фуркан 25:74) гэсэн залбиралтай адил. Үр удмаас нь Аллахыг ганцаарчилж мөргөх хүмүүс байхыг хүсэх нь шариатаар сайшаагдсан хүсэл юм. Учир нь Аллахыг мөргөх хайрын бүрэн төгөлдөр байдалд, өөрийн үр удмаас Аллахыг ганцаарчилж мөргөх хүмүүс гарахыг хүсэх багтана. Аллах Ибрахимд “Би чамайг хүмүүст удирдагч болгоно” гэхэд тэр “Үр удмын минь дундаас ч бас уу?”

гэж асуухад Аллах “Миний гэрээ шударга бус хүмүүст хүрэхгүй” гэж хариулсан (Аль-Бакара 2:124). Үүнтэй адил “Намайг болон миний үр хүүхдийг шүтээнүүдэд мөргөхөөс хол байлга” (Ибрахим 14:35) гэж залбирсан.

Абу Хурайра (радияллаху анху)-аас Наби (саллаллаху алайхи васаллам) хэлсэн нь Муслимд баттайгаар ирсэн: “Адамын хүү нас барахад түүний үйл хэрэг тасарна. Гурван зүйлээс бусад: үргэлжлэх өглөг, ашиг тустай мэдлэг, түүний төлөө залбирах зөв шударга хүүхэд.”

“Бидэнд зан үйлүүдээ үзүүл” гэдгийн тухайд Ибн Журайж Атагаас: “Бидэнд тэдгээрийг ил гаргаж, зааж өг” гэж нэвтрүүлсэн. Мужахид “тахилын газрууд” гэж тайлбарласан. Ата, Катада нараас мөн адил тайлбар нэвтэрсэн. Мужахидаас уламжилсан мэдээнд Ибрахим “Бидэнд зан үйлүүдээ үзүүл” гэж залбирахад Жибрил ирж, түүнийг Каъба руу дагуулан очоод суурийг өргөж, барилгыг гүйцээхийг заажээ.

Дараа нь түүнийг Сафад авч очоод “Энэ бол Аллахын тэмдэгтүүдийн нэг” гэв; Марвад очоод мөн тэгж хэлэв. Дараа нь Мина руу явж, Жамратын дэргэд Иблисийг харахад Жибрил “Такбир хэлээд чулуу шид” гэж хэлжээ. Ибрахим такбир хэлж чулуу шидэхэд Иблис явав. Дараа нь дунд Жамратын дэргэд мөн адил тохиолдож, эцэст нь Машъар аль-Харам болон Арафатад хүргэжээ.

Жибрил “Чамд үзүүлсэн зүйлээ мэдэв үү?” гэж гурван удаа асуухад Ибрахим “Тийм” гэжээ.

Абу ат-Туфайлаас Ибн Аббасын нэвтрүүлсэн өөр мэдээнд Ибрахим зан үйлийн тушаалуудыг үзүүлүүлэхэд шайтан Масъагийн дэргэд саад хийсэн тул Ибрахим түүнийг түрүүлж гүйжээ. Жибрил түүнийг Мина руу дагуулж очоод “Энэ бол хүмүүсийн буудаллах газар” гэв. Акабагийн Жамрат дээр шайтан саад хийхэд Ибрахим түүн рүү долоон чулуу шидэж, тэр явжээ. Дунд болон эцсийн Жамрат дээр ч мөн адил долоон чулуугаар шидэж явуулсан.

Дараа нь Жамъд хүрч “Энэ бол Машъар” гэв. Арафатад хүрээд “Энэ бол Арафат” гэж хэлэв. Жибрил “Чи мэдэв үү?” гэж асуусан.

അൽ-ബഗവിയുടെ തഫ്സീർ

“Ибрахим ба Исмаил өргөөний суурийг өргөж байсан” гэсэн Аллахын үгийн тухай өгүүлэгчид хэлэхдээ: Аллах өргөөний газрыг газар дэлхийг бүтээхээс хоёр мянган жилийн өмнө бүтээсэн бөгөөд энэ нь усан дээрх цагаан хөөс мэт байжээ. Газар дэлхийг түүний доороос дэлгэсэн. Аллах Адамыг (алайхиссалам) газарт буулгахад тэр ганцаардсанаа Аллахад гомдолложээ. Тэгэхэд Аллах диваажингийн эрдэнэсийн нэгэн бадмаараг чулуугаар хийсэн, ногоон маргад эрдэнийн хоёр хаалгатай, зүүн ба баруун хаалгатай Байт аль-Маъмурыг буулгаж, өргөөний газарт байрлуулжээ.

Тэгээд: “Адам аа, би чамд өргөө буулгалаа. Чи түүнийг тойрон таваф хийгтүн, Аршийг тойрон таваф хийдэгтэй адил; түүний дэргэд намаз үйлд, Миний Аршийн дэргэд намаз үйлддэгтэй адил” гэж хэлсэн. Хар чулууг буулгасан бөгөөд тэр нь цагаан байв. Жахилийн үеийн сарын тэмдгийн цус хүрснээс харласан гэж өгүүлэгчид хэлжээ.

Адам Энэтхэгээс Мекка хүртэл явган явсан бөгөөд Аллах түүнд өргөөг зааж өгөх нэгэн тэнгэрэлчийг илгээжээ. Тэр өргөөг хажилж, зан үйлүүдийг гүйцэтгэсэн. Дуусахад нь тэнгэрэлчүүд түүнтэй уулзан: “Адам аа, чиний хаж хүлээн авагдлаа. Бид чамаас хоёр мянган жилийн өмнө энэ өргөөг хажилсан” гэжээ.

Ибн Аббас (радияллаху анхума) хэлэхдээ, Адам Энэтхэгээс Мекка хүртэл хөлөөрөө дөчин удаа хажилсан. Энэ байдал үерийн үе хүртэл үргэлжилсэн. Дараа нь Аллах өргөөг дөрөвдүгээр тэнгэрт өргөсөн бөгөөд өдөр бүр далан мянган тэнгэрэлч ордог, дахин буцаж очихгүй. Жибрил Хар чулууг үерээс хамгаалахын тулд Абу Кубайс ууланд нуусан бөгөөд Ибрахимын үе хүртэл өргөөний байр хоосон байжээ.

Дараа нь Аллах Ибрахимд, Исмаил болон Исхак нар төрсний дараа, Түүнийг дурсан санах өргөө барихыг тушаав. Ибрахим Аллахаас түүний газрыг зааж өгөхийг хүсэв. Тэгэхэд Аллах “Хажуж” нэртэй, могой мэт хоёр толгойтой салхийг илгээж, өргөөний газрыг заалгажээ. Аллах Ибрахимд салхи тогтсон газарт барихыг тушаав.

Ибрахим салхийг даган Меккад хүрэхэд тэр өргөөний газрыг хучлага эвхэх мэт бүрхжээ. Энэ бол Али болон Хасаны тайлбар юм.

Ибн Аббас хэлэхдээ, Аллах Каъбын хэмжээтэй үүл илгээж, Ибрахим үүлний сүүдэрт даган алхсаар Меккад хүрчээ. Үүл өргөөний газарт зогсоход түүн дотроос Ибрахимд: “Түүний сүүдэр дээр барь; нэмэх ч үгүй, хасах ч үгүй” гэж дуудагдсан байна. Өөр нэгэн тайлбараар Аллах Жибрилыг өргөөний газрыг заалгахаар илгээсэн бөгөөд “Ибрахимд өргөөний газрыг тогтоон зааж өгсөн” гэсэн Аллахын үг (Аль-Хажж 22:26) үүнийг илтгэнэ.

Ибрахим, Исмаил хоёр өргөөг барьжээ. Ибрахим өргөөг барьж, Исмаил түүнд чулуу дамжуулдаг байсан. “Ибрахим ба Исмаил өргөөний суурийг өргөж байв” гэсэн үг нь түүний суурийг хэлнэ. “Қаида” гэдэг нь ганц тоо юм. Кисаи хэлэхдээ, энэ нь өргөөний хана гэсэн утгатай.

Ибн Аббас хэлэхдээ, өргөөг таван уулын чулуугаар барьсан: Тур Синай, Тур Зайта, Ливан буюу Шамын нэгэн уул, Жуди буюу Жазира дахь уул. Харин суурийг нь Мекка дахь Хира уулын чулуугаар хийжээ.

Ибрахим Хар чулууны байрлалд хүрээд Исмаилд: “Хүмүүст тэмдэг болох сайхан чулуу авчир” гэв. Исмаил чулуу авчирсан боловч Ибрахим: “Үүнээс илүү сайхныг авчир” гэжээ. Исмаил чулуу хайхаар явахад Абу Кубайс уул: “Ибрахим аа, надад чиний нэгэн хадгаламж бий. Үүнийг ав” гэж дуудав.

Тэр Хар чулууг авч, байранд нь тавьжээ. Өөр нэг тайлбарт Аллах тэнгэрт Байт аль-Маъмур хэмээх өргөө барьж, тэнгэрэлчүүдэд дэлхий дээр түүнтэй зэрэгцүүлэн, хэмжээ, дүрсээр нь адил Каъбаг барихыг тушаасан гэжээ. Бас Адам анх Каъбаг барьсан боловч үерийн үед арилж, дараа нь Аллах түүний байрлалыг Ибрахимд илчилж, Ибрахим дахин барьсан гэж хэлсэн.

“Раббана, биднээс хүлээн ав” гэсэн үгэнд “Тэд ингэж хэлэв” гэсэн утга далд байна: “Бидний барилгыг биднээс хүлээн ав.” “Чи бүхнийг сонсогч” гэдэг нь бидний залбирлыг сонсогч; “мэдэгч” гэдэг нь бидний санаа зорилгыг мэдэгч гэсэн үг.

“Биднийг Танд захирагдагчид болго” гэдэг нь Таныг цор ганцаарчилж, Танд дуулгавартай байж, чин сэтгэлээсээ хандаж, Танд захирагддаг хүмүүс болго гэсэн утгатай. “Бидний үр удмаас” гэдэг нь бидний хүүхдүүдээс гэсэн үг. “Нэгэн бүлэг” гэдэг нь хамт олон юм; эш үзүүлэгчдийг дагагчдыг ч умма гэж нэрлэдэг. “Танд захирагдах” гэдэг нь Танд даруугаар захирагдах гэсэн үг.

“Бидэнд үзүүл” гэдэг нь бидэнд зааж, мэдүүл гэсэн утгатай. Ибн Касир энэ үгийн ра-г сукунаар уншсан; Абу Амр ра-г хөнгөн хөдөлгөөнтэй уншсан; бусад нь касрагаар уншсан. Үгийн анхны хэлбэр нь “ар’ина” байсан бөгөөд хөнгөн болгохын тулд хамзаг хасаж, хөдөлгөөнийг ра-д шилжүүлжээ. Ра-г сукунаар уншсан хүмүүс хамза хасагдахад түүний хөдөлгөөн ч арилсан гэж үздэг.

“Бидний зан үйлүүд” гэдэг нь манай шашны хууль тогтоомж, хажийн үйл ажиллагаанууд гэсэн утгатай. Бас хажийн газрууд гэж тайлбарласан. Мужахид: “Манай тахилын газрууд” гэж хэлжээ; “нусук” гэдэг нь тахилын амьтан гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. Өөр нэг тайлбарт мөргөлийн газрууд гэсэн байна.

“Нусук” гэдэг үгийн үндсэн утга нь мөргөл, “насик” нь мөргөгч гэсэн утгатай. Аллах тэдний залбирлыг хүлээн авч, Жибрилыг илгээж, Арафатын өдөр тэдэнд зан үйлүүдийг зааж өгчээ. Жибрил Арафатад хүрээд “Ибрахим аа, чи мэдэв үү?” гэж асуусан тул тэр цагийг Арафа, газрыг Арафат гэж нэрлэсэн.

“Бидний гэмшлийг хүлээн ав” гэдэг нь бидний нүглийг өршөө гэсэн утгатай. “Тийм ээ, Та бол гэмшлийг хүлээн авагч, өршөөнгүй” гэсэн үг.