Amellerniñ qabul etilüvi ve evlât

Şeyh Abdurrahman es-Saadiniñ tefsiri

Özleri ve zürriyetleri içün de, hakikati qalbniñ Rabbine boyun egüvi ve Oña teslim oluvı, bunıñ neticesinde azalar da teslim olğan İslâmnı tilep dua ettiler. (وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا) «Bizge menâsiklerimizi köster» — yani, daha tesirli olması içün, olarnı körseterek ve müşahade ettirerek bizge ögret. «Menâsikler»den murat, siyq ve vaziyetniñ delâlet etkeni kibi, haccnıñ bütün amelleri ola bilir. Yaki lafıznıñ umumiyligine delâlet etkeni kibi, bundan daa umumiy bir şey — bütün din ve ibadetler — murat etilgen ola bilir.

Çünki «nüsk» ibadet etme demektir; lâkin örf sebebinden hacc ibadetleri içün qullanılması üstün kelgen. Böylece, olarnıñ duasınıñ hulâsası, faydalı ilim ve salih amel içün muvaffaqiyet tilemekke qayta. Qul, ne qadar olursa olsun, mutlâqa kusur eter ve tövbege muhtac olur; bu sebepten olar şöyle dediler: (وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ) «Tövbemizni qabul et. Şübhesiz, Sen tövbelerimizni qabul etici, merhametli olansın».

Yani, İbrahim ve İsmailni Beytniñ esasını teşkil etken temellerini yükselttikleri ve bu büyük amelni devam ettirdikleri hal içün añ. Bu amel sırasında olarnıñ qorqu ve ümit içindeki halleri nasıl edi! Hatta bu amelni yaparken de Allah’tan, amellerini qabul etmesini tilep dua ettiler ki, ondan büyük fayda hasıl olsun.

İmam İbn Kesirniñ tefsiri

Alla Taalanın bu sözyune kelsek: (Ibrahim evnin temellerini kötergen vakıtta, Ismailnen birlikte: «Rabbimiz! Bizden kabul et. Şubesiz, Sen — eşitken ve bilgensin. Rabbimiz! Bizlerni Sene boysunganlardan yap; zyurrietimizden de Sene boysungan bir camaat yarat.

Bizge ibadet yollarımıznı kayda yapadcagımıznı koster ve tobemizni kabul et. Şubesiz, Sen — tobelerni kabul etken, merhametli Olgansının», dediler.) «Kavaid» — «kayide»nin dcemisi; temel, esas demektir. Alla Taala boyle buyura: «Ey Muhammed, kavmine Ibrahim ve Ismailnin, aleyhimes-selyam, evni inşa etkenlerini ve ondan temellerni kotergenlerini an».

Olar boyle dey ediler: («Rabbimiz! Bizden kabul et. Şubesiz, Sen — eşitken ve bilgensin».) Olar hayırlı bir iş yapıp, Alla Taaladan onı ozlerinden kabul etmesini istey ediler. Ibn Ebi Hatim Mekkeli Muhammed bin Yezid bin Hunays rivayat etken hadisnen Vahib bin el-Verdnin boyle okuganını rivayat ete: («Ibrahim evnin temellerini kotergen vakıtta, Ismailnen birlikte: Rabbimiz, bizden kabul et», degen.)

Sonra aglap, boyle dey edi: «Rahmannın halíli! Rahmannın evinin ustunlerini koterip turasın, amma Alla senden kabul etmeydceginden korkasın». Bu, Alla Taalanın ihlyaslı mu’minlernin alını bayan etken bu ayátindegi kibi bir şeydir: («Olar bergenlerini bereler») — yani, sadakalardan, nafakalardan ve Allaga yakınlaştırgan amallerden bergenlerini bereler — («ve kalpleri korku içinide»), yani, ozlerinden kabul olmasından korkalar. Bu, Ayşe, radıyallahu anha, Rasulullahtan, sallallahu aleyhi ve sellem, rivayat etken sahih hadiste de kelgendir; onı oz erinde andcakız.

Bazı tafsirdciler: «Temellerni kotergen Ibrahim, duva etken ise Ismail edi», dediler. Dogrusı, ikevi de koterip, boyle dey ediler; bunı sonra izaat etedcekmiz. Buhari bu erde bir hadis rivayat etti; onı nakil etken son, bu meselege ait rivayatlarnı koşadcakbız. Buhari, rahimehullah, boyle dedi: Bizge Abdullah bin Muhammed rivayat etti; bizge Abdurrazzak rivayat etti; bizge Ma’mer, Eyyub es-Sahtiyani ve Kesir bin Kesir bin el-Muttalib bin Ebi Veda’adan rivayat etti.

Olardan biri digerinden bir az artık rivayat ete edi. Olar Seid bin Cubeyrden, o da Ibn Abbastan, radıyallahu anhumadan rivayat etti: «Kadınlar bel bagını ilk kere Ismailnin anası tarafından kullandı. O, Saranın izini yok etmek içyun bel bagı yasadı. Sonra Ibrahim, aleyhisselyam, onı ve emizdirgen oglu Ismailni alıp keldi ve olarnı Mesdcidnin en yukarı erinde, Zemzemnin ustyundeki bir dyube agaçının yanına, evnin kasında koydı.

O vakıt Mekkede kimse yok edi, suv da yok edi. Olardı o erde koyıp, yanına hurma tolu bir torba ve suv tolu bir meşki koydı. Sonra Ibrahim, aleyhisselyam, yuzyuni dyonderip ketti. Ismailnin anası ona taba ketip: “Ey Ibrahim, bizlerni insan da, bir şey de olmagan bu vadíde kaldırıp, kayda ketesin?” — dedi.

Bunı bir kaç kere tekrarladı, amma o, ona bakmadı. Sonra: “Bunı saңa Alla emir ettimı?” — dedi. O: “Evet”, — dedi. Kadın: “O halde, bizlerni zıyán etmez”, — dedi de, keri kayttı. Ibrahim, aleyhisselyam, olarnı kormegen erge kelgende, evge yuzyuni dyonderdi, sonra bu dualarnı yapıp, ellerini koterdi: («Rabbim!

Zyurrietimden bir kısmını ekinsiz bir vadíde, Senin mukaddes evinin yanında erleştirdim. Rabbimiz, namaznı kılsınlar. Insanlardan bir kısmının kalplerini olarga meyilli et ve olarnı meyvelernen rizıklandır; umyut eterim ki, şukyur eterler».) Ismailnin anası, aleyhisselyam, Ismailni emizdirip, o suvdan içe edi.

Meşkideki suv tukegende, o da, oglu da susadı. Oglunın kıypırdaganını, ya da erde çaykalıp yatkanını korgende, onı kormemek içyun ketti. Safanı taptı; o, en yakın dcabel edi. Ustyune çıkıp, vadíge yuzyuni dyonderdi ve birini kormek içyun baktı.

Amma kimseni kormedi. Safadan aşaga tuşti; vadíge etkendce, kiyiminin etegini koterip, kıyınlık çeke-çeke çaptı ve vadíni aştı. Sonra Mervege kelip, ustyune çıktı ve kimseni kormedi. Bunı eti kere yaptı. Ibn Abbas dedi: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, boyle dedi: “Insanlar ikevinin arasında şu sebepten sagy eteler”.

Mervenin ustyune çıkkanda bir avaz eşitti. “Sus!” — dedi; bunı ozyune ayttı. Sonra tınladı ve yanından da bir avaz eşitti. “Sende kutkarmak imkyanı bar ise, ozyuni eşittir!” — dedi. Bir de karasa, Zemzemnin erinde melek bar edi.

O, topugı ile, ya da kanatı ile erni kazdı, netidcede suv çiktı. Kadın suvnın çetini elleri ile korşap, boyle yaptı; suvnı meşkisine toldurdı. O, suvnı algan son da suv kaynap akıp tura edi. Ibn Abbas dedi: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, boyle dedi: “Alla Ismailnin anasına rahmet etsin!

Zemzemni oz alına koygan olsa, ya da suvnı meşkisine toldurmagan olsa, Zemzem akıp turgan bir bulak olur edi”. Sonra kadın suvdan içti ve oglunı emizdirdi. Melek ona: “Zıyándan korkma; bu erde Allanın bir evi bar. Bu bala ve babası onı inşa etedcekler.

Alla evini eallerini zıyán etmez”, — dedi. Ev er ustyunden bir tepe kibi yuksek edi. Seller ona kelip, sag yanında ve sol yanında akar edi. Olar bu halda olgan vakıtta, Curhumdan bir kavile ya da Curhum evlerinden bir topar Keda yolundan kele edi.

Mekkenin aşagı tarafında kondılar. Bir kuşnın suv kıdırganday aylanıp uçkanını korip: “Bu kuş, demek, suvnın ustyunde aylana. Biz bu vadíde suv olmaganını bilemiz”, — dediler. Bir-eki adamnı suvnı kıdırmaga yolladılar; olar suv taptılar.

Keri kaytıp, suv bar ekenini habar berdiler. Sonra kavile keldi. Ismailnin anası suvnın yanında edi. Olar: “Yanında konmaga izin beresinmi?” — dediler. O: “Evet, amma suvda hakkınız yok”, — dedi. Olar: “Evet”, — dediler.

Ibn Abbas dedi: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, boyle dedi: “Bu, insanlarnen birge olmagını sevgen Ismailnin anasına yaradı. Olar kondılar, evlerine habar yolladılar; ev halkı da olarnen birge keldi. Olardan bir kaç ev bu erde olgan son, bala yukselip, olardan arap tilini ogrendi. O, yukselgen vakıtta olarnın kozyune sevimli oldı; erkek kardaşları onı sevip, ogulları kızlarından biri ile evlendirdiler.

Ismailnin anası, aleyhisselyam, oldi. Ibrahim, Ismail evlengen son, mal-myulkyuni kormek içyun keldi. Ismailni tapmadı da, kadınından onı soradı. O: “Bizim içyun rizık kıdırmaga ketti”, — dedi. Sonra kadınından yaşayışlarını ve hallerini soradı.

O: “Bizler kıyınlık ve darıklık içyunde yaşaymız”, — dedi ve ona şikaet etti. Ibrahim: “Erkegin kelgende, ona selyam ayt ve: ‘Kapının tabanın degiştirsin’, — de”, — dedi. Ismail kelgende, bir şey sezgen kibi oldı. “Yanımızga bir kimse keldimi?” — dep soradı.

Kadın: “Evet, boyle-boyle bir kart keldi, seni soradı. Men de ona habar berdim. Yaşayışımıznı soradı, men de kıyınlık ve zarar içindemiz, dedim”, — dedi. “Saңa bir şeyni vasiet ettimı?” — dedi. Kadın: “Evet, saңa selyam aytmaga buyurdı ve: ‘Kapının tabanın degiştir’, dedi”, — dedi.

Ismail: “O menim babam. Meni seni boşatmaga emir etti. Ev halkınnın yanına ket”, — dedi. Onı talak etti ve olardan başka bir kadınnen evlendi. Ibrahim olardan Alla istegen kadar uzak kaldı, sonra keldi, amma Ismailni tapmadı.

Kadınının yanına kirip, onı soradı. Kadın: “Bizim içyun rizık kıdırmaga ketti”, — dedi. Ibrahim: “Nasılsınız?” — dep, yaşayışları ve hallerini soradı. Kadın: “Yahşımız, kenlik içyunde yaşaymız”, — dedi ve Alla Taalaga maktadı.

“Ne aşaysız?” — dedi. Kadın: “Et”, — dedi. “Ne içmektesiniz?” — dedi. Kadın: “Suv”, — dedi. Ibrahim: “Allam, etleri ve suvlarını olarga mubarek et”, — dedi. Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, boyle dedi: “O vakıt olarda done yok edi.

Done olsa edi, ona da duva eter edi. Mekkeden başka erde bu eki şeyden bir kimse ozyune yalınız olarnı kılsa, bu ekisi ona muvafık olmaz”. Sonra: “Erkegin kelgende, ona selyam ayt ve: ‘Kapının tabanın saklasın’, — de”, — dedi. Ismail kelgende: “Yanımızga bir kimse keldimi?” — dedi.

Kadın: “Evet, yahşı kıyafetli bir kart keldi”, — dedi ve onı maktadı. “Seni soradı, men de habar berdim. Yaşayışımıznı soradı, men yahşımız dedim”, — dedi. “Saңa bir şeyni vasiet ettimı?” — dedi. Kadın: “Evet, saңa selyam yollay ve kapının tabanını saklamaga buyura”, — dedi.

Ismail: “O menim babam; sen ise kapının tabanınsın. Meni seni tutıp kalmaga emir etti”, — dedi. Alla Taala istegen kadar olardan uzak kaldı. Sonra kelgende, Ismail Zemzemnin yanında, bir dyube agaçının tyubyunde oklarına uç bera edi.

Onı korgen son, erinden turıp karşılaşkanlarında, ogul babasına, baba ogluna nasıl muamele etse, olar da boyle yaptılar. Sonra Ibrahim: “Ey Ismail, Alla ma bir işni emir etti”, — dedi. Ismail: “Rabbin ne emir etse, onı yap”, — dedi. Ibrahim: “Ma kol beresinmi?” — dedi.

Ismail: “Kol beririm”, — dedi. Ibrahim: “Alla bu erde bir evi inşa etmemni emir etti”, — dep, çevresinden yuksek bir tepeni kosterdi. Şu vakıt olar evnin temellerini koterdiler. Ismail taşlarnı ketire, Ibrahim ise inşa ete edi.

Inşa yukselgende, Ibrahim bu taşnı ketirip koydı da, ustyune çıkıp inşa etti. Ismail ona taşlarnı berdi; ikevi de boyle dey ediler: («Rabbimiz! Bizden kabul et. Şubesiz, Sen — eşitken ve bilgensin».) Boyle itep inşa etip, evnin çevresinde aylandılar.

Ikevi de: («Rabbimiz! Bizden kabul et. Şubesiz, Sen — eşitken ve bilgensin»), — dey ediler. Bunı Ibn Ebi Hatim Ebu Abdullah Muhammed bin Hammad ez-Zahraniden, Ibn Cerir ise Ahmed bin Sabit er-Raziden, ikevi de Abdurrazzaktan kıskartıp rivayat ettiler.

Ebu Bekr bin Merdevey boyle dedi: Bizge Ismail bin Ali bin Ismail rivayat etti; bizge Bişr bin Musa rivayat etti; bizge Ahmed bin Muhammed el-Azraki rivayat etti; bizge Muslim bin Halid ez-Zenci, Abdulmelik bin Cureycden, o da Kesir bin Kesirden rivayat etti: «Men, Osman bin Ebi Suleyman ve Abdullah bin Abdurrahman bin Ebi Huseyn bir kaç adamnen birlikte, keçe vaktı mesdcidnin yukarı tarafında Seid bin Cubeyrnin yanında edik. Seid bin Cubeyr: “Meni kormeydceginizden evel, menden soranız”, — dedi. Olar ondan “Makamı” soradılar. O da olarga Ibn Abbastan rivayat etip, hadisni başından ahırına kadar nakil etti».

Sonra Buhari boyle dedi: Bizge Abdullah bin Muhammed rivayat etti; bizge Ebu Amir Abdulmelik bin Amr rivayat etti; bizge Ibrahim bin Nafi’, Kesir bin Kesirden, o da Seid bin Cubeyrden, o da Ibn Abbastan rivayat etti. Ibn Abbas dedi: «Ibrahimnin ev ahalisi ile arasında olgan şeyden son, Ismailni ve Ismailnin anasını yanına alıp çıktı. Yanında suv tolu bir meşki bar edi. Ismailnin anası meşkiden içken sayın, ogluna sut kelip tura edi.

Mekkege etkende, onı bir dyube agaçının tyubyune koydı, sonra Ibrahim ev halkına keri kayttı. Ismailnin anası ona taba ketip, olar Keda degen erge etkende, artından: “Ey Ibrahim, bizlerni kimge kaldırasın?” — dep seslendi. Ibrahim: “Allaga”, — dedi. Kadın: “Alladan razımız”, — dedi.

Sonra keri kayttı. Meşkiden içip, ogluna sut kelip tura edi. Suv tukegende: “Bir kimseni kore bilirmi ekenim dep, bir bakıp kelsem”, — dedi. Safaga çıgıp baktı, amma kimseni kormedi. Vadíge etkende, çapıp Mervege bardı.

Bunı bir kaç kere yaptı. Sonra: “Çokma balaga ne olganına baksam”, — dedi. Barıp bakkanda, bala oldyu-olmedi halda, olyum aldından dem alganday edi. Kadınnın kalbi bunı kormege çıdamadı. “Bir kimseni kore bilirmi ekenim dep, bir de bakıp kelsem”, — dedi.

Safaga çıktı, baktı, amma kimseni kormedi. Eti kere yapıp bitirgen son: “Balaga ne olganına baksam”, — dedi. Bir avaz eşitti ve: “Yanında hayır bar ise, kutkar!” — dedi. Dcibril eken. O, topugı ile boyle yapıp, topugını erge basıp, suvnı fontanday çikardı.

Ismailnin anası şoştı ve kazmaga başladı. Ebu Kasım, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: “Onı oz alına koygan olsa edi, suv er yuzyune çikıp akar edi”. Kadın suvdan içti, ogluna sut kelip tura edi. Vadínin tyubyunden Curhumdan bir topar adam keçti.

Bir kuş korgende, bunı gayri tabiiy saydılar ve: “Kuş tek suvnın yanında olur”, — dediler. Elçisini yollap baktırdılar; elçi suvnı taptı. Olarga barıp habar berdi. Sonra olar kadınnın yanına kelip: “Ey Ismailnin anası, yanında yaşap, konmagımızga izin beresinmi?” — dediler.

Onu oglu yonine etişti, sonra ol kavileden bir kadınnen evlendi. Bir vakıttan sonra Ibrahimnin aklına ev ahalisini barıp kormek keldi. Ev halkına: “Mal-myulkyumni barıp koredcegim”, — dedi. Keldi ve selyam berdi. “Ismail kayda?” — dedi.

Kadın: “Avga ketti”, — dedi. “Kelgende, ona: ‘Evinin tabanın degiştirsin’, de”, — dedi. Ismail kelgende, kadın ona ayttı. O: “Sen olsın; evine kayt”, — dedi. Sonra Ibrahimnin aklına ev ahalisini barıp kormek keldi. “Mal-myulkyumni barıp koredcegim”, — dedi.

Keldi ve: “Ismail kayda?” — dedi. Kadın: “Avga ketti”, — dedi. “Tuşip, bir şey aşap-içmeydcekmisin?” — dedi. Ibrahim: “Aşınız ve içkeniniz ne?” — dedi. Kadın: “Aşımız et, içkenimiz suv”, — dedi. Ibrahim: “Allam, aşlarını ve içkenlerini mubarek et”, — dedi.

Ebu Kasım, sallallahu aleyhi ve sellem, boyle dedi: “Bu, Ibrahimnin duvası sebepli mubareklik edi”. Sonra Ibrahimnin aklına ev ahalisini barıp kormek keldi. Keldi ve Ismailni Zemzemnin artkı tarafında, oklarına uç berip turgan erde taptı. “Ey Ismail, Rabbin ma bir ev inşa etmemni emir etti”, — dedi.

Ismail: “Rabbinge itaat et”, — dedi. Ibrahim: “Ma ona senin de yardım etmeni emir etti”, — dedi. Ismail: “O halde, yaparmın”, — dedi, ya da boyle bir şey dedi. Sonra ikevi turup, Ibrahim inşa ete, Ismail ise taşlarnı uzata edi.

Ikevi: («Rabbimiz! Bizden kabul et. Şubesiz, Sen — eşitken ve bilgensin»), — dey ediler. Inşa yukselip, kartnın taş ketirmege kuveti etmegende, “Makamı Ibrahim” taşı ustyune çıktı. Ismail ona taşlarnı berdi, ikevi de: («Rabbimiz!

Bizden kabul et. Şubesiz, Sen — eşitken ve bilgensin»), — dey ediler». Buhari bunı «Enbiyalar» kitabında eki yoldan rivayat etti. Adcayip şey ki, hafiz Ebu Abdullah el-Hakim bunı ozyunin «Mustedrek» kitabında Ebu Abbas es-Sammdan, o da Muhammed bin Sinan el-Kazzazdan, o da Ebu Ali Ubeydullah bin Abdulmedcid el-Hanefiden, o da Ibrahim bin Nafi’den rivayat etti ve: «Iki şeyhnin şәrtlerine gyore sahih, amma olar bunı rivayat etmediler», — dedi.

Boyle dedi. Halbuki, korgenin kibi, Buhari bunı Ibrahim bin Nafi’ hadisinden rivayat etti; bu rivayatta kıskartma bar kibi, çyunki kurban kesmek meselesini zikir etmedi. Sahih hadiste koçkarnın eki boynuzu Kabege asılgan olganı kelgen. Ibrahim, aleyhisselyam, Mekkedegi ev ahalisini tez-tez Burak ustyunde ziyaret etip, sonra mukaddes erlerdeki evine keri kaytkan olganı da rivayat etilgen.

Alla en yahşı bile. Alla en yahşı bile, bu hadiste Rasulullahtan, sallallahu aleyhi ve sellem, rivayat etilgen kısımlar — Ibn Abbasnın aşkyare Rasulullahtan nakil etken erleridir. Emirul-mu’minin Ali bin Ebi Talibden bu kontekstte bunın bir kısımına muhalif rivayat kelgen. Ibn Cerir boyle dedi: Bizge Muhammed bin Beşşar ve Muhammed bin Musenna rivayat ettiler; ikevi dedi: Bizge Myu’emmel rivayat etti; bizge Sufyan, Ebu Ishaktan, o da Harise bin Mudribden, o da Ali bin Ebi Talibden rivayat etti.

Ali dedi: «Ibrahimge evni inşa etmesi emir etilgende, Ismail ve Hacernen birlikte çıktı. Mekkege kelgende, evnin erinde başında bulut kibi bir şey kordi; onda baş kibi bir şey bar edi. O, ona: “Ey Ibrahim, menim gyolegem ustyune, ya da menim olçyume kore inşa et; artırma da, kemitme de”, — dedi. Evni inşa etken son, ketip, Ismail ve Hacerni artka kaldı.

Hacer: “Ey Ibrahim, bizlerni kimge tapşırsın?” — dedi. O: “Allaga”, — dedi. Kadın: “Ket, çyunki o, bizlerni zıyán etmez”, — dedi. Ismail çok susadı. Hacer Safaga çıkıp, baktı, amma bir şey kormedi. Mervege etip, bir şey kormedi.

Sonra keri Safaga çıkıp baktı, bir şey kormedi. Mervege etip baktı, bir şey kormedi. Sonra keri Safaga çıkıp baktı, bir şey kormedi. Bunı eti kere yaptı. “Ey Ismail, seni kormegen erde ol”, — dedi. O, yanına kelgende, bala susuzlıktan ayagı ile erni tebep tura edi.

Dcibril kadınga: “Sen kimsin?” — dep seslendi. Kadın: “Men Ibrahimnin balasının anası Hacerim”, — dedi. “Sizni kimge tapşırdı?” — dedi. Kadın: “Allaga”, — dedi. Melek: “O, sizlerni Kifaet etkenge tapşırdı”, — dedi. Bala barmagı ile erni tepti, Zemzem fontanday çiktı.

Kadın suvnı tutıp kaldı. Melek: “Onı koy, çyunki bu kandırmaktır”, — dedi». Bu rivayatta evni Ibrahim olarnı taşlap ketmezden evel inşa etkeni bildirile. Saklangan olsa, evnin ustyuni tolu yapmayıp, evnin ertrafına bir çevre yapkan olması mumkyun; Ismail yukselgen son, Alla Taala aytkan kibi, onı birlikte inşa etkenler.

Sonra Ibn Cerir boyle dedi: Hannad bin es-Serri bizge habar berdi; bizge Ebu-l-Ahves, Semmaktan, o da Halid bin Ar’aradan rivayat etti: Bir adam Alige, radıyallahu anhu, kelip: “Maga evnin er yuzyunde inşa etilgen ilk ev olup-olmaganını habar bermeysinmi?” — dedi. Ali: “Yok, amma bereket koyulgan ilk ev, Ibrahimnin Makamı, içine kirgen amanda olur. Istesen, saңa onın nasıl inşa etilgenini aytıp bereyim: Alla Ibrahimge: ‘Er yuzyunde Menim içyun bir ev inşa et’, — dep vahiy etti. Ibrahim bu işten kıyınlık çekti.

Alla ise bir sakine — eki başlı, çok tez esgen bir el — yolladı. Ol erge etkende, evnin olgan erinde kepenek kibi cıyıldı. Ibrahimge sakinenin toktagan erinde inşa etmesi emir etildi. Ibrahim inşa etti. Bir taş artıp kaldı da, oglan bir şey kıdırmaga ketti.

Ibrahim: ‘Saңa emir etkenim kibi, ma bir taş ketir’, — dedi. Oglan taş kıdırmaga ketti. Keri kelgende, Ibrahimnin kara taşnı oz erine koyganını kordi. ‘Ey bam, bu taşnı saңa kim ketirdi?’ — dedi. Ibrahim: ‘Inşaatında saңa bel baglamayan kimse ketirdi; onı Dcibril, aleyhisselyam, kokten ketirdi’, — dedi.

Sonra ikevi işni tamamladı», — dedi. Ibn Ebi Hatim boyle dedi: Bizge Hamd bin Abdullah bin Yezid el-Mukri rivayat etti; bizge Sufyan, Bişr bin Asimden, o da Seid bin el-Museyyibden, o da Kab el-Ahbardan rivayat etti: «Alla erni yaratmazdan kırk yıl evel, ev suv ustyunde bir kyopyuk edi; er ondan yayıldı». Seid dedi: «Ali bin Ebi Talib bizge rivayat etti: Ibrahim Ermenistandan keldi, yanında sakine bar edi; o, evnin erin tekkeler ozlerine iv yasaganı kibi kostere edi. Taşlarnı açıp kosterdi; bir taşnı tek otuz adam kotere bile edi».

Men: “Ey Ebu Muhammed, Alla: (Ibrahim evnin temellerini kotergen vakıtta) buyura”, — dedim. O: “Bu, sonra oldı”, — dedi. Suddiy boyle dedi: Alla Taala Ibrahimge ozyu ve Ismail evni inşa etsinler dep emir etti: “Evimni tavaf etkenler, ibadetke kalganlar ve ruku-secde etkenler içyun inşa etiniz”. Ibrahim, aleyhisselyam, Mekkege kelip, Ismailnen birlikte ketmenlerni aldı; amma evnin kayda olganını bilmey ediler.

Alla olarga «Hacuc el» dep adlangan, eki kanatlı ve yılan kibi başlı bir el yolladı. O, Kabenin etrafını açıp, evnin ilki temellerini kosterdi. Ikevi ketmenlernen elni takip etip, kazdılar ve temellerni koydılar. Alla Taalanın: («Ibrahim evnin temellerini kotergen vakıtta») ve («Biz Ibrahimge evnin erin kostergen vakıtta») degen ayátleri bunı ifade ete.

Temellerni inşa etip, Rukn erine etkendce, Ibrahim Ismailge: “Ey oglum, ma bir guzel taş kıdır, bu erge koyayım”, — dedi. Ismail: “Ey bam, men çarçap, talıp kaldım”, — dedi. Ibrahim: “Onı kaldır”, — dedi. Ismail taş kıdırmaga ketti.

Kelgen taşını Ibrahim begenmedi ve: “Bundan da yahşı taş ketir”, — dedi. Ismail taş kıdırmaga ketti, Dcibril ise kara taşnı Hindistandan ketirdi. O, evel ak, syutemgen gyul kibi ak bir yakut edi. Adem onı Dcennetten erge indirgen edi.

Insanlarnın gunahları sebepli karardı. Ismail bir taş ketirip kelgende, onı Ruknnin yanında taptı. “Ey bam, bunı saңa kim ketirdi?” — dedi. Ibrahim: “Senden da çalışkan birisi ketirdi”, — dedi. Olar inşa etip, Ibrahim Rabbinden sınavdan keçken bu kelmelerni ayta ediler: («Rabbimiz!

Bizden kabul et. Şubesiz, Sen — eşitken ve bilgensin».) Bu rivayatta evnin temelleri Ibrahimden evel inşa etilgen olmasını kostergen bir işaret bar. Ibrahimge tek olarga yol kosterilgen ve evnin eri kosterilgen. Bazı adamlar bu pikirge bardılar.

Imam Abdurrazzak boyle dedi: Ma’mer bizge, Eyyubdan, o da Seid bin Cubeyrden, o da Ibn Abbastan rivayat etti: («Ibrahim evnin temellerini kotergen vakıtta») ayáti akkında: «Bu, evnin evelden temeli olgan temelleridir», — dedi. Abdurrazzak da boyle dedi: Hişam bin Hassan bizge, Ata bin Ebi Rabahnın kudası Suvardan, o da Atadan rivayat etti. Ata dedi: «Alla Ademni Dcennetten erge indirgende, ayakları erde, başı kokte edi. Kok halkının syozlerini ve duaların eşite, olarnen yurekden baglı edi.

Melekler ondan korkıp, dualarında ve namazlarında Allaga şikaet ettiler. Alla onı erge indirdi. Meleklerden eşitkeni şeylerni kaybetkende, yalgızlık sezip, duasında ve namazında bunı Allaga şikaet etti. Onı Mekkege yuzlendirdi.

Ayak baskan erleri kasabe, adım atkan erleri ise sahra edi. Mekkege etkendce, Alla Dcennet yakutlarından bir yakutnı indirdi. O, evnin azırki erinin ustyunde edi. Adem Alla tufannı yollagan vakıtka kadar onı tavaf etti. Sonra bu yakut koterildi.

Alla Ibrahimni yollagan son, Ibrahim onı inşa etti. Alla Taalanın: («Biz Ibrahimge evnin erin kostergen vakıtta»), — degen syozyu şunı bildire». Abdurrazzak boyle dedi: Ibn Cureyc bizge, Atadan rivayat etti: Ata dedi: «Adem: “Meleklernin avazlarını eşitmeyim”, — dedi. Alla: “Gunahın sebepli.

Erge tyuşip, Menim içyun bir ev inşa et, sonra kokteki evimnin etrafında meleklernin aylanganını korgenin kibi, onı da çevrele”, — dedi. Insanlar evni beş dagdan inşa etken deyler: Hira, Tur Zeyta, Tur Sinay, Livan dagı ve Cudiy. Temeli Hiradan edi. Bu, Ademnin inşaatı edi; sonra Ibrahim, aleyhisselyam, onı kaytadan inşa etti».

Bu rivayat Ataga kadar sahih, amma ondan bir kısmında hata bar. Alla en yahşı bile. Abdurrazzak da boyle dedi: Ma’mer bizge Katadeden rivayat etti. Katade dedi: «Alla Ademni erge indirgende, evni de onınnen birlikte koydı.

Adem Hindistan erine indirilgen edi. Başı kokte, ayakları erde edi; melekler ondan korkar edi. Boyı altmış arşınga kadar kıskartıldı. Meleklernin avazları ve tasbihleri eşitilmey kalganda, kaygırdı. Bunı Alla Taalaga şikaet etti.

Alla: “Ey Adem, Men saa tavaf etedcegin bir ev indirdim; o, Arşımnın etrafında tavaf etilgen kibi tavaf etilet, yanında namaz kılıngan kibi namaz kılına. O erge ket”, — dedi. Adem çıkıp yollandı; adımları uzatıldı, eki adımının arasında bir sahra bar edi. Bu sahra o vakıttan berli kaldı.

Adem evge kelip, onı tavaf etti; ondan sonki peygamberler de onı tavaf ettiler». Ibn Cerir boyle dedi: Bizge Ibn Humeyd rivayat etti; bizge Yakub el-Kammi, Hafs bin Humeydden, o da Ikrimádan, o da Ibn Abbastan rivayat etti. Ibn Abbas dedi: «Alla dyunyanı yaratmazdan eki bin yıl evel evni suv ustyunde, dyort ustyunge koydı; sonra erni evnin astından yaydı». Muhammed bin Ishak boyle dedi: Ibn Ebi Necihden, o da Mudcahid ve başka ilim eallerinden eşittim: «Alla Ibrahimge evnin erini kostergende, o, Şamdan yolga çıktı; Ismailni ve anası Hacerni ozyunen alıp çıktı.

Ismail kiçik bala edi, sut emize edi. Bizge rivayat etilgenine kore, olarnı Burak ustyunde alıp kettiler; Dcibril yanında bolup, evnin erini ve haramnın çegaralarını kostere edi. Dcibril olarnen çıkıp, bir kasabeden keçken sayın: “Ey Dcibril, bu erde konmaga emir etildimmi?” — dep sorar edi. Dcibril: “Devam et”, — dey edi.

Mekkege etkendce, o erde salam, semura agaçları ve Mekke ve çevresinde «Amalika» dep adlangan insanlar bar edi. Ev o vakıt kızıl topraklı bir tepe edi. Ibrahim Dcibrilge: “Olardı bu erde koyup ketmem emir etildimi?” — dedi. Dcibril: “Evet”, — dedi.

O, olarnı Hacer taşının erine alıp kelip koydı ve Ismailnin anası Hacerge bu erde bir çatır kurmagını buyurdı. Sonra boyle dedi: («Rabbim! Zyurrietimden bir kısmını ekinsiz bir vadíde, Senin mukaddes evinin yanında erleştirdim»), — degen ayátnin ahırına kadar: («Umyut eterim ki, şukyur eterler»). Abdurrazzak boyle dedi: Hişam bin Hassan ma habar berdi; o da Humeydden, o da Mudcahidden rivayat etti.

Mudcahid dedi: «Alla bu evnin erin bir şey yaratmazdan eki bin yıl evel yarattı; onın ustunleri etinçi erde». Leys bin Ebi Suleym de Mudcahidden boyle rivayat etti: «Temeller etinçi erde». Ibn Ebi Hatim boyle dedi: Atamız bizge rivayat etti; bizge Amr bin Rafi’ rivayat etti; Abdulvahhab bin Muavie, Abdulmu’min bin Halidden, o da Alba bin Ahmerden rivayat etti: «Zul-Karneyn Mekkege kelgende, Ibrahim ve Ismailni beş dagdan evnin temellerini inşa etkende taptı. “Ne içyun menim erimde olsız?” — dedi.

Olar: “Bizler emir etilgen kullarmız; bu Kabeni inşa etmege emir aldık”, — dediler. O: “Davaanızga delil ketiriniz”, — dedi. Beş koçkar kelip: “Biz şaadetlik etemiz ki, Ibrahim ve Ismail bu Kabeni inşa etmege emir etilgen eki kuldır”, — dediler. O: “Razım ve kabul ettim”, — dedi de ketti».

Azraki «Mekke tarihı»nda Zul-Karneynnin Ibrahimnen birlikte evni tavaf etkenini zikir ete. Bu, onun zamanının erte olganını kostere; Alla en yahşı bile. Buhari, rahimehullah, boyle dedi: Alla Taalanın: («Ibrahim evnin temellerini kotergen vakıtta, Ismailnen birlikte…»), — degen ayáti akkında: «Kavaid — evnin temelidir; birligi “kaide”. Kavaid minen-nisa — olgan kart kadınlar; birligi “kaide”».

Bizge Ismail rivayat etti; maga Malik, Ibn Şihabdan, o da Salim bin Abdullahtan rivayat etti: Abdullah bin Muhammed bin Ebi Bekr, Peygambernin kadını Ayşege, onı da Abdullah bin Omerge habar berdi: Rasulullah, sallallahu aleyhi ve sellem, boyle dedi: «Kavmin evni inşa etkende, Ibrahimnin temellerinden kıskartkanını kormedinmi?» Men: «Ey Rasulullah, onı Ibrahimnin temellerine kaytarmaysınmı?» — dedim. O: «Kavmin kyafirlikke yakın vakıtta keçken olmasa edi», — dedi.

Abdullah bin Omer dedi: «Aişe bunı Rasulullahtan eşitken olsa, menim anlamıma kore, Rasulullah, sallallahu aleyhi ve sellem, Hicr tarafında olgan eki burçaga kol tiydirmegeninin bir sebebi — evnin Ibrahim, aleyhisselyam, temellerine kore tamamlanmaganıdır». Buhari bunı «Hac» kitabında el-Kanebíden, «Peygamberler hadisleri» kitabında Abdullah bin Yusuftan rivayat etti. Muslim Yahya bin Yahya ve Ibn Vehb rivayatlarından rivayat etti. Nesai Abdurrahman bin el-Kasım rivayatından rivayat etti.

Olarnın er biri Malikten rivayat ettiler. Muslim bunı Nafi’ hadisinden de rivayat etti. Nafi’ dedi: «Abdullah bin Ebi Bekr bin Ebi Kuhafe, Abdullah bin Omerge Ayşeden, o da Peygamberden, sallallahu aleyhi ve sellem, rivayat etti: “Kavmin dcahilietke, ya da kufurge yakın olmagan olsa edi, Kabenin hazinesini Alla yolunda sarflar, kapısını erge yapıştırar ve Hicrni içine koşar edim”». Buhari boyle dedi: Bizge Ubeydullah bin Musa, Israilden, o da Ebu Ishaktan, o da Esvedden rivayat etti.

Esved dedi: Ibn Zubeyr ma: «Ayşe saңa çok gizli hadisler ayttı. Kabe akkında saңa ne ayttı?» — dedi. Men: «Ma: “Peygamber ma boyle dedi: ‘Ey Ayşe, kavmin kyafirlikke yakın zamannı keçirmegen olsa edi…’”», — dedim. Ibn Zubeyr: «Kufurge», — dep syozyuni tamamladı.

«Kabeni buzıp, eki kapı yapar edim: insanlar kirgen bir kapı ve çıkkan bir kapı», — dedi. Ibn Zubeyr bunı yaptı. Bu hadisni yalınız Buhari rivayat etti; sahihinin «Ilim» babında boyle nakil etti. Muslim sahihinde boyle dedi: Bizge Yahya bin Yahya rivayat etti; bizge Ebu Muavie, Hişam bin Urveden, o da atasından, o da Ayşeden rivayat etti.

Ayşe dedi: Rasulullah, sallallahu aleyhi ve sellem, ma boyle dedi: «Kavmin kufurden yakın vakıtta çıkkan olmasa edi, Kabeni buzıp, Ibrahimnin temeli ustyune kayta inşa eter edim. Kurayş evni inşa etkende, inşaatnı tamamlamay kıskarttı; evge arka kapı da yapar edim». Muslim dedi: Ebu Bekr bin Ebi Şeybe ve Ebu Kureyb bizge rivayat ettiler; ikevi dedi: Ibn Numeyr, Hişamdan, bu isnadnen rivayat etti. Bu hadisni yalınız Muslim nakil etti.

Muslim dedi: Muhammed bin Hatim ma rivayat etti; ma Ibn Mehdi rivayat etti; ma Suleym bin Hayyan, Seid bin Minadan rivayat etti. Seid dedi: Abdullah bin Zubeyrni boyle dey ekenini eşittim: «Tetem — yani Ayşe, radıyallahu anha — ma boyle dedi: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem: “Ey Ayşe, kavmin şirkke yakın vakıtta olmasa edi, Kabeni buzıp erge yapıştırır, eki kapı yapar edim: biri şarkta, biri garpta. Hicrden altı arşın koşar edim. Çyunki Kurayş Kabeni inşa etkende, onı kıskarttı”, — dedi».

Bu hadisni de yalınız Muslim rivayat etti. Halilullah Ibrahimden çok uzak zaman son, Rasulullahnın peygamberlikke kelmesinden bes yıl evel, Kurayşnın Kabeni inşa etmesi akkında: olar taş taşıganda, Rasulullah, sallallahu aleyhi ve sellem, da olarnen birlikte taş taşıdı. O vakıt yaşı otuz beşte edi. Alla Taalanın salyat ve selyamı kıyamet kunyune kadar devam etsin.

Muhammed bin Ishak bin Yasar «Siyret»inde boyle dedi: Rasulullah, sallallahu aleyhi ve sellem, otuz beş yaşına etkendce, Kurayş Kabeni inşa etmege birikti. Olar Kabenin ustyune çatır yapmaknı istep, onı buzmaga korkalar edi. Evel Kabe boydan yuksek olmagan taş kalaşmasından ibaret edi. Olar onı yukseltip, ustyune çatır yapmaknı istediler.

Sebebi bir kaç adam Kabenin hazinesini urladı; bu hazine Kabenin içindegi bir kudukta tura edi. Hazine Duveyk bin Melih bin Amr Huza’inin kulunın yanında tapıldı; Kurayş onın kolını kesti. Insanlar onı urlaganlar Duveyknin yanına koygan deyler. Rum tidcaretçisinin kemesini deniz Ciddege taşladı; keme parçalandı.

Olar kemenin agaçını alıp, Kabenin çatırın yapmak içyun azırladı. Mekkede bir kibti ustası bar edi; Kabege yaraklı bir kaç şeyni azırladı. Kabenin kudugından — ona er kun hadie etilgen şeyler taşlana edi — bir yılan çıkıp, Kabenin divarına çıkıp, gyuneşlene edi. Olar ondan korkar ediler.

Çyunki kimse ona yakınlaşsa, o kalkıp, sesini çıkarıp, agzını açar edi; bu sebepten olar ondan korkar ediler. Bir kun yılan, adetinçe, Kabenin divarına çıgıp gyuneşlengende, Alla ona bir kuş yolladı. Kuş yılannı tutıp alıp ketti. Kurayş: “Alla bizim istegimizden razı olganını umyut etemiz.

Bizde yumşak işçi ve agaç bar, Alla yılannı da bizden ketirdi”, — dedi. Kabeni buzıp, kaytadan inşa etmege karar bergenlerinde, Ebu Vehb bin Amr bin Aiz bin Abd bin Imran bin Mahzum Kabeden bir taş aldı. Taş kolundan sıçrap, kaytıp oz erine koyıldı. O: «Ey Kurayş camaatı, inşaatınızga tek halal malınıznı koşunız.

Onda zinadan kelgen mahr, ribadan kelgen payda ve kimsege yapılgan zulyumnen kazanılgan mal olmasın», — dedi. Ibn Ishak dedi: Insanlar bu syozlerni el-Velid bin el-Mugire bin Abdullah bin Omer bin Mahzumga nisbet eteler. Sonra Kurayş Kabeni kısımlarga bolyuşti. Kapının tarafı Abd Menef ve Zuhre ogullarına tyuşti.

Kara taş ve Yemeni rukn arasındagı er Mahzum ogullarına ve olarga koşulgan Kurayş kabilelerine tyuşti. Kabenin arka tarafı Cumah ve Sahm ogullarına tyuşti. Hicr tarafı Kusay oglu Abduddar, Kusay oglu Esed bin Abduluzza ve Kab bin Luey oglu Adiy ogullarına tyuşti; bu er Hatimdir. Insanlar Kabeni buzmaga korkıp, bu işten keri çekte.

El-Velid bin el-Mugire: «Men sizden evel buzmaga başlayım», — dedi. Ketmenni aldı, Kabege çıkıp: «Allam, bizge korku yollama; Allam, biz tek hayır isteymiz», — dedi. Sonra eki rukn tarafından birin buzdı. Insanlar o tunni beklediler ve: «Eger ona bir şey olsa, Kabeden bir şey buzmaymız, onı evelki kibi kaytaramız.

Ama ona bir şey olmasa, Alla bizim yapkanımızdan razı olgandır», — dediler. El-Velid tan atkan son işine kaytıp, insanlar da ona koşuldı. Olar buzma işini Ibrahimnin, aleyhisselyam, temeline etkençe devam ettiler. Temelde nayza uçu kibi yaşıl taşlar taptılar; biri birine birikken edi.

Ibn Ishak dedi: Bu hadisni rivayat etkenlerden biri ma boyle dedi: Kurayştan bir kişi, Kabeni buzganlardan bolup, eki taş arasına bir temir çevre koyıp, taşlardan birini koparmak istedi. Taş kıymıldaganda, butyun Mekke titredı. Olar temelni buzmadan vazgeçtiler. Ibn Ishak dedi: Sonra Kurayş kabileleri inşaat içyun taş topladılar; er kabile taşını ozyu topladı.

Sonra inşa etmege başladılar. Inşaat Rukn erine — yani kara taşka — etkende, taşnı kim erine koyadcagı akkında talaş başlandı. Er kabile onı başkalardan evel oz erine koymak istedi. Olar talaşıp, bir-birine karşı çıktılar ve dcenkke azırlandılar.

Abduddar ogulları içine kan tolu bir kab ketirdi. Olar ve Adiy bin Kab bin Luey ogulları olyumge kadar kardaşlık akdi yaptılar; ellerini kan tolu kabga soktılar. Olarga «Kan yalaganlar» dep ad koyıldı. Kurayş bu vaziette dyort ya da beş keçeni keçirdi.

Sonra mesdcidde toplanıp, meseleni kenişeştiler ve bir çeşit adaletke keldiler. Bazı rivayatçılar boyle rivayat eteler: O vakıt butyun Kurayşnın en yaşı kart olgan Ebu Umeyye bin el-Mugire bin Abdullah bin Omer bin Mahzum: «Ey Kurayş camaatı, arasınızda talaşkan şeyde, bu mesdcidnin kapısından ilk kirgen adamnı hakim yapınız», — dedi. Olar bunı kabul ettiler. Ilk kirgen Rasulullah, sallallahu aleyhi ve sellem, oldı.

Onı korgende: «Bu — Emindir; razımız! Bu — Muhammed», — dediler. Rasulullah olarga etip, vazietni ogrengende: «Ma bir kumaşç ketiriniz», — dedi. Kumaşç ketirdiler. O, kara taşnı kolı ile ustyune koydı. Sonra: «Er kabile kumaşçnın bir çetin tutsın», — dedi.

«Er şeyni birlikete koteriniz!» — dedi. Olar onı koterdiler; taş koyıladcak erge etkende, Rasulullah, sallallahu aleyhi ve sellem, onı oz kolı ile erine koydı, sonra inşaatnı devam ettiler. Vahiy indirilmezden evel Kurayş Rasulullahnı «Emin» dep çagıra edi. Inşaat tamamlanıp, Kurayş istegen kibi inşa etkende, Zubeyr bin Abdulmuttalib Kurayşnın Kabeni inşa etmege korktırıp turgan yılan akkında boyle şiir ayttı: «Kanatlı kuşnın yılan ustyune çokuvına hayran kaldım, Yılan ise kuşnın çapkanına karşı çaykala edi.

Bazan sesini çıkarar, Bazan ise sıçrap, ustyumizge keler edi. Inşaat temellerine başlaganımızda, O, bizden korkıp, biz de ondan korkar edik. Korkutkan avaz eşitilgende, kuş keldi, Yılan ustyune sıçrap, ona taba uçtı. Sonra onı ola kanatına alıp, bizge yeri açtı, Inşaatımızga endi bir mane yok edi.

Biz inşaatka tez kol tuttık, Onın temellerini ve topragını yaptık. Tanda temellerni yukselte edik, Bizden inşaatnı kotergenlernin ustyunde kiyim yok edi. Melek, Abd Menef ogullarına bu izzetni berdi; Olardan onun tamırları iç kim uzmez. Bunda Adiy ve Murre ogulları da toplandı, Olarnın aldında Kilabnın butyun ogulları bar edi.

Melek bunınnen bizge izzet berdi; Alla katında ise savap umyut etile». Ibn Ishak dedi: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, devrinde Kabenin boyı on segiz arşın edi. Onı kibti kiyim kumaşçı ile yapıp kaplay ediler; sonra yun kumaşç ile kapladılar. Kabeni ilk kere ibrisim kumaşç ile kaplagan kişi Haccac bin Yusuf edi.

Men aytam: Kabe Kurayşnın inşaatı kibi kaldı; Abdullah bin Zubeyrnin emirliginin ilk devirinde, altmış yılından son, Suriya halkı onı kamalga algan vakıtta, Yazid bin Muavie devrinin sonunda yandı. Şu vakıt Abdullah bin Zubeyr onı erge kadar buzdı ve Ibrahim, aleyhisselyam, temellerine kore kaytadan inşa etti; Hicrni içine koştı; biri şarkta, biri garpta olmak uzere erge yapışkan eki kapı yaptı. Bunı tetesi — mu’minlernin anası Ayşe, radıyallahu anha — Rasulullahtan, sallallahu aleyhi ve sellem, eşitken edi. Abdullah bin Zubeyrnin emirligi devam etken vakıtta Kabe bu halda kaldı.

Haccac onı oldyurgen son, Abdulmelik bin Mervannın emri ile onı evelki kibi yaptı. Muslim bin el-Haccac sahihinde boyle dedi: Bizge Hannad bin es-Serri rivayat etti; bizge Ibn Ebi Zaide rivayat etti; Ibn Ebi Suleyman bizge habar berdi; Atadan rivayat etti. Ata dedi: «Yazid bin Muavie devrinde, Suriya halkı Mekkege yapkan yuriş vakıtında Kabe yandı. Olgan şeyler oldı.

Ibn Zubeyr, insanlarnı mezgilde toplap, Suriya halkına karşı olarnı kozgatmak ya da biriktirmek istep, olar sezgip kaytkançı Kabeni kaldı. Insanlar kaytkanda, o: “Ey insanlar, Kabe akkında maat beriniz: onı buzıp, kaytadan inşa eteyimmi, ya da buzulgan erlerini tuzatayımmı?” — dedi. Ibn Abbas: “Bu mesele akkında menim fikrim aydınlandı. Buzulgan erlerini tuzat; insanlar Islamga kirgen evni ve insanlar Islamga kirgen taşlarnı kaldır.

Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, şu taşlar ustyunde olgan”, — dedi. Ibn Zubeyr: “Olardan birinin evi yansa, onı kaytadan inşa etmey turup razı olmaz edi; Rabbiniznin evini nasıl kaldırayım? Rabbimden uç kun istihare etedcegim, sonra kararıma keledcegim”, — dedi. Uç kun keçkende, Kabeni buzmaga karar berdi.

Insanlar birinçi bolup ustyune çıkkan adamga kokten bir iş kelmesin dep korkıp, yakınlaşmadılar. Bir adam ustyune çıkıp, taşlardan birini atkanda, insanlar ona bir şey olmaganını korgen son, olar da bir-birin takip etip, Kabeni erge kadar buzdılar. Ibn Zubeyr ustunler yapıp, ustyune kumaşçlar kapladı; inşaat yukselgençe bunı devam etti.

Ibn Zubeyr dedi: “Men Ayşeden, radıyallahu anha, eşittim; o, Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, boyle degenini rivayat etti: ‘Insanlar yanında kufurge yakın zaman olmasa, ve inşaatka imkyan beredcek malım olsa edi, Hicrden beş arşınnı içine koşar, insanlar kirgen bir kapı ve çıkkan bir kapı yapar edim’”. Ibn Zubeyr: “Inşaat içyun malım bar, insanlardan korkmayım”, — dedi. Hicrden beş arşın koşıp, insanlar kore biledcek kadar temellerini açtı ve ustyune inşa etti. Kabenin boyı on segiz arşın edi; koşkan son, onı kıska taptı da, boyına on arşın koştı.

Biri kirmek içyun, biri çıkmak içyun eki kapı yaptı. Ibn Zubeyr oldyurilgen son, Haccac Abdulmelikke hat yazıp, bunı habar berdi. Ibn Zubeyr evni Mekkenin adaletli adamları korgen temel ustyune koyganını da bildirdi. Abdulmelik ona boyle yazdı: “Biz Ibn Zubeyr yapkan işke dceviz bermeymiz.

Boyına koşkan erni kaldır. Hicrden koşkan erni ise evelki inşaatına kaytar ve açkan kapını kapat”. Haccac onı buzdı ve evelki kibi kaytadan inşa etti. Nesai bunı «Sunen»inde Hannaddan, o da Yahya bin Ebi Zaideden, Abdulmelik bin Ebi Suleymandan, o da Atadan, o da Ibn Zubeyrden, o da Ayşeden, mevkuf olmagan kısımını rivayat etti.

Lakın hikaeni zikir etmedi. Sunnet Abdullah bin Zubeyr, radıyallahu anhu, yapkannı kaldırıp, Kabeni onın kayta inşa etken şekilinde koyuv edi, çyunki Rasulullah, sallallahu aleyhi ve sellem, da şunı istegen edi. Lakın insanlarnın bir kısmının kalbleri bunı yatsınmayagından korktı; çyunki olar Islamga yakın vakıtta kirgen edi ve kufur devri da yakın edi. Abdulmelik bu sunnetni bilmey kaldı.

Ayşenin Rasulullahtan bunı rivayat etkeni ozyune isbatlanganda, o: “Keşke onı oz haliyle kaldırgan olsak edik”, — dedi. Muslim boyle dedi: Muhammed bin Hatim ma rivayat etti; Muhammed bin Bekr bizge rivayat etti; Ibn Cureyc bizge habar berdi: Abdullah bin Ubeyd bin Umeyr ve el-Velid bin Ata, Haris bin Abdullah bin Ebi Rabi’a akkında rivayat eteler. Abdullah bin Ubeyd dedi: «Haris bin Abdullah Abdulmelik bin Mervannın halifeligi devrinde onun yanına elçi olup keldi. Abdulmelik: “Ebu Hubeyb — yani Ibn Zubeyr — Ayşeden eşittim dep aytkan şeyni oz denizden eşitkenine inanmayım”, — dedi.

Haris: “Evet, men bunı Ayşeden eşittim”, — dedi. Abdulmelik: “Onın ne degenini eşittin?” — dedi. Haris: “O boyle dedi: Rasulullah, sallallahu aleyhi ve sellem, boyle dedi: ‘Kavmin ev inşaatını kıskarttı. Kufur devrinden yakın zaman keçmegen olsa edi, kaldırgan erlerini kaytadan inşa eter edim.

Senden son kavmin onı kayta inşa etmege karar berse, ma kaldırgan erlerini kostereyim’, — dedi. Ayşe bizge kaldırgan erlerini yakınça eti arşın ekenini kosterdi”. Bu, Abdullah bin Ubeydnin hadisidir. El-Velid bin Ata ona koşıp boyle dedi: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, boyle dedi: “Evnin erde olgan şarkiy ve garbiy eki kapısı olur edi.

Kavmin kapını ne içyun yukseltkenini bilesinmi?” Ayşe: “Yok”, — dedi. O: “Kimni kirsetmek isteseler, tek onın kirmesi içyun. Bir kişi içke kirmege istegende, onı kapının yuksekligine çıkkança bekleteler, içke kiredcek olgan vakıtta ise onı iterek yıkalar ediler”, — dedi».

Abdulmelik Hariske: «Sen Ayşenin bunı aytkanın eşittinmi?» — dedi. Haris: «Evet», — dedi. Abdulmelik bir muddet tayagı ile erge çoktı, sonra: «Keşke men onı buzmasam, ozyunin kotergen şeylerini kaldırır edim», — dedi. Muslim dedi: Bu hadisni bizge Muhammed bin Amr bin Cebele rivayat etti; bizge Ebu Asim rivayat etti.

(Ha) Bizge Abd bin Humeyd rivayat etti; Abdurrazzak bizge habar berdi; ikevi de Ibn Cureycden, şu isnadnen, Ibn Bekr hadisine benzegen kibi rivayat ettiler. Muslim dedi: Muhammed bin Hatim ma rivayat etti; Abdullah bin Bekr es-Sehmi bizge rivayat etti; Hatim bin Ebi Sagira, Ebu Kaza’dan rivayat etti. Ebu Kaza’ dedi: «Abdulmelik bin Mervan Kabeni tavaf etip yurgende: “Alla Ibn Zubeyrni dcezalasın; mu’minlernin anası akkında yalan ayta; ‘Onı eşittim, Rasulullah boyle dedi: “Ey Ayşe, kavmin kufurge yakın vakıtta olmasa edi, evni buzıp, Hicrden içine koşar edim. Kavmin inşaatnı kıskarttı”», — dedi.

Haris bin Abdullah bin Ebi Rabi’a: “Ey emirul-mu’minin, boyle deme; men mu’minlernin anasının bu hadisni rivayat etkenini eşittim”, — dedi. Abdulmelik: “Kabeni buzmazdan evel bunı eşitken olsam, onı Ibn Zubeyr inşa etken kibi kaldırır edim”, — dedi». Bu hadis, mu’minlernin anası Ayşege kadar rivayat etilgen sahih yollar çok olganı içyun, kesin kibi sayılır. Onı Esved bin Yezid, Haris bin Abdullah bin Ebi Rabi’a, Abdullah bin Zubeyr, Abdullah bin Muhammed bin Ebi Bekr es-Sıddık ve Urve bin Zubeyrden rivayat ettiler.

Bu, Ibn Zubeyrnin yapkanının dogru olganını kostere. Kaldırıla bilse edi, çok yahşı olur edi. Lakın iş bu hale kaytkan son, bazı alimler Kabeni oz halinden degiştirmege mekruh dediler. Emirul-mu’minin Harun er-Raşid ya da atası el-Mehdi, imam Malikten Kabeni buzıp, onı Ibn Zubeyr yapkan halina kaytarmak akkında fikir soraganı rivayat etile.

Malik ona: «Ey emirul-mu’minin, Allanın Kabesini padişahlarnın oyınçagına çevirme. Kim istese buzmak istegen sayın buzsınmı?» — dedi. Raşid bu işten vazgeçti. Bunı Kadi Iyad ve Nevevi nakil ettiler. Alla en yahşı bile, Kabe ahır zamanın sonuna kadar boyle kaladcak; sonra Habeşistanlı eki yupka butlu bir adam onı buzadcak.

Bu, sahih Buhari ve Muslimde Ebu Hureyreden sahih rivayat etilgen: Rasulullah, sallallahu aleyhi ve sellem, boyle dedi: «Habeşistanlı eki yupka butlu bir adam Kabeni buzadcak». Ikevi de bunı çıgardılar. Abdullah bin Abbas, radıyallahu anhuma, Peygamberden, sallallahu aleyhi ve sellem, boyle rivayat etti: «Onı, kara terili, ayagı çaprak bir adam kibi korgen kibi olayam; taşların bir-bir koparadcak». Bunı Buhari rivayat etti.

Imam Ahmed bin Hanbel «Musned»inde boyle dedi: Bizge Ahmed bin Abdulmelik el-Harrani rivayat etti; bizge Muhammed bin Seleme, Ibn Ishaktan, o da Ibn Ebi Necihden, o da Mudcahidden, o da Abdullah bin Amr bin el-Astan, radıyallahu anhuma, rivayat etti. Abdullah dedi: Rasulullah, sallallahu aleyhi ve sellem, boyle degenini eşittim: «Habeşistanlı eki yupka butlu bir adam Kabeni buzadcak, zinetlerini alıp, kaplamasından çeçedcek. Meni onı korgen kibi: çaçı az, ayakları çaprak; o, bel ile ve balta ile onı uradcak». «Fed’» — ayak ile baldır suyagı arasında egrilik olmasıdır.

Alla en yahşı bile, bu, Ya’cuc ve Me’cuc çıkkan son oladcak. Çyunki Buharinin sahihinde Ebu Seid el-Hudriden, radıyallahu anhu, Rasulullah, sallallahu aleyhi ve sellem, boyle dedi: «Ya’cuc ve Me’cuc çıkkan son da Kabege hac ve umre yapıladcak». Mu’minun: 60; Ibrahim: 37. Abd bin Humeyd bunı Abdurrazzaktan tolu rivayat etti; «dedi»; ev; Alla; hac: 26; onlar ile; hac: 26; Abdullah; Ibrahim: 37; olarga; Muhammed bin Ishak; Rasulullah; dedi; bin Umeyr.

Bu, Ibrahim ve Ismailnin, aleyhimes-selyam, duasını nakil etken Alla Taalanın bu syozyune kelsek: («Rabbimiz! Bizlerni Sene boysunganlardan yap; zyurrietimizden de Sene boysungan bir camaat yarat. Bizge ibadet yollarımıznı kayda yapadcagımıznı koster ve tobemizni kabul et. Şubesiz, Sen — tobelerni kabul etken, merhametli Olgansının».)

Ibn Cerir dedi: Olar bunı: «Rabbimiz, bizlerni emrine boysungan, itaatına baş eggen, itaatte Senden başka kimsege ortak koşmagan, ibadette Senden başkasına kullık etmegenlerden yap», — dep duva ettiler. Ibn Ebi Hatim boyle dedi: Atamız ma rivayat etti; ma Ismail bin Reca bin Hayyan el-Hısni el-Kureşi rivayat etti; ma Mikal bin Ubeydullah, Abdulkerimden rivayat etti. Abdulkerim bu ayát akkında: («Bizlerni Sene boysunganlardan yap»), — dedi: «Senin içyun ihlyaslı olganlar». («Zyurrietimizden de Sene boysungan bir camaat yarat») — «ihlyaslı bir camaat», — dedi.

Ibn Ebi Hatim da boyle dedi: Ali bin Huseyn bizge rivayat etti; el-Mukaddimi bizge rivayat etti; Seid bin Amir, Selyam bin Ebi Mutiiden, bu ayát akkında rivayat etti: («Bizlerni boysunganlardan yap»), — dedi: «Olar boysungan edi, amma beklep kalmaknı istediler». Ikrima: («Rabbimiz, bizlerni Sene boysunganlardan yap»), — akkında: «Alla: “Yaptım”, — dedi». («Zyurrietimizden de Sene boysungan bir camaat yarat»), — akkında: «Alla: “Yaptım”, — dedi». Suddiy: («Zyurrietimizden de Sene boysungan bir camaat yarat»), — yani, araplarnı istediler, — dedi.

Ibn Cerir boyle dedi: Dogru pikir — bu, araplarnı da, başkalarını da içine ala; çyunki Ibrahimnin zyurrietinden Israil ogulları da bar. Alla Taala boyle buyura: («Musa kavminden hakknen yol kostergen ve onın esasında adalet yapkan bir camaat bar».) Men aytam: Ibn Cerirnin bu syozyu Suddiynin fikrini inkyar etmey; olarnı bu istekte atap kostermek, başkalarını da içine algan olmasına mani olmaz. Ayátnın konteksti araplar akkındadır.

Şu sebepten ondan sonra boyle buyurıla: («Rabbimiz! Olarnın arasında, olardan bir rasul yolla; o, olarga ayatlerinni okusın, kitap ve hikmetni ogretsin ve olarnı tazalasın»), — degen ayát. Bundaki maksat Muhammeddir, sallallahu aleyhi ve sellem; o, olarnın arasında peygamber olup yollandı. Alla Taala boyle buyura: («O, ummi kavm arasında olardan bir rasul yollagan Zattır».)

Bu ise onın kara ve ak terili butyun insanlarga yollangan rasul olmasına mani olmaz. Çyunki Alla Taala boyle buyura: («De: Ey insanlar, men butyunizge Allanın rasulımın»), — ve bundan başka katiy deliller. Ibrahim ve Ismail, aleyhimes-selyam, duası, Alla Taalanın mu’min, takva eallerini boyle bayan etken ayátte aytılgan duva kibi bir duvadır: («Rabbimiz! Bizge kadınlarımız ve zyurrietimizden kozlerimizni aydınlatkanlarnı nasip et ve bizlerni takva eallerine imam yap».)

Bu, şeriatta istegen bir şeydir. Çyunki Alla Taalaga ibadetni sevyuvnin tamamlıgından biri — oz belinden Allaga yalgız kullık etken, Onın ortaksız bir olganına iman ketirgen insanlarnın olmasını istemektir. Şu sebepten Alla Taala Ibrahimge, aleyhisselyam: («Men seni insanlarga imam yapadcagım»), — degende, Ibrahim: («Zyurrietimden de yap», — dedi. Alla: «Ahd-va’dem zulyum etkenlerge tiyişli olmaz»), — dedi.

Bu da Allanın: («Meni ve ogullarımnı putlarga tapınmadan uzak tut»), — degen syozyudir. Sahih Muslimde Ebu Hureyreden, radıyallahu anhu, Rasulullah, sallallahu aleyhi ve sellem, boyle degen: «Adem oglu olgende, uç şeyden başka butyun ameli kesile: sadakai caríe, fayda bergen ilim ya da ona duva etken salih bala». «Bizge ibadet yollarımıznı koster» degen syozge kelsek, Ibn Cureyc, Atadan: («Bizge ibadet yollarımıznı koster»), — degenni: «Olardı bizge açıkla, bizge ogret», — dep tafsir etti. Mudcahid: («Bizge ibadet yollarımıznı koster»), — yani, kurban kesedcek erlerimiz, — dedi.

Ata ve Katadeden de buna benzer rivayat etilgen. Seid bin Mansur boyle dedi: Attab bin Beşir bizge rivayat etti; Husayf, Mudcahidden rivayat etti. Mudcahid dedi: «Ibrahim: “Bizge ibadet yollarımıznı koster”, — dedi. Dcibril onun yanına kelip, onı evge alıp bardı ve: “Temellerni koter”, — dedi.

Ibrahim temellerni koterip, inşaatnı tamamladı. Sonra Dcibril onın kolundan tutıp, onı tışkarı çıkardı da, Safaga alıp bardı: “Bu — Allanın belgilerinden biridir”, — dedi. Sonra Mervege alıp bardı ve: “Bu da Allanın belgilerinden biridir”, — dedi. Sonra onı Mina tarafına alıp ketti.

Akabe erine etkende, bir agaç yanında Iblis turgan edi. Dcibril: “Tekbir ayt ve taşla”, — dedi. Ibrahim tekbir aytıp, onı taşladı. Sonra Iblis ketip, orta camra yanında turdı. Dcibril ve Ibrahim yanından keçkende, ona: “Tekbir ayt ve taşla”, — dedi.

Ibrahim tekbir aytıp, onı taşladı. Iblis ketti; bu lanetli hac içine bir şey koşmak istegen edi, amma yapıp olmadı. Dcibril Ibrahimnin kolundan tutıp, onı Meş’arul-Haramga etkerdi: “Bu — Meş’arul-Haram”, — dedi. Sonra Ibrahimnin kolundan tutıp, onı Arafatka etkerdi.

“Saңa kostergenimni tanıdınmı?” — dedi. Bunı uç kere tekrarladı. Ibrahim: “Evet”, — dedi». Ebu Miclez ve Katadeden de buna benzer rivayat etilgen. Ebu Davud et-Tayalisi boyle dedi: Hammad bin Seleme bizge, Ebu Asim el-Ganeviden, o da Ebu Tufeylden, o da Ibn Abbastan rivayat etti.

Ibn Abbas dedi: «Ibrahimge ibadet erleri kosterilgende, şaytan Safe-Merve arasında onun karşısına çıktı. Ibrahim ondan ozdı. Sonra Dcibril onı Minaga etkerdi: “Bu — insanlarnın konalgısıdır”, — dedi. Akabe camrasına etkendce, şaytan onun karşısına çıktı.

Ibrahim onı eti taşnen taşlap, şaytan ketti. Sonra orta camraga etkerdi; şaytan karşısına çıktı, Ibrahim onı eti taşnen taşladı, şaytan ketti. Sonra sonki camraga etkerdi; şaytan karşısına çıktı, Ibrahim onı eti taşnen taşladı, şaytan ketti. Sonra Dcem’ga etkerdi.

Dcibril: “Bu — Meş’ar”, — dedi. Sonra Arafatka etkerdi. “Bu — Arafat”, — dedi. Dcibril: “Tanidinmı?” — dedi». A’raf: 159; Cuma: 2; A’raf: 158; Furkan: 74; Ibrahim: 35.

el-Bağaviniñ tefsiri

Yüce Allah’nıñ şu sözü: “İbrahim ile İsmail Beyt’niñ temellerini kötergen vaqıtta…” Rivayetçiler şöyle dediler: Allah Teâlâ Beyt’niñ yerini yer yüzüni yaratmazdan eki biñ yıl evel yaratqan edi. Suv üstünde aq bir köpük edi; yer de onıñ astından yayıldı. Allah Âdem aleyhisselâmnı yer yüzüne endirgen soñ, Âdem özüni yalñız duyıp Allah Teâlâğa şikâyet etti. Allah da Cennet cevherlerinden bir yaquttan, yeşil zümrütten eki qapısı olğan — şarqiy ve ğarbiy qapıları — Beytü’l-Ma‘mûr’nı endirdi.

Onı Beyt’niñ yerine qoyıp: “Ey Âdem, saña etrafında, Arşımnıñ etrafında dolanılğanı kibi dolanacağın; yanında, Arşımnıñ yanında namaz qılınğanı kibi namaz qılacağın bir ev endirdim”, dedi. Taşnı da endirdi; ol aq edi, cahiliye devrinde hayızlı qadınlarnıñ toqunuvından qaraştı. Âdem Hindistan yerinden Mekkege yaya yol aldı. Allah bir melekni onı Beytke yolbaşçılıq etmesi içün vazifelendirdi.

Âdem Beytni hac etti ve menâsikni yerine ketirdi. Bitirgen soñ melekler onı qarşı alıp: “Ey Âdem, hacıñ maqbul olsun! Biz bu Beytni senden eki biñ yıl evel hac etken edik”, dediler. İbn Abbas radiyallahu anhumadan rivayet etilgenine köre, Âdem Hindistandan Mekkege ayaqları üstünde qırq kere hac etken.

Bu hal tufan zamanına qadar devam etti. Soñ Allah Teâlâ onı törtünci semağa köterdi. Her kün yetmiş biñ melek içine kirer, amma bir daa qaytıp kelmez edi. Allah Cebrail aleyhisselâmnı yollap, Qara Taşnı tufandan qorçalav içün Ebû Qubeys dağında gizletmesini buyurdı.

İbrahim zamanına qadar Beyt’niñ yeri boş qaldı. Soñ Allah Teâlâ, İsmail ve İshaq doğğandan soñ İbrahimge içinde Zikri anılacaq bir ev qurmağa emir etti. İbrahim Allah عز وجل’den onıñ yerini bildirmesini tilep dua etti. Allah Beyt’niñ yerini köstermek içün sekînetni yolladı.

O, yılanğa beñzegen, eki başlı, şiddetli bir yel edi. İbrahimge sekînetniñ toqtaycaq yerinde bina qurması emir etildi. İbrahim sekînetniñ artından ketti; olar Mekkege kelgenlerinde sekînet, keçeniñ [kalkanıñ] qatlanğanı kibi, Beyt’niñ yeri üstüne qatlandı. Bu, Ali ve Hasan’nıñ sözidir.

İbn Abbas dedi: Allah Teâlâ Kâbe ölçüsünde bir bulut yolladı; İbrahim bulutnıñ kölgesinde yürip, Mekkege yetkenge qadar onıñ artından bardı. Bulut Beyt’niñ yerinde toqtadı ve onıñ içinden İbrahimge: “Onıñ kölgesi üstünde bina et; artıq da, eksik de etme”, dep nida etildi. Deyilgenine köre, Allah Cebrailni Beyt’niñ yerini köstermek içün yolladı. Allah Teâlâ’nıñ şu sözü de buna işarettir: “İbrahimge Beyt’niñ yerini tayinlegenimizde…” İbrahim ile İsmail Beytni bina ettiler.

İbrahim onı qurıp, İsmail taşlarnı uzata edi. İşte Allah Teâlâ’nıñ “İbrahim ile İsmail Beyt’niñ temellerini kötergen vaqıtta…” sözü de bunı ifade ete. Yani, onıñ esasları; birisiniñ adı “qaide”dir. Kisâî: “Beyt’niñ divarları”, dedi.

İbn Abbas şöyle dedi: Beyt beş dağdan alınğan taşlardan bina etildi: Tûr-i Sînâ, Tûr-i Zeytâ, Şam’da bir dağ olğan Lübnan, Cezire’de bir dağ olğan Cûdî ve Mekke’de bir dağ olğan Hirâ. Temellerini de Hirâ’dan qurğanlar. İbrahim Qara Taşnıñ yerine yetken soñ İsmailge: “İnsanlar içün bir nişane olacak güzel bir taş ketir”, dedi. İsmail bir taş ketirdi.

İbrahim: “Bundan da yahşısını ketir”, dedi. İsmail onı izlep ketti. O vaqıt Ebû Qubeys: “Ey İbrahim, menim yanımda saña emanet bar; al”, dep seslendi. İbrahim Qara Taşnı alıp yerine qoydı. Deyilgenine köre, Allah Teâlâ semada Beytü’l-Ma‘mûr adı berilgen bir ev bina etti; onı “ed-Dırâh” dep de ataylar.

Meleklere yerde onıñ qarşısında, ölçüsü ve şekli aynı olğan Kâbe’ni bina etmege emir etti. Başqa bir rivayetke köre, Kâbe’ni ilk bina etken Âdem edi; tufan zamanında izi silindi, soñ Allah onı İbrahimge kösterdi ve İbrahim onı bina etti. Şu sözü: “Rabbimiz, bizden qabıl et!” Bu ibarede hazf bar; yañıdan şöyle añlaşılır: “İkisi: ‘Rabbimiz, bina etüvimizni bizden qabıl et’, deyler.”

“Şüphesiz, Sen — es-Semî‘siñ” — duamıznı eşitici; “el-Alîm’siñ” — niyetlerimizni bilici.

“Rabbimiz, bizni Saña teslim olğanlardan et!” Yani, Seni birlegen, Saña itaat etken, ihlâslı ve boyun eğgenlerden et. “Zürriyetimizden de” — yani evlâtlarımızdan — “Saña teslim olğan bir ümmet” — bir cemaat; ümmet, peyğamberlerniñ izinden barğanlardır — “et!” Yani, Saña boyun eğgenlerden et.

“Bizge köster” — bizge ögret ve bildir. İbn Kesîr râ’yı sükûnnen oqudı; Ebû Amr iḫtilâs ile [hareketni tam bildirmeyip] oqudı; qalğanları ise kesre ile oqudılar. İbn Âmir ve Ebû Bekir de Hâ Mîm es-Secde süresinde sükûnnen oquvda ona uyğanlar. Aslı “er’inâ” edi; yengillik içün hemze tüşürilip, onıñ harekesi râ’ğa köçürüldi.

Râ’nı sükûnnen oquğanlar ise: “Hemze ketti, onıñ harekesi de ketti”, dediler. “Menâsikimizni” — dinimizniñ şeriatlarını ve hacnıñ hükümlerini. Deyilgenine köre, hac yerlerimizni. Mücâhid: “Qurban kesken yerlerimiz; nesek qurbanlıq demektir”, dedi.

Başqa bir rivayetke köre, ibadet yerlerimizdir. “Nüsk”nıñ aslı ibadettir; “nâsik” ise ibadet eticidir. Allah Teâlâ ikisiniñ duasına cevap berdi ve Cebrailni yollap, Arafe kününde menâsikni olargʻa kösterdi. İbrahim Arafatqa yetken vaqıtta Cebrail: “Ey İbrahim, bildiñmi?”, dedi.

İbrahim: “Evet”, dedi. Bu sebepten vaqt “Arafe”, yer ise “Arafat” dep adlandırıldı. “Ve tevbemizni qabıl et!” — bizni afu et. “Şüphesiz, Sen tevbeni köp qabıl etici, merhametlisiñ.”