Ana-baba içün merhamet duası

Şeyh Abdurrahman es-Saadiniñ tefsiri

«Merhamet ile alçak gönüllilik qanatını ikisine de indir» — yani, olarnıñ qarşısında alçaq gönülli ve şefqatli ol; bunı olardan qorqqanıñdan, olardan bir şey umğanıñdan yaki bunıñ kibi, qulğa sevap berilmeycek maqsatlardan ötürü degil, merhamet ve sevap beklemek içün yap. «Ve de: Rabbim, ikisini de esirge!» — olar sağ iken de, vefat etken soñ da ikisi içün merhamet tile. Bu, olarnıñ seni bala iken terbiye etkenlerine qarşılıq olsun. Bu ayetten añlaşıla ki, terbiye ne qadar ziyade olsa, onıñ aqqı da o qadar ziyade olur.

Ana-babadan başqa, insanı dininde ve dünya işlerinde yahşı şekilde terbiye etken kimse de, terbiye etkeni içün o insan üzerinde terbiye aqqına saiptir.

İmam İbn Kesirniñ tefsiri

«Merhamet ile alçak gönüllilik qanatını ikisine de indir» — yani, hareketleriñnen olarnıñ qarşısında alçaq gönülli ol. «Ve de: Rabbim, ikisini de esirge!» — yani, olar qartayğanlarında ve vefat etkenlerinde. «Beni bala iken terbiye etkenleri kibi». Ibn Abbas ayta: soñra Allah taala: «Peyğamberge ve iman etkenlerge, müşrikler içün, olar yaqın aqra-baları olsa da, mağfiret tilemek yaraşmaz» (at-Tawba, 9:113) ayetini indirdi.

Ana-babaya yahşılıq etmek aqqında bir çoq hadisler kelgendir. Olardan biri Anas ve başqalarından çeşit yollar ile rivayet etilgen hadistir: Resulullah minberge çıqqanda: «Amin, amin, amin!» dedi. Oña: «Ya Resulullah, nege amin dediñ?»

dep sordular. O: «Cebrail yanıma keldi de: “Ya Muhammed, yanında seniñ adıñ añılğan, amma saña salavat aytmağan adamnıñ burnu yerge sürtülsin! Amin de”, dedi. Men de: “Amin”, dedim. Soñra: “Ramazan ayına yetişip, ay bitkenge qadar mağfiret etilmegen adamnıñ burnu yerge sürtülsin!

Amin de”, dedi. Men de: “Amin”, dedim. Soñra: “Ana-babasına yaki olardan birine qartlıq çağında yetişip, olar sebebinden Cennetke kirmegen adamnıñ burnu yerge sürtülsin! Amin de”, dedi. Men de: “Amin”, dedim», dedi.

Başqa bir hadis. Imam Ahmad dedi: Hushaym bizge rivayet etti; Ali ibn Zayd bizge rivayet etti; Zarara ibn Awfa, olar arasından bir adam olğan Malik al-Harithten bizge haber berdi; o, Peyğamberniñ şöyle buyurğanını eşitken: «İki musulman ana-babanıñ arasında bir yetimni, öz başına özüni temin ete bilgenge qadar, aş ve içecegine ortak etken adamğa mutlaqa Cennet vacip olur. Bir musulman qulnı azat etken adam içün, azat etilgenniñ her bir azası qarşılığında, onıñ azat etilgen her bir azası ateşten qurtuluşına sebep olur».

Soñra [Imam Ahmad] dedi: Muhammed ibn Jafar bizge rivayet etti; Şu‘ba bizge rivayet etti; Ali ibn Zaydni eşitkenimni añlattım. O da bu hadiske oñaşay mananı rivayet etti, faqat: «Qavmından Malik yaki ibn Malik dep aytılğan bir adamdan», dedi ve şu sözlerni qoştı: «Ana-babasına yaki olardan birine yetişip, soñra ateşke kirgen adamnı Allah uzaq etsin!»

Başqa bir hadis. Imam Ahmad dedi: Affan bizge rivayet etti; Hammad ibn Salama bizge rivayet etti; Ali ibn Zayd, Zarara ibn Awfadan bizge haber berdi; Malik ibn Amr al-Qushayri: «Resulullahnıñ şöyle buyurğanını eşittim: “Bir musulman qul azat etken adam içün, qulnıñ azat etilgen her bir sümegi qarşılığında, öz süyeklerinden bir süyek [ateşten] qurtuluş olur. Ana-babasından birine yetişip, soñra mağfiret etilmegen adamnı Allah azze ve celle uzaq etsin! İki musulman ana-babanıñ arasında bir yetimni, Allah onı muhtaclıqtan qurtarğance aş ve içecegine ortak etken adamğa Cennet vacip olur”», dedi.

Başqa bir hadis. Imam Ahmad dedi: Hajjaj ve Muhammed ibn Jafar bizge rivayet ettiler; olar: Şu‘ba bizge rivayet etti, dedi. Qatada: «Zarara ibn Awfanıñ Übayy ibn Malik al-Qushayriden rivayet etkenini eşittim; o: “Peyğamber şöyle dedi: «Ana-babasına yaki olardan birine yetişip, soñra ateşke kirgen adamnı Allah uzaq etsin!»”», dedi. Abu Dawud at-Tayalisi bu hadisni Şu‘badan, oña qoşumalar ile rivayet etti.

Başqa bir hadis. Imam Ahmad dedi: Affan bizge rivayet etti; Abu Awana bizge rivayet etti; Suhayl ibn Abi Salih, babasından, o da Abu Hurayradan, Allah ondan razı olsun, Peyğamberniñ şöyle buyurğanını rivayet etti: «Ana-babasına, olardan birine yaki ekisine de qartlıq çağında yetişip, [olarnıñ rizasını qazanaraq] Cennetke kirmegen adamnıñ burnu yerge sürtülsin, soñra burnu yerge sürtülsin, soñra burnu yerge sürtülsin!» Bu rivayet bu sened ile sahih olıp, onı Suhaylden Abu Awana, Jarir ve Sulayman ibn Bilal rivayet etken; onı yalñız Muslim çıqarğan.

Başqa bir hadis. Imam Ahmad dedi: Rabi ibn Ibrahim bizge rivayet etti — Ahmad onı Ismail ibn Ulayyanıñ qardaşı dep ayta ve onı qardaşından üstün köre edi — Abdurrahman ibn Ishaqtan; o, Said ibn Abi Saidten; o da Abu Hurayradan rivayet etti: Resulullah dedi: «Yanında meniñ adım añılğan, amma maña salavat aytmağan adamnıñ burnu yerge sürtülsin! Ramazan ayı yanına kelip, mağfiret etilmeden bitken adamnıñ burnu yerge sürtülsin! Ana-babasına qartlıq çağında yetişip, olar sebebinden Cennetke kirmegen adamnıñ burnu yerge sürtülsin!»

Rabi ayta: «Menim añlağanıma köre, “olardan birine” dedi». At-Tirmidhi bu hadisni Ahmad ibn Ibrahim ad-Dawraqiyden, o da Rabi ibn Ibrahimden rivayet etken ve: «Bu yol ile rivayet etilgen ğarip hadistir», dep aytqan.

Başqa bir hadis. Imam Ahmad dedi: Yunus bizge rivayet etti; Abdurrahman ibn al-Ghasil bizge rivayet etti; Usayd ibn Ali, babası Ali ibn Ubaydden, o da Abu Usayd Malik ibn Rabi‘a as-Saidiyden rivayet etti. O dedi: «Resulullahnıñ yanında oturğanımda ansardan bir adam kelip: “Ya Resulullah, olar vefat etken soñ ana-babam içün yapacaq yahşılığım qaldımı?” dep soradı.

Resulullah: “Ebet, dört şey: olar içün dua etmek, olar içün mağfiret tilemek, vasiyetlerini yerine ketirmek, dostlarına izzet etmek ve sen içün aqra-balıq saibi olmağan, tek olar vasıtası ile saibi olğan aqra-balıq bağlarını devam ettirmek. Ana-babağa vefatlarından soñ qalğan yahşılığıñ budır”, dedi». Abu Dawud ve Ibn Majah bu hadisni Abdurrahman ibn Sulaymandan — o, Ibn al-Ghasil edi — rivayet ettiler.

Başqa bir hadis. Imam Ahmad dedi: Ruh bizge rivayet etti; Ibn Jurayj bizge rivayet etti; Muhammed ibn Talha ibn Abdullah ibn Abdurrahman, babası Muawiya ibn Jahima as-Sulamiden rivayet etti. Jahima Peyğamberniñ yanına kelip: «Ya Resulullah, cihadqa ketmek isteyim ve seniñ fikirini soramağa keldim», dedi. Peyğamber: «Anañ bar mı?»

dep soradı. O: «Ebet», dedi. Peyğamber: «Onıñ yanından ayrılma, çünki Cennet onıñ ayaqları yanındadır», dedi. O, bu sözüni ekinci ve üçinci kere de, ayrı-ayrı oturuşlarda, tekrarladı. An-Nasai ve Ibn Majah bu hadisni Ibn Jurayj yolı ile rivayet ettiler.

Başqa bir hadis. Imam Ahmad dedi: Khalaf ibn al-Walid bizge rivayet etti; Ibn Ayyash bizge rivayet etti; Buhayr ibn Sad, Khalid ibn Madandan; o, al-Miqdam ibn Madikarib al-Kindiyden; o da Peyğamberden rivayet etti: «Allah sizge babalarıñız içün vasiyet ete. Allah sizge analarıñız içün vasiyet ete. Allah sizge analarıñız içün vasiyet ete.

Allah sizge analarıñız içün vasiyet ete. Allah sizge eñ yaqın aqra-balarıñızdan başlap, soñra olardan soñ kelgen aqra-balarıñız içün vasiyet ete». Ibn Majah bu hadisni Abdullah ibn Ayyash yolı ile çıqardı.

Başqa bir hadis. Imam Ahmad dedi: Yunus bizge rivayet etti; Abu Awana bizge rivayet etti; al-Ashath ibn Sulaym, babasından, o da Banu Yarbu‘ qavmından bir adamdan rivayet etti. O dedi: «Peyğamberniñ yanına keldim ve onı insanlarnıñ yanında şöyle aytqanını eşittim: “Verenniñ eli [sevap ve üstünlik bakımından] yuqarıdır. [Yahşılıq etmekte] anañdan, babañdan, qız qardaşıñdan, erkek qardaşıñdan başla, soñra saña eñ yaqın olğandan başla, soñra ondan soñ yaqın olğandan”».

Başqa bir hadis. Hafiz Abu Bakr Ahmad ibn Amr ibn Abd al-Khaliq al-Bazzar öz Musnadında dedi: Ibrahim ibn al-Mustamir al-Uruqiy bizge rivayet etti; Amr ibn Sufyan bizge rivayet etti; al-Hasan ibn Abi Jafar bizge rivayet etti; al-Layth ibn Abi Sulaym, Alqama ibn Marthaddan; o, Sulayman ibn Buraydadan; o da babasından rivayet etti: «Bir adam tavaf etip, anasını sırtında taşıy edi. Peyğamberden: “Onıñ aqqını ödedimmi?” dep soradı.

Peyğamber: “Bir kere ah çekkenine bile qarşılıq olmadı”, yaki buna oñaşay sözler ayttı». Al-Bazzar: «Onı bu yol dışında rivayet etilgenini bilmeymiz», dedi. Men [Ibn Kathir] deym: al-Hasan ibn Abi Jafar zayıftır; eñ doğrusını Allah bilir.

el-Bağaviniñ tefsiri

«Merhamet ile alçak gönüllilik qanatını ikisine de indir» — yani, yanlarını olarğa yumşat ve olarğa boyun eg. Urwa ibn az-Zubayr ayttı: «Olarğa öyle yumşa ki, hoşlarına kelgen bir şeyni yapmaktan qaçınma». «Merhametten» — yani, şefqatten. «Ve de: Rabbim, ikisini de esirge; meni bala iken terbiye etkenleri kibi!» — murat, ana-baba musulman olğan vaziyettir.

Ibn Abbas ayttı: «Bu hüküm, “Peyğamberge ve iman etkenlerge, müşrikler içün, olar yaqın aqra-baları olsa da, mağfiret tilemek yaraşmaz” sözü ile neshedilgen» (at-Tawba, 9:113).

Abd al-Wahid al-Malihiy bizge haber berdi; Abu Mansur Muhammad ibn Muhammad ibn Sam‘an bizge haber berdi; Abu Jafar Muhammad ibn Ahmad ibn Abd al-Jabbar ar-Rayyany bizge haber berdi; Humayd ibn Zanjawayh bizge rivayet etti; Sulayman ibn Harb bizge rivayet etti; Hammad ibn Yazid, Ata ibn as-Saibden; o, Abu Abd ar-Rahman — yani as-Sulamiyden — o da Abu ad-Dardadan rivayet etti: Resulullah dedi: «Baba — Cennet qapularınıñ ortasında olğan qapısıdır. İsteseñ, bu qapını saqla; isteseñ, zaya et».

Abu Tahir Muhammad ibn Ali az-Zarrad bizge haber berdi; Abu Bakr Muhammad ibn Idris al-Jurjani bizge haber berdi; Abu al-Hasan Ali ibn al-Husayn al-Maliniy bizge haber berdi; Hasan ibn Sufyan bizge rivayet etti; Yahya ibn Habib ibn Adiy bizge rivayet etti; Khalid ibn al-Harith bizge rivayet etti; Shu‘ba, Yala ibn Atadan; o, babasından; o da Abdullah ibn Amrdan rivayet etti: Peyğamber dedi: «Allahnıñ razılığı baba razılığındadır, Allahnıñ gazabı da baba gazabındadır».

Ahmad ibn Abdullah as-Salihi bizge haber berdi; Abu Said Muhammad ibn Musa as-Sirafiy bizge haber berdi; Abu Abdullah Muhammad ibn Abdullah as-Saffar bizge haber berdi; Abu Jafar Muhammad ibn Ghalib ibn Tamtam ad-Dabbiy bizge rivayet etti; Abdullah ibn Maslama bizge rivayet etti; Abd al-Aziz ibn Muslim, Yazid ibn Abi Ziyaddan; o, Mujahidden; o da Abu Said al-Khudriydan rivayet etti: Resulullah dedi: «Minnetini yüzge basqan, ana-babasına qarşı asi olğan ve araq içmekni alışqanlıqqa çevirgen adam Cennetke kirmey».

Imam Abu Ali al-Husayn ibn Muhammad al-Qadi bizge haber berdi; Abu Muhammad Abdullah ibn Yusuf ibn Muhammad ibn Bamawayh al-Isfahani bizge haber berdi; Abu Said Ahmad ibn Ziyad al-Basriy bizge haber berdi; al-Hasan ibn Muhammad ibn as-Sabbah bizge rivayet etti; Rabi ibn Ulayya bizge rivayet etti; Abdurrahman ibn Ishaq, Said ibn Abi Said al-Maqburiyden; o da Abu Hurayradan, Allah ondan razı olsun, rivayet etti: Resulullah dedi: «Yanında meniñ adım añılğan, amma maña salavat aytmağan adamnıñ burnu yerge sürtülsin! Ramazan ayı kelip, mağfiret etilmeden bitken adamnıñ burnu yerge sürtülsin!

Ana-babasına qartlıq çağında yetişip, olar sebebinden Cennetke kirmegen adamnıñ burnu yerge sürtülsin!»