د مور او پلار لپاره د رحمت دعا
رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا.
رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا
غږ نه شو پورته کېدای. وروسته بیا هڅه وکړئ.
او په رحمت سره هغوى دواړو ته مات غاړى اوسه او داسې وايه چې اى زما ربه، پر دواړو داسې رحم وكړې لكه زه يې چې وړوكى روزلى يم.
بڼه: «اِرْحَمْهُمَا» د امر صیغه ده، یعنې: «پر هغو دواړو رحم وکړه». دا د الله تعالی ښکاره قرآني لارښوونه ده چې د مور او پلار لپاره د دعا پر مهال د هغوی د روزنې او پاملرنې مننه وشي.
د شیخ عبدالرحمن السعدي تفسیر
«او د رحمت له مخې د عاجزۍ وزرونه د هغوی دواړو لپاره ټیټ کړه»؛ یعنې د هغوی پر وړاندې په عاجزۍ او مهربانۍ تواضع وکړه، او د ثواب د تمې لپاره دا کار وکړه، نه د هغوی له وېرې، یا د هغوی د مال د تمې لپاره، او نه د داسې نورو موخو لپاره چې بنده ته یې ثواب نه رسېږي. «او ووایه: اې زما ربه، پر هغوی دواړو رحم وکړه»؛ یعنې د هغوی لپاره په ژوند او له مرګ وروسته د رحمت دعا وکړه، په بدل کې د دې چې ته یې په کوچنیوالي کې روزلی وې. له دې څخه پوهېږو چې څومره چې روزنه ډېره وي، هومره یې حق هم زیات وي.
همدارنګه، هغه څوک چې د انسان د دین او دنیا د نېکې روزنې چارې پر غاړه واخلي، که مور او پلار یې نه وي، پر هغه چا د روزنې حق لري چې روزلی یې دی.
د امام ابن کثیر تفسیر
«او د رحمت له مخې د عاجزۍ وزرونه د هغوی دواړو لپاره ټیټ کړه»؛ یعنې په خپلو کړنو کې له هغوی سره تواضع وکړه. «او ووایه: اې زما ربه، پر هغوی دواړو رحم وکړه»؛ یعنې د هغوی په بوډاتوب او د هغوی د مړینې پر مهال. «لکه څنګه چې هغوی زه په کوچنیوالي کې روزلی وم.» ابن عباس وویل: بیا الله تعالی دا آیت نازل کړ: «له پېغمبر او هغو کسانو سره نه ښایي چې ایمان یې راوړی، د مشرکانو لپاره بښنه وغواړي، که څه هم خپلوان یې وي» (التوبة، ۱۱۳).
د مور او پلار سره د نېکۍ په اړه ډېر حدیثونه راغلي دي. له هغو څخه یو حدیث دی چې له بېلابېلو لارو له انس او نورو څخه روایت شوی: کله چې رسول الله صلی الله علیه وسلم منبر ته وخوت، ویې ویل: «آمین، آمین، آمین.» خلکو وویل: «اې د الله رسوله، پر څه دې آمین وویل؟» ویې فرمایل: «جبریل ماته راغی او ویې ویل: اې محمده، د هغه چا پوزه دې په خاورو ولړل شي چې ستا نوم یې واورېدل شي او پر تا درود ونه وایي؛ ووایه آمین.
ما وویل: آمین. بیا یې وویل: د هغه چا پوزه دې په خاورو ولړل شي چې د رمضان میاشت پرې راشي او میاشت ترې تېره شي، خو بښنه ورته ونه شي؛ ووایه آمین. ما وویل: آمین. بیا یې وویل: د هغه چا پوزه دې په خاورو ولړل شي چې مور او پلار، یا له هغوی څخه یو یې، په بوډاتوب کې ومومي، خو هغوی یې جنت ته د ننوتلو لامل نه شي؛ ووایه آمین. ما وویل: آمین.»
بل حدیث: امام احمد روایت کړی، موږ ته هُشیم روایت وکړ، هغه وویل: علي بن زید موږ ته روایت وکړ، زراره بن اوفی موږ ته له مالک بن حارث څخه روایت وکړ، چې له هغوی څخه یو سړی و؛ هغه واورېدل چې پېغمبر صلی الله علیه وسلم فرمایل: «چا چې یو یتیم د دوو مسلمانانو د مور او پلار په منځ کې په خپل خوراک او څښاک کې شامل کړ، تر دې چې یتیم بېاړتیا شي، جنت یې خامخا واجب شو. او چا چې یو مسلمان غلام ازاد کړ، د هغه ازادول به له اوره د ده د خلاصون سبب شي؛ د غلام د هر غړي په بدل کې به د ازادونکي یو غړی له اوره ازاد شي.»
بیا یې وویل: محمد بن جعفر موږ ته روایت وکړ، شعبة موږ ته روایت وکړ، ما له علي بن زید څخه واورېدل، او هغه همدا روایت وکړ؛ خو په دې روایت کې یې وویل: «له خپل قوم څخه د مالک یا ابن مالک په نوم د یو سړي له قوله.» او دا یې هم ورزیاته کړه: «چا چې خپل مور او پلار، یا له هغوی څخه یو، وموند، خو بیا هم اور ته ولاړ، الله دې هغه لرې کړي.»
بل حدیث: امام احمد روایت کړی، عفان موږ ته روایت وکړ، حماد بن سلمه موږ ته روایت وکړ، علي بن زید له زراره بن اوفی څخه، هغه له مالک بن عمرو القشیري څخه موږ ته روایت وکړ؛ هغه وویل: له رسول الله صلی الله علیه وسلم مې واورېدل چې فرمایل یې: «چا چې یوه مسلمانه وینځه ازاده کړه، هغه به د ده د اور پر وړاندې فدیه وي؛ د هغې د هر هډوکي په بدل کې به د ده یو هډوکی له اوره ازاد شي. او چا چې له خپل مور او پلار څخه یو وموند، خو بښنه ورته ونه شوه، الله عزوجل دې هغه لرې کړي. او چا چې یو یتیم د دوو مسلمانانو د مور او پلار په منځ کې خپل خوراک او څښاک ته ورګډ کړ، تر دې چې الله هغه بېاړتیا کړ، جنت یې واجب شو.»
بل حدیث: امام احمد روایت کړی، حجاج او محمد بن جعفر دواړو وویل: شعبة موږ ته روایت وکړ، له قتاده مې واورېدل، هغه وویل: زراره بن اوفی له أُبَيّ بن مالک القشیري څخه روایت کاوه چې پېغمبر صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «چا چې خپل مور او پلار، یا له هغوی څخه یو، وموند، بیا وروسته اور ته ننوت، الله دې هغه لرې او هلاک کړي.» ابو داود الطیالسي هم له شعبة څخه همدا روایت کړی، او په هغه کې نور زیاتوالی هم شته.
بل حدیث: امام احمد روایت کړی، عفان موږ ته روایت وکړ، ابو عوانه موږ ته روایت وکړ، هغه له سهیل بن ابي صالح څخه، هغه له خپل پلار، او هغه له ابو هریره رضي الله عنه څخه روایت کوي چې پېغمبر صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «د هغه سړي پوزه دې په خاورو ولړل شي، بیا دې په خاورو ولړل شي، بیا دې په خاورو ولړل شي چې خپل مور او پلار، یا له هغوی څخه یو، په بوډاتوب کې ومومي، خو جنت ته داخل نه شي.» دا روایت له همدې لارې صحیح دی، او مسلم یې یوازې د ابو عوانه، جریر او سلیمان بن بلال له سهیل څخه روایت کړی دی.
بل حدیث: امام احمد روایت کړی، رِبعي بن ابراهیم موږ ته روایت وکړ. احمد وویل: هغه د اسماعیل ابن عُلیّه ورور و او تر خپل ورور غوره ګڼل کېده. هغه له عبدالرحمن بن اسحاق څخه، هغه له سعید بن ابي سعید څخه، او هغه له ابو هریره څخه روایت کوي چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «د هغه سړي پوزه دې په خاورو ولړل شي چې زما نوم یې یاد شي، خو پر ما درود ونه وایي! او د هغه سړي پوزه دې په خاورو ولړل شي چې د رمضان میاشت پرې راشي او میاشت ترې تېره شي، خو بښنه ورته ونه شي!
او د هغه سړي پوزه دې په خاورو ولړل شي چې مور او پلار یې په بوډاتوب کې ومومي، خو هغوی یې جنت ته داخل نه کړي.» رِبعي وویل: زما په ګومان، هغه دا هم وویل: «یا له هغوی څخه یو.» ترمذي دا حدیث د احمد بن ابراهیم الدَّورقي له لارې له رِبعي څخه روایت کړی او بیا یې ویلي: «له دې لارې غریب دی.»
بل حدیث: امام احمد روایت کړی، یونس موږ ته روایت وکړ، عبدالرحمن بن الغسیل موږ ته روایت وکړ، هغه له أُسید بن علي څخه، هغه له خپل پلار علي بن عبید څخه، او هغه له ابو أُسید، چې مالک بن ربیعه الساعدي دی، روایت کوي. هغه وویل: زه د رسول الله صلی الله علیه وسلم ترڅنګ ناست وم، چې یو انصاري سړی راغی او ویې ویل: «اې د الله رسوله، ایا له مور او پلار سره د نېکۍ کوم کار پاتې دی چې له مړینې وروسته یې هم ورسره وکړم؟» ویې فرمایل: «هو، څلور کارونه: د هغوی لپاره دعا کول، بښنه غوښتل، د هغوی ژمنې پوره کول، د هغوی د ملګرو درناوی کول، او هغه خپلوي پالل چې ستا د خپلولۍ تړاو یوازې د هغوی له لارې ورسره دی.
له مړینې وروسته له هغوی سره د نېکۍ له هغو چارو څخه همدا درته پاتې دي.» ابو داود او ابن ماجه هم دا حدیث د عبدالرحمن بن سلیمان، چې ابن الغسیل دی، له لارې روایت کړی دی.
بل حدیث: امام احمد روایت کړی، روح موږ ته روایت وکړ، ابن جریج موږ ته وویل: محمد بن طلحه بن عبدالله بن عبدالرحمن ماته د خپل پلار له لارې له معاویه بن جاهِمه السلمي څخه خبر راکړ چې جاهِمه پېغمبر صلی الله علیه وسلم ته راغی او ویې ویل: «اې د الله رسوله، د جهاد اراده لرم او راغلی یم چې له تا سره سلا وکړم.» ویې فرمایل: «ایا مور لرې؟» هغه وویل: «هو.» ویې فرمایل: «له هغې سره پاتې شه، ځکه جنت د هغې د پښو لاندې دی.»
بیا یې دویم ځل او درېیم ځل هم، په بېلابېلو ناستو کې، همدا خبره وکړه. نسائي او ابن ماجه هم دا حدیث د ابن جریج له لارې روایت کړی دی.
بل حدیث: امام احمد روایت کړی، خلف بن ولید موږ ته روایت وکړ، ابن عیاش موږ ته د بُحیر بن سعد له لارې، هغه له خالد بن معدان څخه، هغه له مقدام بن معدیکرب الکندي څخه روایت کوي چې پېغمبر صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «الله تاسو ته د خپلو پلرونو په اړه سپارښتنه کوي؛ الله تاسو ته د خپلو میندو په اړه سپارښتنه کوي؛ الله تاسو ته د خپلو میندو په اړه سپارښتنه کوي؛ الله تاسو ته د خپلو میندو په اړه سپارښتنه کوي؛ او الله تاسو ته د نږدې خپلوانو، بیا تر هغوی وروسته د نږدې خپلوانو په اړه سپارښتنه کوي.» ابن ماجه هم دا حدیث د عبدالله بن عیاش له لارې روایت کړی دی.
بل حدیث: امام احمد روایت کړی، یونس موږ ته روایت وکړ، ابو عوانه موږ ته روایت وکړ، هغه له اشعث بن سلیم څخه، هغه له خپل پلار، او هغه له بني یربوع څخه د یوه سړي څخه روایت کوي. هغه وویل: پېغمبر صلی الله علیه وسلم ته ورغلم او وا مې ورېدل چې له خلکو سره خبرې کوي او فرمایي: «د ورکوونکي لاس لوړ دی. لومړی دې له خپلې مور او پلار سره نېکي کوه، بیا له خپلې خور او ورور سره، بیا له هغو سره چې تر دې وروسته درته نږدې دي.»
بل حدیث: حافظ ابو بکر احمد بن عمرو بن عبد الخالق البزار په خپل مسند کې روایت کړی، ابراهیم بن المستمر العروقي موږ ته روایت وکړ، عمرو بن سفیان موږ ته روایت وکړ، هغه له حسن بن ابي جعفر څخه، هغه له لیث بن ابي سلیم څخه، هغه له علقمه بن مرثد څخه، هغه له سلیمان بن بریده څخه، او هغه له خپل پلار څخه روایت کوي چې یو سړی طواف کاوه او خپله مور یې په شا سپره کړې وه. هغه له پېغمبر صلی الله علیه وسلم څخه وپوښتل: «ایا د هغې حق مې ادا کړ؟» ویې فرمایل: «نه، ان د هغې د یوې ساه اخیستلو حق هم نه دی ادا کړی»، یا یې ورته ورته خبره وکړه. بزار وویل: «موږ نه پوهېږو چې دا حدیث له دې لارې پرته له بلې لارې روایت شوی وي.» ما [ابن کثیر] وویل: حسن بن ابي جعفر ضعیف دی، او الله ښه پوهېږي.
د البغوي تفسیر
«او د عاجزۍ وزرونه د هغوی دواړو لپاره ټیټ کړه»؛ یعنې له هغوی سره نرم چلند وکړه او عاجزي ورته وکړه. عروة بن زبیر وویل: «له هغوی سره دومره نرمي وکړه چې د هغوی له خوښېدونکي څه څخه ډډه ونه کړې.» «د رحمت له مخې»؛ یعنې د خواخوږۍ او شفقت له مخې. «او ووایه: اې زما ربه، پر هغوی دواړو رحم وکړه، لکه څنګه چې هغوی زه په کوچنیوالي کې روزلی وم.»
موخه دا ده چې دا دعا هغه مهال وشي چې مور او پلار مسلمانان وي. ابن عباس وویل: دا حکم د الله تعالی په دې وینا منسوخ شوی دی: «له پېغمبر او هغو کسانو سره نه ښایي چې ایمان یې راوړی، د مشرکانو لپاره بښنه وغواړي» (التوبة، ۱۱۳).
عبدالواحد الملیحي موږ ته خبر راکړ، ما ته ابو منصور محمد بن محمد بن سمعان خبر راکړ، هغه ته ابو جعفر محمد بن احمد بن عبدالجبار الریاني خبر ورکړ، حمید بن زنجویه موږ ته روایت وکړ، سلیمان بن حرب موږ ته روایت وکړ، حماد بن یزید موږ ته روایت وکړ، له عطاء بن سائب څخه، هغه له ابو عبدالرحمن، یعنې السلمي، څخه، هغه له ابو درداء څخه روایت کوي چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «پلار د جنت له منځنیو دروازو څخه یوه دروازه ده؛ نو که غواړې، هغه وساته او که غواړې، ضایع یې کړه.»
ابو طاهر محمد بن علي الزراد موږ ته خبر راکړ، ابو بکر محمد بن ادریس الجرجاني موږ ته خبر راکړ، ابو الحسن علي بن الحسین المالیني موږ ته خبر راکړ، حسن بن سفیان موږ ته روایت وکړ، یحیی بن حبیب بن عدي موږ ته روایت وکړ، خالد بن الحارث موږ ته روایت وکړ، له شعبة څخه، هغه له یعلى بن عطاء څخه، هغه له خپل پلار څخه، هغه له عبدالله بن عمرو څخه روایت کوي چې پېغمبر صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «د الله خوښي د پلار په خوښۍ کې ده، او د الله غوسه د پلار په غوسه کې ده.»
احمد بن عبدالله الصالحي موږ ته خبر راکړ، ابو سعید محمد بن موسی الصیرفي موږ ته خبر راکړ، ابو عبدالله محمد بن عبدالله الصفار موږ ته خبر راکړ، ابو جعفر محمد بن غالب بن تمتام الضبي موږ ته روایت وکړ، عبدالله بن مسلمه موږ ته روایت وکړ، عبدالعزیز بن مسلم موږ ته روایت وکړ، له یزید بن ابي زیاد څخه، هغه له مجاهد څخه، هغه له ابو سعید الخدري څخه روایت کوي چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «منتاچوونکی، د مور او پلار نافرمانه او د شرابو څښلو عادت لرونکی جنت ته نه ننوځي.»
امام ابو علي الحسین بن محمد القاضي موږ ته خبر راکړ، ابو محمد عبدالله بن یوسف بن محمد بن بامویه الاصفهاني موږ ته خبر راکړ، ابو سعید احمد بن زیاد البصري موږ ته خبر راکړ، حسن بن محمد بن الصباح موږ ته روایت وکړ، رِبعي بن عُلیه موږ ته روایت وکړ، له عبدالرحمن بن اسحاق څخه، هغه له سعید بن ابي سعید المقبري څخه، هغه له ابو هریره رضي الله عنه څخه روایت کوي چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «د هغه سړي پوزه دې په خاورو ولړل شي چې زما نوم یې یاد شي، خو پر ما درود ونه وایي؛ او د هغه سړي پوزه دې په خاورو ولړل شي چې د رمضان میاشت پرې راشي، خو میاشت ترې تېره شي او بښنه ورته ونه شي؛ او د هغه سړي پوزه دې په خاورو ولړل شي چې مور او پلار یې په بوډاتوب کې ومومي، خو هغوی یې جنت ته داخل نه کړي.»
په صحیح مسلم کې (شمېره ۱۶۳۱) له ابو هریره څخه روایت شوی چې محمد صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «کله چې انسان مړ شي، ټول عملونه یې پرې کېږي، پرته له دریو: روانې صدقې، ګټور علم او نېک اولاد څخه چې د هغه لپاره دعا کوي!»