رَبِّ اجْعَلْ هَٰذَا الْبَلَدَ آمِنًا، وَاجْنُبْنِي، وَبَنِيَّ، أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ. رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ، فَمَنْ تَبِعَنِي، فَإِنَّهُ مِنِّي، وَمَنْ عَصَانِي، فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ. رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ. رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ، فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ، وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ. رَبَّنَا، إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي، وَمَا نُعْلِنُ، وَمَا يَخْفَىٰ عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ، وَلَا فِي السَّمَاءِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي، وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ، وَإِسْحَاقَ، إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ. رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلَاةِ، وَمِنْ ذُرِّيَّتِي. رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ. رَبَّنَا اغْفِرْ لِي، وَلِوَالِدَيَّ، وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ.
رَبِّ اجْعَلْ هَٰذَا الْبَلَدَ آمِنًا وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصَانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ رَبَّنَا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَمَا نُعْلِنُ وَمَا يَخْفَىٰ عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلَاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ
غږ نه شو پورته کېدای. وروسته بیا هڅه وکړئ.
او كله چې ابراهيم وويل: زما ربه! دا يو د امن ښار وګرځوه او ما او زامن مې له دې وساتې چې د بتانو عبادت وکړو. زما ربه! دغو (بتانو) خو زياتره خلك بې لارې كړي دي نو څوك چې ما پسې ولاړ هغه زما دى او چا چې زما مخالفت وكړ نو بيا هم ته مهربان بخښونكى يې. زموږ ربه! بې شكه ما خپله ځينې اولاده په يو بې كښته ناو كې ستا د عزتمند كور خواته مېشت كړې ده، زموږ ربه! دا د دې لپاره چې دوى لمونځ ترسره كړي نو د خلكو زړونه د دوى په طرف وهڅوه او د هر ډول مېوو نه روزي وركړې چې دوى شكر وباسي. زموږ ربه بې شکه تا ته هغه هم معلوم دي چې موږ يې پټوو او هغه څه هم چې څرګندوو يې او الله نه هيڅ شى نه په زمكه پټېډى شي او نه په اسمان كې. هغه الله لره ستاينه ده چې بوډا توب كې يې اسماعيل او اسحاق (زامن) راكړل، بې شکه رب مې خامخا د دعا اورېدونكى دى. زما ربه! ما (هم) ښه لمونځ كونكى وګرځوې او له اولادې مې هم (داسې خلك پيدا كړه) زموږ ربه! او دعا مو قبوله كړې. زموږ ربه! ما ته بخښنه وكړې، مور او پلار ته مې او مومنانو ته، هغه ورځ چې حساب قائميږي.
دا د ابراهيم عليه السلام د دعاوو پياوړی ټولګه ده. پکې «اجْنُبْنِي» (له ما څخه لرې وساته)، «اجْعَلْنِي» (ما وګرځوه) او «اغْفِرْ لِي» (ما وبښه) راغلي دي. په دې دعاوو کې له شرک څخه د ساتنې، په لمانځه کې د ټينګښت او د مؤمنانو د بښنې غوښتنه شامله ده.
د شیخ عبدالرحمن السعدي تفسیر
ابراهيم عليه السلام هاجر، د اسماعيل مور، او خپل شيدې خوړونکی زوی اسماعيل عليه السلام له شام څخه راوستل، بيا يې په مکه کې پرېښودل؛ هغه مهال هلته نه کورونه وو، نه څوک بلنه ورکوونکی و او نه ځواب ورکوونکی. کله چې يې دواړه هلته کېښودل، نو له خپل رب څخه يې په دې دعا وغوښتل، په عاجزۍ او پر خپل رب په توکل يې وويل: «زموږ ربه! ما له خپل اولادې ځينې په يوه داسې ناو کې مېشت کړي دي»؛ يعنې ټول اولاد مې نه، ځکه اسحاق په شام کې و او نور زامن يې هم هلته وو. په مکه کې يې يوازې اسماعيل او د هغه اولاده مېشته کړه.
«په داسې ناو کې چې د کروندې خاوند نه دی»؛ يعنې د مکې ځمکه د کرنې وړ نه ده. «زموږ ربه! د دې لپاره چې لمونځ قائم کړي»؛ يعنې هغوی مو داسې يو موحد قوم وګرځوه چې لمونځ قائموي، ځکه د لمانځه قائمول له تر ټولو ځانګړو او غوره ديني عبادتونو څخه دي؛ چا چې لمونځ قائم کړ، خپل دين يې قائم کړ. «نو د خلکو زړونه هغوی ته لېواله کړه»؛ يعنې د هغوی مينه او د هغه ځای مينه د خلکو په زړونو کې واچوه چې دوی پکې مېشت دي.
الله د هغه دعا قبوله کړه؛ د اسماعيل له اولادې يې محمد صلی الله عليه وسلم راواستاوه، هغه خپل قوم اسلام او د خپل پلار ابراهيم ملت ته راوباله، نو هغوی يې بلنه ومنله او لمونځ قائمونکي شول. الله د دې کور حج فرض کړ، چې د ابراهيم اولاده يې ورسره مېشته کړې وه، او په هغه کې يې داسې عجيبه راز ايښی چې زړونه ورکاږي؛ خلک يې حج کوي او هېڅکله ترې نه مړېږي. بلکې هر څومره چې بنده هلته ډېر تګ راتګ کوي، هماغومره يې شوق، مينه او لېوالتيا زياتېږي. دا د دې راز دی چې الله تعالی دغه کور خپل سپېڅلي ذات ته منسوب کړی دی.
«او له مېوو څخه روزي ورکړه، ښايي شکر وباسي»؛ الله د هغه دعا قبوله کړه او هر ډول مېوې ورته راوړل کېږي. ته هر وخت سپېڅلې مکه وينې چې مېوې پکې ډېرې وي او له هر لوري ورته روزي رارسېږي.
د زویانو ورکړه له سترو نعمتونو څخه ده؛ او په زوړ عمر کې، چې د اولاد له کېدو نهيلی وي، د اولاد ورکړه بل نعمت دی. دا چې زامن يې صالح پېغمبران وو، تر ټولو ستر او غوره نعمت و. «بېشکه زما رب د دعا اورېدونکی دی»؛ يعنې هغه د دعا کوونکي د دعا ځواب ته نږدې دی. ما هغه ته دعا کړې وه، نو زما هيله يې ناهيلې نه کړه.
يعنې ډېر خلک د دغو بتانو له امله بې لارې شوي وو. «نو چا چې زما پيروي وکړه»؛ په هغه توحيد او د الله، د ټولو نړۍو د پالونکي، په اخلاص کې چې ما راوړی دی، «نو هغه زما له ډلې دی»؛ ځکه زموږ ترمنځ بشپړه موافقت شته، او څوک چې له يوه قوم سره مينه ولري او د هغوی پيروي وکړي، له هغوی سره يوځای کېږي. «او چا چې زما نافرماني وکړه، نو بېشکه ته بښونکی، مهربان يې.» دا د خليل عليه السلام د خواخوږۍ څرګندونه ده؛ هغه د نافرمانانو لپاره له الله څخه د بښنې او رحمت دعا وکړه.
الله تعالی پر خپلو بندګانو تر هغه ډېر مهربان دی او يوازې هغه څوک عذابوي چې سرغړونه وکړي.
«زموږ ربه! ما، زما مور او پلار او مؤمنان وبښه، په هغه ورځ چې حساب قائمېږي.» الله په دې ټولو دعاوو کې د هغه غوښتنه قبوله کړه، خو د پلار لپاره يې دعا د هغې ژمنې له امله کړې وه چې پلار ته يې ورکړې وه. کله چې ورته څرګنده شوه چې هغه د الله دښمن دی، نو له هغه څخه بېزاره شو.
يعنې ابراهيم عليه السلام په دې ښکلي حالت کې ياد کړه، هغه مهال چې ويې ويل: «زما ربه! دا ښار»؛ يعنې حرم، «د امن ښار وګرځوه». الله د هغه دعا د شرعي حکم او تقدير له مخې قبوله کړه؛ په شريعت کې يې هغه حرم وګرځاوه او په تقدير کې يې د هغه د حرمت لپاره داسې اسباب برابر کړل چې ټولو ته معلوم دي، تر دې چې هر ظالم چې د هغه د بدۍ اراده وکړي، الله يې له منځه وړي، لکه د فيل د لښکر او نورو په اړه چې يې وکړل. کله چې يې د ښار لپاره د امن دعا وکړه، د ځان او زامنو لپاره يې هم د امن دعا وکړه او ويې ويل: «او ما او زما زامن له دې وساته چې د بتانو عبادت وکړو»؛ يعنې ما او هغوی د بتانو له عبادت او ورنږدې کېدو څخه ډېر لرې وساته.
بيا يې د خپلې او د خپلو زامنو د وېرې لامل ياد کړ: د هغو ډېرو خلکو شمېر چې د بتانو په عبادت کې ازمېيل شوي او اخته شوي دي.
بيا يې د ځان او خپلې اولادې لپاره دعا وکړه او ويې ويل: «زما ربه! ما د لمانځه قائمونکی وګرځوه او زما له اولادې څخه هم؛ زموږ ربه! زما دعا قبوله کړه.»
يعنې ته له موږ څخه زموږ په حالاتو ډېر پوهېږې؛ نو ستا له تدبير او روزنې څخه درنه غواړو چې زموږ لپاره هغه چارې اسانې کړې چې موږ پرې پوهېږو او هغه چې نه پرې پوهېږو، داسې چارې چې ستا د پوهې او رحمت غوښتنه وي. «او پر الله له هېڅ شي څخه، نه په ځمکه کې او نه په اسمان کې، څه پټ دي»؛ د هغو چارو له ډلې څخه دا دعا هم ده چې خليل عليه السلام له هغې څخه يوازې د خير او د نړۍو د پالونکي الله د زيات شکر کولو اراده لرله.
د امام ابن کثیر تفسیر
بيا يې وويل: «زما ربه! ما د لمانځه قائمونکی وګرځوه»؛ يعنې د لمانځه ساتونکی او د حدودو په بشپړه توګه ادا کوونکی. «او زما له اولادې څخه هم»؛ يعنې هغوی هم د لمانځه قائمونکي وګرځوه. «زموږ ربه! زما دعا قبوله کړه»؛ يعنې په هر هغه څه کې چې مې درڅخه غوښتنه کړې ده.
ابن جرير وايي: الله تعالی د خپل خليل ابراهيم له قوله خبر ورکوي چې ويې ويل: «زموږ ربه! بېشکه ته پر هغه څه پوهېږې چې موږ يې پټوو او هغه چې يې څرګندوو»؛ يعنې ته زما د دعا موخه او د دې ښار د خلکو لپاره زما د دعا نيت پېژنې. زما موخه يوازې ستا رضا او ستا لپاره اخلاص دی، ځکه ته پر ټولو شيانو، د هغوی پر ښکاره او پټو اړخونو پوهېږې؛ په ځمکه او اسمان کې هېڅ شی درنه پټ نه دی.
بيا يې د خپل رب، عزوجل، ستاينه وکړه چې په زوړ عمر کې يې اولاد ورکړی و او ويې ويل: «ستاينه د الله ده، هغه چې په زوړ عمر کې يې ماته اسماعيل او اسحاق راکړل؛ بېشکه زما رب د دعا اورېدونکی دی»؛ يعنې د دعا کوونکي دعا قبلوي او د اولاد په اړه يې زما دعا قبوله کړې ده.
«زموږ ربه! ما او زما مور او پلار وبښه.» ځينو دا کلمه په مفرد ډول «زما مور او پلار» لوستې ده. دا دعا يې د خپل پلار له هغه څخه د بېزارۍ تر اعلان مخکې کړې وه، کله چې ورته د هغه د الله عزوجل دښمني څرګنده شوې وه. «او مؤمنان»؛ يعنې ټول مؤمنان.
«په هغه ورځ چې حساب قائمېږي»؛ يعنې هغه ورځ چې ته خپل بندګان حسابوې او د هغوی د کړنو له مخې بدله ورکوې؛ که نېک عمل وي، نېکي او که بد وي، بدي. او الله ښه پوهېږي.
عبدالله بن وهب وايي: عمرو بن حارث موږ ته حديث بيان کړ، هغه ته بکر بن سواده له عبدالرحمن بن جبير څخه او هغه له عبدالله بن عمرو څخه روايت کړی چې رسول الله صلی الله عليه وسلم د ابراهيم دا وينا ولوستله: «زما ربه! بېشکه دغو ډېری خلک بې لارې کړي دي؛ نو څوک چې زما پيروي وکړي، هغه زما له ډلې دی، او څوک چې زما نافرماني وکړي، نو بېشکه ته بښونکی، مهربان يې»؛ او د عيسى عليه السلام دا وينا يې هم ولوستله: «که ته هغوی عذاب کړې، نو هغوی ستا بندګان دي، او که يې وبښې، نو بېشکه ته برلاسی، د حکمت څښتن يې.» بيا يې لاسونه پورته کړل او ويې ويل: «اې الله! زما امت، اې الله!
زما امت، اې الله! زما امت!» او وژړل. الله وفرمايل: «محمد ته ورشه ـ او ستا رب ښه پوهېږي ـ او له هغه وپوښته چې څه شي ژړولی دی؟» جبرائيل عليه السلام ورغی او پوښتنه يې ترې وکړه. رسول الله صلی الله عليه وسلم هغه ته وويل چې څه يې ويلي وو.
نو الله وفرمايل: «محمد ته ورشه او ورته ووايه: موږ به ستا د امت په اړه تا خوښ کړو او تا به خپه نه کړو.» بيا يې وفرمايل: «اې جبرائيله!»
دا څرګندوي چې دا د هغې لومړۍ دعا وروسته دويمه دعا وه چې ابراهيم عليه السلام هغه مهال کړې وه چې له هاجر او د هغې له زوی څخه روان شوی و؛ دا د کور له جوړېدو مخکې وه، خو دا دعا د کور له جوړېدو وروسته شوې وه، د الله تعالی پر وړاندې د ټينګې غوښتنې او زياتې هيلې لپاره. له همدې امله يې وويل: «ستا د عزتمند کور ترڅنګ». د هغه د وينا «زموږ ربه! د دې لپاره چې لمونځ قائم کړي» په اړه ابن جرير وايي: دا له «عزتمند کور» سره تړاو لري؛ يعنې ما دا کور ځکه حرم وګرځاوه چې د هغه اوسېدونکي هلته لمونځ قائم کړای شي.
«نو د خلکو زړونه هغوی ته لېواله کړه.» ابن عباس، مجاهد او سعيد بن جبير وايي: که يې ويلي وای «د خلکو زړونه»، نو فارس، روم، يهود، نصارا او ټول خلک به ورټول شوي وو؛ خو هغه وويل: «د خلکو ځينې زړونه»، نو دا د مسلمانانو لپاره ځانګړې شوه. «او له مېوو څخه روزي ورکړه»؛ يعنې دا دې د هغوی د الله په اطاعت کې مرسته وګرځي. لکه څنګه چې دا ناو د کرنې وړ نه دی، نو هغوی ته مېوې ورکړه چې ويې خوري.
الله دا دعا قبوله کړه، لکه څنګه چې يې ويلي: «ايا موږ هغوی ته داسې امن حرم نه دی ورکړی چې له هر ډول مېوو څخه ورته روزي راوړل کېږي؟» (القصص: ۵۷). دا د الله تعالی له مهربانۍ، لورېينې، رحمت او برکت څخه دي چې په مکې حرام ښار کې مېوه لرونکې ونه نشته، خو د چاپېره سيمو مېوې ورته راوړل کېږي؛ دا د هغه د خليل ابراهيم عليه السلام د دعا د قبلېدو له امله دي.
په دې ځای کې الله تعالی د عربو مشرکانو پر وړاندې دليل وړاندې کوي: مکه حرام ښار په پيل کې يوازې د يو الله د عبادت لپاره بنسټ کېښودل شو، او ابراهيم، چې د ده له امله هغه ښار آباد او له خلکو ډک شو، له هغو کسانو بېزاري اعلان کړه چې له الله پرته د بل چا عبادت کوي. هغه د مکې لپاره د امن دعا وکړه او ويې ويل: «زما ربه! دا ښار د امن ښار وګرځوه.» الله د هغه دعا قبوله کړه، لکه څنګه چې فرمايي: «ايا دوی نه ويني چې موږ يو امن حرم جوړ کړی، حال دا چې د هغوی شاوخوا خلک تښتول کېږي؟»
او هم فرمايي: «بېشکه لومړی کور چې د خلکو لپاره جوړ شوی، هغه په بکه کې دی؛ برکتناک او د نړۍوالو لپاره لارښوونه ده. په هغه کې څرګندې نښې دي، د ابراهيم مقام دی او څوک چې ورننوځي، په امن کې وي.» او په همدې پېښه کې يې وويل: «زما ربه! دا ښار د امن ښار وګرځوه.»
دلته يې «دا ښار» په معرفه ډول ياد کړ، لکه چې د ودانېدو وروسته يې دعا کړې وي. له همدې امله يې وويل: «ستاينه د الله ده، هغه چې په زوړ عمر کې يې ماته اسماعيل او اسحاق راکړل.» معلومه ده چې اسماعيل له اسحاق څخه ديارلس کاله مشر و. خو کله چې يې اسماعيل او د هغه مور د شيدو خوړلو په عمر کې د مکې سيمې ته بوتلل، هلته يې هم دعا وکړه او ويې ويل: «زما ربه!
دا يو امن ښار وګرځوه»؛ لکه څنګه چې مو د البقرې سورت په تفسير کې په تفصيل سره ياد کړي دي.
هغه وويل: «او ما او زما زامن له دې وساته چې د بتانو عبادت وکړو.» د دعا کوونکي لپاره پکار ده چې د ځان، مور او پلار او اولادې لپاره دعا وکړي. بيا يې يادونه وکړه چې د خلکو ډېرې ډلې د بتانو په وسيله ازمېيل شوې دي؛ له هغو کسانو يې بېزاري څرګنده کړه چې د بتانو عبادت کوي او د هغوی چاره يې الله ته وسپارله: که وغواړي، عذابوي يې او که وغواړي، بښي يې. لکه د عيسى عليه السلام په وينا کې: «که ته هغوی عذاب کړې، نو هغوی ستا بندګان دي او که يې وبښې، نو بېشکه ته برلاسی، د حکمت څښتن يې.»
دلته له دې څخه زيات څه نه دي چې خبره د الله تعالی ارادې ته سپارل شوې ده؛ دا د داسې پېښې د واقع کېدو جواز نه دی. (العنكبوت: ۶۷؛ آل عمران: ۹۶، ۹۷؛ إبراهيم: ۳۹؛ البقرة: ۱۲۶؛ المائدة: ۱۱۸)
د البغوي تفسیر
د الله تعالی وينا: «زموږ ربه! ما له خپل اولادې ځينې»؛ دلته يې «من» د ځينو د بيان لپاره راوړې ده، او د آيت مطلب دا دی: ما له خپل اولادې څخه يو زوی مېشت کړی دی.
«په داسې ناو کې چې د کروندې خاوند نه دی»؛ دا مکه ده، ځکه مکه د دوو غرونو ترمنځ يوه ناوه ده.
«ستا د عزتمند کور ترڅنګ»؛ هغه يې حرم وباله، ځکه د هغه ترڅنګ داسې شيان حرام دي چې په نورو ځايونو کې حرام نه دي.
عبدالواحد بن احمد المليحي موږ ته خبر راکړ، هغه ته احمد بن عبدالله النعيمي، هغه ته محمد بن يوسف، هغه ته محمد بن اسماعيل، هغه ته عبدالله بن محمد، هغه ته عبدالرزاق، هغه ته معمر له ايوب السختياني او کثير بن المطلب بن ابي وداعة څخه روايت وکړ ـ يو يې پر بل څه ورزياتوي ـ او هغوی له سعيد بن جبير څخه، هغه له ابن عباس څخه روايت کوي چې ويې ويل: ښځو لومړی ځل د اسماعيل د مور په لاس کمربند وکاراوه؛ هغې کمربند جوړ کړ، څو ساره ته د خپلو پښو نښې پټې کړي. بيا ابراهيم عليه السلام هغه او د هغې زوی اسماعيل راوستل، چې شيدې يې رودلې، تر دې چې د بيت الله ترڅنګ يې د جومات په لوړه برخه کې د زمزم د ځای پر سر د يوې ونې لاندې کېښودل.
هغه مهال په مکه کې هېڅوک نه وو او اوبه هم نه وې. ابراهيم هغوی هلته پرېښودل، له هغوی سره يې د خرماوو يوه کڅوړه او د اوبو يو مشک کېښود، بيا بېرته روان شو. د اسماعيل مور ورپسې شوه او ويې ويل: اې ابراهيمه! چېرته ځې او موږ په دې ناو کې پرېږدې چې نه پکې انسانان شته او نه بل څه؟
څو ځله يې دا خبره ورته وکړه، خو هغه ورته نه ورګرځېده. هغې وويل: ايا الله تا ته د دې کار امر کړی؟ ويې ويل: هو. هغې وويل: نو الله به موږ ضايع نه کړي. بيا بېرته ستنه شوه. ابراهيم روان شو، تر دې چې د غره هغه تنګي ته ورسېد چې هغوی يې نه ليدل، نو د بيت الله پر لور يې مخ واړاوه او په دې دعاوو يې لاسونه پورته کړل: «زموږ ربه!
ما له خپل اولادې ځينې په داسې ناو کې مېشت کړي دي چې د کروندې خاوند نه دی»؛ تر دې چې «ښايي شکر وباسي» ته ورسېد.
د اسماعيل مور اسماعيل ته شيدې ورکولې او له هماغو اوبو يې څښلې؛ تر دې چې په مشک کې اوبه ختمې شوې. هغې او زوی يې تږي شول. هغې خپل زوی وليد چې په تلوار خوځېده ـ يا يې وويل: له تندې تاوېده ـ نو هغه حالت ته د کتلو د ناخوښۍ له امله روانه شوه. صفا يې تر ټولو نږدې غر وموند، پرې ودرېده او ناو ته يې وکتل چې ښايي څوک وويني، خو څوک يې ونه ليدل.
له صفا څخه ښکته شوه او کله چې د ناوې تل ته ورسېده، د خپل کالي لمن يې پورته کړه او د سختې ستړې شوې انسان په څېر يې منډه کړه، تر دې چې ناوه يې واوښته. بيا مروې ته ورغله، پرې ودرېده او و يې کتل چې څوک وويني، خو څوک يې ونه ليدل. همداسې يې اووه ځله وکړل. ابن عباس وايي: پېغمبر صلی الله عليه وسلم وفرمايل: «له همدې امله خلک د دواړو ترمنځ سعي کوي.»
کله چې مروې ته پورته شوه، يو غږ يې واورېد. ويې ويل: چپ شه ـ ځان ته يې ويل ـ بيا يې غوږ ونيو او يو ځل بيا يې غږ واورېد. ويې ويل: ستا غږ مې واورېد، که د مرستې توان لرې، مرسته وکړه. ناڅاپه يې د زمزم په ځای کې پرښته وليده. پرښتې په خپلې پونده ـ يا يې وويل: په وزر ـ ځمکه وکيندله، تر دې چې اوبه راښکاره شوې.
هغې اوبو ته لاس واچاوه او په خپل لاس يې داسې کول، اوبه يې په مشک کې اچولې، حال دا چې هر څومره به يې اوبه واخيستې، اوبه به لا ډېرې راخوټېدې. ابن عباس وايي: پېغمبر صلی الله عليه وسلم وفرمايل: «الله دې د اسماعيل پر مور رحم وکړي! که يې زمزم پرېښی وای» ـ يا يې وفرمايل: «که يې له اوبو څخه نه وای اخيستې، نو زمزم به روانه چينه ګرځېدلې وای.» بيا هغې اوبه وڅښلې او خپل زوی ته يې شيدې ورکړې.
پرښتې ورته وويل: له تباهۍ مه وېرېږئ، دلته د الله کور دی؛ دا هلک او پلار به يې جوړ کړي، او الله د خپل کورنۍ نه ضايع کوي.
د بيت الله ځای د ځمکې پر سر د يوې غونډۍ په څېر لوړ و. سېلابونه به پرې راتلل او د ښي او کيڼ لوري څخه به ترې تېرېدل. همداسې و، تر دې چې د جرهم له قبيلې يوه ډله، يا د جرهم يوه کورنۍ، د کداء له لارې راغله. هغوی د مکې په لاندنۍ برخه کې واړول او يوه مرغه يې وليد چې پر يوه ځای تاوېده.
ويې ويل: دا مرغه پر اوبو تاوېږي، حال دا چې موږ دا ناوه له پخوا پېژنو او پکې اوبه نشته. يو يا دوه کسان يې ولېږل؛ هغوی اوبه وموندلې. بېرته راغلل او خلکو ته يې د اوبو خبر ورکړ. هغوی راغلل او د اسماعيل مور د اوبو ترڅنګ وه. ويې ويل: ايا موږ ته اجازه راکوې چې ستا څنګ ته واړوو؟
هغې وويل: هو، خو په اوبو کې به ستاسې حق نه وي. هغوی وويل: سمه ده. ابن عباس وايي: پېغمبر صلی الله عليه وسلم وفرمايل: د دوی راتګ د اسماعيل مور ته خوښي ورپه برخه کړه، ځکه هغې د خلکو ملګرتيا خوښوله. هغوی هلته مېشت شول او خپلې کورنۍ يې هم راوغوښتلې؛ تر دې چې هلته د هغوی څو کورونه جوړ شول.
هلک لوی شو، له هغوی څخه يې عربي زده کړه. هغوی هغه خوښ کړ او د هغه د ځوانېدو پر مهال يې له خپلې قبيلې څخه يوه ښځه ورته واده کړه. د اسماعيل مور مړه شوه. ابراهيم د اسماعيل له واده وروسته راغی، چې د خپل پاتې شوي حال پوښتنه وکړي... دا کيسه مو د البقرې په سورت کې بيان کړې ده.
د الله تعالی وينا: «زموږ ربه! د دې لپاره چې لمونځ قائم کړي، نو د خلکو زړونه»؛ «افئدة» د «فؤاد» جمع ده. «هغوی ته لېواله کړه»؛ يعنې د هغوی په لور يې شوق او مينه ورواړوه. سدي وايي: مطلب يې دا دی چې د خلکو زړونه دې دې ځای ته ورمات کړه.
مجاهد وايي: که يې ويلي وای «د خلکو زړونه»، نو فارس، روم، ترک، هنديان ټول به درته ورټول شوي وو. سعيد بن جبير وايي: يهود، نصارا او مجوس به هم حج ته راتلل؛ خو هغه وويل: «د خلکو ځينې زړونه»، يعنې مسلمانان.
«او له مېوو څخه روزي ورکړه»؛ د هغو مېوو په څېر چې د اوبو لرونکو کليو اوسېدونکو ته يې ورکوې. «ښايي شکر وباسي.» ابوکثير بن... وايي:
«زما ربه! بېشکه دغو ډېری خلک بې لارې کړي دي»؛ يعنې ډېر خلک يې د لارښوونې له لارې بې لارې کړي، تر دې چې د هغوی عبادت يې کړی دی. دا د عبارت اړول شوی ډول دی، د الله تعالی د دې وينا په څېر: «دا خو يوازې شيطان دی چې خپل دوستان وېروي» (آل عمران: ۱۷۵)؛ يعنې هغوی د خپلو دوستانو په وسيله وېروي. او ويل شوي: بې لارې کول بتانو ته منسوب شوي، ځکه هغوی د ګمراهۍ لامل دي؛ لکه څوک چې وايي: دنيا زه په فتنه کې واچولم، د فتنې نسبت دنيا ته کوي، ځکه دنيا د فتنې لامل شوې ده.
«نو چا چې زما پيروي وکړه، هغه زما له ډلې دی»؛ يعنې زما د دين له خلکو څخه دی. «او چا چې زما نافرماني وکړه، نو بېشکه ته بښونکی، مهربان يې.» سدي وايي: مطلب دا دی چې چا زما نافرماني وکړه او بيا توبه يې وکړه. مقاتل بن حيان وايي: چا چې له شرک پرته په نورو چارو کې زما نافرماني وکړه.
او ويل شوي چې دا خبره يې مخکې له دې کړې وه چې الله ورته خبر ورکړي چې شرک نه بښل کېږي. د خلکو له ډلې څخه.
«زموږ ربه! ته پر هغه څه پوهېږې چې موږ يې پټوو او څرګندوو»؛ يعنې زموږ د چارو په اړه. ابن عباس او مقاتل وايي: موخه يې د اسماعيل او د هغه د مور په اړه هغه خپګان و، ځکه هغه دواړه په داسې ناو کې مېشت کړي وو چې د کروندې خاوند نه و. «او پر الله په ځمکه او اسمان کې هېڅ شی پټ نه دی.»
ويل شوي چې دا د ابراهيم د وينا برخه ده؛ خو ډېری مفسرين وايي چې دا د الله عزوجل وينا ده.
د الله تعالی وينا: «او کله چې ابراهيم وويل: زما ربه! دا ښار»؛ يعنې حرم، «د امن ښار وګرځوه»؛ داسې ښار چې امن پکې وي. «او ما وساته»؛ يعنې ما لرې کړه، «او زما زامن له دې چې د بتانو عبادت وکړو.» په عربي کې د «جنبته الشيء»، «أجنبته جنبا»، «جنبته تجنيبا» او «اجتنبته اجتنابا» عبارتونه د يوې مانا لپاره کارېږي.
که وويل شي: ابراهيم عليه السلام له بتانو د عبادت څخه معصوم و، نو د دې دعا غوښتنه څنګه سمه ده؟ او د هغه زامنو کې ډېرو بتانو عبادت کړی، نو د دعا قبلېدل چېرته دي؟ ځواب دا دی چې د ابراهيم دعا د هغه لپاره د عصمت او ټينګښت د زياتوالي په موخه وه. د خپلو زامنو لپاره يې د خپل صلب له زامنو اراده کړې وه، او له هغوی هېڅ يوه د بت عبادت نه و کړی.
بل قول دا دی چې د هغه دعا د خپلو هغو زامنو لپاره وه چې مؤمنان وو.
«زموږ ربه! ما او زما مور او پلار وبښه.» که وپوښتل شي چې ولې يې د خپل مور او پلار لپاره بښنه غوښتې، حال دا چې هغوی مؤمنان نه وو؟ ځواب دا دی چې ويل شوي د هغه مور اسلام راوړی و؛ او ويل شوي چې موخه يې دا وه: که دوی دواړه اسلام راوړي او توبه وباسي، نو وبښل شي.
بل قول دا دی چې دا خبره يې مخکې له دې کړې وه چې د خپل پلار حال ورته څرګند شي. الله تعالی د توبې په سورت کې د خپل خليل لپاره د پلار د بښنې غوښتلو عذر بيان کړی دی.
«او مؤمنانو ته»؛ يعنې ټولو مؤمنانو ته بښنه وکړه. «په هغه ورځ چې حساب قائمېږي»؛ يعنې څرګند او ښکاره کېږي. او ويل شوي چې موخه يې هغه ورځ ده چې خلک د حساب لپاره درېږي؛ د «حساب» يادونه يې وکړه، ځکه نور مطلب ورڅخه معلومېږي.
«ستاينه د الله ده، هغه چې په زوړ عمر کې يې ماته اسماعيل او اسحاق راکړل»؛ يعنې ماته يې ورکړل. «بېشکه زما رب د دعا اورېدونکی دی.» ابن عباس وايي: اسماعيل هغه وخت ابراهيم ته وزېږېد چې عمر يې نهه نوي کاله و، او اسحاق هغه وخت وزېږېد چې عمر يې يو سل او دولس کاله و. سعيد بن جبير وايي: ابراهيم ته د اسحاق زېری هغه وخت ورکړل شو چې عمر يې يو سل او اوولس کاله و.
«زما ربه! ما د لمانځه قائمونکی وګرځوه»؛ يعنې ما له هغو کسانو څخه وګرځوه چې لمونځ د هغه له رکنونو سره ادا کوي او ساتنه يې کوي. «او زما له اولادې څخه هم»؛ يعنې زما له اولادې څخه داسې کسان وګرځوه چې لمونځ قائموي. «زموږ ربه!
زما دعا قبوله کړه»؛ يعنې زما عمل او عبادت قبول کړه؛ عبادت ته يې دعا وويلې. په حديث کې راغلي: «دعا د عبادت مغز دی.» بل قول دا دی چې مطلب يې دا دی: زما دعا قبوله کړه.
په «صحيح مسلم» (۲۶۹۷) کې له ابوهريره رضي الله عنه څخه روايت دی چې مؤمن د خپل مور او پلار او د ايمان د وروڼو لپاره دعا کوي، نو لوی څښتن يې قبلوي.