Ààbò, Àdúrà àti Ìdáríjì

Tafsīr ti Shaykh ʿAbdurraḥmān as-Saʿdī

Ìdí rẹ̀ ni pé ó mú Hajar, ìyá Ismaa‘iil, àti ọmọ rẹ̀ Ismaa‘iil (kí ìkẹ́ àti ọlà Allaah máa bá a), tí ó ṣì ń mu ọmú, láti Shām wá, ó sì fi àwọn méjèèjì sí Mẹ́kà. Ní àkókò yẹn, kò sí ibùgbé níbẹ̀, kò sí ẹni tó ń pè, kò sì sí ẹni tó lè dáhùn. Nígbà tí ó fi àwọn méjèèjì síbẹ̀, ó gbàdúrà sí Olúwa rẹ̀ pẹ̀lú àdúrà yìí, ó ń bẹ̀ ẹ́, ó sì gbẹ́kẹ̀ lé E pé: “Olúwa wa, dájúdájú, mo ti fi díẹ̀ nínú àwọn ọmọ-ọmọ mi sílẹ̀.” Kì í ṣe gbogbo àwọn ọmọ-ọmọ rẹ̀ ni ó fi sílẹ̀ níbẹ̀, nítorí Isḥāq wà ní Shām, àwọn ọmọ rẹ̀ yòókù náà sì wà níbẹ̀.

Ismaa‘iil àti àwọn ọmọ-ọmọ rẹ̀ nìkan ni ó fi sí Mẹ́kà. Ọ̀rọ̀ Rẹ̀ pé: “ní àfonífojì tí kò ní ohun ọ̀gbìn” túmọ̀ sí pé ilẹ̀ Mẹ́kà kò yẹ fún iṣẹ́ àgbẹ̀. “Olúwa wa, kí wọ́n lè ṣe ṣalāh,” ìyẹn ni pé, ṣe wọ́n ní ìṣọ̀kan Ọlọ́hun, kí wọ́n sì máa ṣe ṣalāh; nítorí dídá ṣalāh dúró jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìjọ́sìn ẹ̀sìn tó ṣe pàtàkì jù, tó sì dára jù. Ẹni tó bá mú un dúró ti mú ẹ̀sìn rẹ̀ dúró.

“Nítorí náà, jẹ́ kí ọkàn àwọn ènìyàn kan fà sí ọ̀dọ̀ wọn,” ìyẹn ni pé, kí wọ́n nífẹ̀ẹ́ wọn, kí wọ́n sì nífẹ̀ẹ́ sí ibi tí wọ́n ń gbé. Allaah dáhùn àdúrà rẹ̀, Ó sì mú Muḥammad (kí ìkẹ́ àti ọlà Allaah máa bá a) jáde láti inú àwọn ọmọ Ismaa‘iil. Ó pe àwọn ọmọ-ọmọ rẹ̀ sí ẹ̀sìn Islām àti sí ọ̀nà ẹ̀sìn baba wọn, Ibrāhīm, wọ́n sì tẹ̀lé e, wọ́n sì di àwọn tó ń ṣe ṣalāh. Allaah sọ pé kí a ṣe ḥajj sí Ilé yìí, níbi tí Ó ti fi àwọn ọmọ-ọmọ Ibrāhīm sí, Ó sì fi àṣírí àrà-ọ̀tọ̀ kan sínú rẹ̀ tó ń fa ọkàn mọ́ra.

Àwọn ènìyàn máa ń lọ sí ḥajj síbẹ̀, ṣùgbọ́n wọn kì í rẹ̀ tán láti lọ. Bí ẹrú bá ṣe ń lọ síbẹ̀ sí i, bẹ́ẹ̀ ni ìfẹ́ àti ìfẹ́kúfẹ̀ẹ́ rẹ̀ sí i ṣe ń pọ̀ sí i. Èyí ni àṣírí ìdí tí Allaah fi so Ilé náà mọ́ Orúkọ Rẹ̀ Mímọ́. “Kí O sì pèsè èso fún wọn, kí wọ́n lè dúpẹ́.”

Allaah dáhùn àdúrà rẹ̀, gbogbo onírúurú èso sì ń kó lọ síbẹ̀. Ní gbogbo àkókò, o lè rí àwọn èso tó pọ̀ ní Mẹ́kà ọlọ́lá, àwọn ohun àmúṣọrọ̀ sì ń dé ibẹ̀ láti gbogbo ìhà.

Nítorí náà, fífún wọn ní àwọn ọmọ jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìbùkún tó tóbi jù. Bí wọ́n ṣe bí àwọn ọmọ nígbà tí wọ́n ti darúgbó, tí wọ́n sì ti fẹrẹ̀ sọ ìrètí ọmọ nù, tún jẹ́ ìbùkún mìíràn. Bí àwọn ọmọ náà sì ṣe jẹ́ àwọn wòlíì olódodo, ó tún tóbi, ó sì dára jù. “Dájúdájú, Olúwa mi dájúdájú ni Olùgbọ́ àdúrà,” ìyẹn ni pé, Ó sún mọ́ ẹni tó bá pè É, Ó sì dáhùn àdúrà rẹ̀. Mo ti gbàdúrà sí I, kò sì já mi kulẹ̀ nínú ìrètí mi.

Ìyẹn ni pé, ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn ṣìnà nítorí àwọn òrìṣà náà. “Ẹnikẹ́ni tó bá tẹ̀lé mi” lórí ìṣọ̀kan Ọlọ́hun àti ìfọkànsìn sí Allaah, Olúwa gbogbo ayé, “ó jẹ́ ti èmi.” Nítorí pé ó bá mi mu pátápátá; ẹni tó bá nífẹ̀ẹ́ sí àwọn ènìyàn kan, tó sì tẹ̀lé wọn, yóò darapọ̀ mọ́ wọn. “Ẹni tó bá ṣàìgbọràn sí mi, dájúdájú, Ìwọ ni Aláforíjìn, Aláàánú.”

Èyí fi ìyọ́nú ọ̀rẹ́ tímọ́tímọ́ Allaah, Ibrāhīm (kí ọlà máa bá a), hàn; ó bẹ̀ Allaah pé kí Ó dáríjì àwọn aláìgbọràn, kí Ó sì ṣàánú wọn. Allaah, Olùbùkún àti Ọba Gíga, ní àánú sí àwọn ẹrú Rẹ̀ ju Ibrāhīm lọ, kò sì fìyà jẹ ẹnikẹ́ni àyàfi ẹni tó ṣọ̀tẹ̀ sí I.

“Olúwa wa, dáríjì mí àti àwọn òbí mi àti àwọn onígbàgbọ́ ní ọjọ́ tí ìṣirò yóò wáyé.” Allaah dáhùn gbogbo àdúrà rẹ̀ nínú àwọn ọ̀ràn wọ̀nyí; ṣùgbọ́n àdúrà rẹ̀ fún baba rẹ̀ jẹ́ nítorí ìlérí tí ó ti ṣe fún un. Nígbà tí ó sì yé e pé ọ̀tá Allaah ni baba rẹ̀, ó ya ara rẹ̀ sọ́tọ̀ kúrò lọ́dọ̀ rẹ̀.

Rántí Ibrāhīm (kí ìkẹ́ àti ọlà máa bá a) ní ipò ẹlẹ́wà yìí, nígbà tí ó sọ pé: “Olúwa mi, ṣe ìlú yìí”—ìyẹn ni Ḥaram—“ní ààbò.” Allaah dáhùn àdúrà rẹ̀ nípa òfin àti nípa ohun tó ṣẹlẹ̀. Ó sọ ìlú náà di mímọ́ nípa òfin, Ó sì mú àwọn ohun tó ń dáàbò bò ó ṣẹlẹ̀ nípa ìpinnu Rẹ̀, gẹ́gẹ́ bí a ti mọ̀. Kò sí aláìṣòdodo tó fẹ́ ṣe ibi sí i tí Allaah kò bá pa run, gẹ́gẹ́ bí Ó ṣe ṣe sí àwọn ọmọ erin àti àwọn mìíràn.

Nígbà tó gbàdúrà fún ààbò ìlú náà, ó tún gbàdúrà fúnra rẹ̀ àti àwọn ọmọ rẹ̀ pé kí wọ́n wà ní ààbò, ó sì sọ pé: “Kí O sì mú èmi àti àwọn ọmọ mi jìnnà sí jíjọ́sìn fún àwọn òrìṣà,” ìyẹn ni pé, fi mí àti àwọn ọmọ mi sí ẹ̀gbẹ́ jíjìn kúrò lọ́dọ̀ ìjọ́sìn wọn àti kíkàn wọ́n. Lẹ́yìn náà, ó ṣàlàyé ìdí tí ó fi bẹ̀rù pé òun àti àwọn ọmọ òun lè ṣubú sínú rẹ̀: ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn ti ṣìnà, tí wọ́n sì ti dán wò nípa jíjọ́sìn fún àwọn òrìṣà.

Lẹ́yìn náà, ó gbàdúrà fún ara rẹ̀ àti àwọn ọmọ-ọmọ rẹ̀ pé: “Olúwa mi, ṣe èmi àti àwọn kan nínú àwọn ọmọ-ọmọ mi ní àwọn tó ń ṣe ṣalāh, Olúwa wa, kí O sì gba àdúrà mi.”

Ìwọ mọ̀ nípa wa ju bí àwa ti mọ̀ ara wa lọ. Nítorí náà, a bẹ̀ Ọ́ pé kí O ṣe ìtọ́jú wa, kí O sì darí wa nípa mímú àwọn ohun tí a mọ̀ àti àwọn ohun tí a kò mọ̀ rọrùn fún wa, gẹ́gẹ́ bí ìmọ̀ àti àánú Rẹ ṣe béèrè. “Kò sí ohun kankan tí ó farasin fún Allaah ní ayé tàbí ní ọ̀run.” Àdúrà yìí, tí ọ̀rẹ́ tímọ́tímọ́ Allaah gbàdúrà, tí ète rẹ̀ sì jẹ́ rere àti kí ó pọ̀ sí i nínú ìdúpẹ́ sí Allaah, Olúwa gbogbo ayé, jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ohun tí kò farasin fún Un.

Tafsīr ti Imam Ibn Kathīr

Lẹ́yìn náà, ó sọ pé: “Olúwa mi, ṣe mí ní ẹni tó ń ṣe ṣalāh dúró,” ìyẹn ni pé, ẹni tó ń ṣọ́ ọ, tó sì ń mú àwọn ààlà rẹ̀ ṣẹ. “Àti àwọn kan nínú àwọn ọmọ-ọmọ mi,” ìyẹn ni pé, ṣe wọ́n náà ní àwọn tó ń ṣe ṣalāh dúró. “Olúwa wa, kí O sì gba àdúrà mi,” ìyẹn ni pé, gba gbogbo ohun tí mo bẹ̀ Ọ́ fún.

Ibn Jarīr sọ pé: Allaah ń sọ fún wa pé ọ̀rẹ́ Rẹ̀ tímọ́tímọ́ Ibrāhīm sọ pé: “Olúwa wa, dájúdájú, O mọ ohun tí a fi pamọ́ àti ohun tí a ṣe ní gbangba.” Ìwọ mọ ète mi nínú àdúrà mi àti ohun tí mo fẹ́ nígbà tí mo gbàdúrà fún àwọn ènìyàn ìlú yìí. Ète mi kì í ṣe ohun mìíràn bí kò ṣe wíwá ìtẹ́lọ́run Rẹ àti fífi ìjọ́sìn sọ́tọ̀ fún Ọ. Nítorí pé O mọ gbogbo nǹkan, èyí tó hàn àti èyí tó farasin, kò sì sí ohun kankan ní ayé tàbí ní ọ̀run tó farasin fún Ọ.

Lẹ́yìn náà, ó yin Olúwa rẹ̀, Ọba Alágbára, nítorí àwọn ọmọ tí Ó fún un lẹ́yìn ọjọ́ ogbó, ó sì sọ pé: “Gbogbo ọpẹ́ ni fún Allaah, Ẹni tó fi Ismaa‘iil àti Isḥāq fún mi nígbà tí mo ti darúgbó. Dájúdájú, Olúwa mi ni Olùgbọ́ àdúrà.” Ìyẹn ni pé, Ó máa ń dáhùn àdúrà ẹni tó bá pè É; Ó sì ti dáhùn àdúrà mi nípa ohun tí mo béèrè, ìyẹn ni pé kí Ó fún mi ní ọmọ.

“Olúwa wa, dáríjì mí àti àwọn òbí mi.” Àwọn kan ka a pé, “àti òbí mi,” ní ìrísí ẹyọ kan. Èyí ṣẹlẹ̀ kí Ibrāhīm tó ya ara rẹ̀ sọ́tọ̀ kúrò lọ́dọ̀ baba rẹ̀, lẹ́yìn tí ó ti yé e pé ọ̀tá Allaah ni baba rẹ̀. “Àti àwọn onígbàgbọ́,” ìyẹn ni pé, gbogbo wọn.

“Ní ọjọ́ tí ìṣirò yóò wáyé,” ìyẹn ni ọjọ́ tí O bá ṣe ìṣirò fún àwọn ẹrú Rẹ, tí O sì san èrè iṣẹ́ wọn fún wọn: tí ó bá jẹ́ rere, rere ni; tí ó bá sì jẹ́ búburú, búburú ni. Allaah ló mọ̀ jù.

‘Abdullāh ibn Wahb sọ pé: ‘Amr ibn al-Ḥārith sọ fún wa pé Bakr ibn Sawādah sọ fún un, láti ọ̀dọ̀ ‘Abd al-Raḥmān ibn Jubayr, láti ọ̀dọ̀ ‘Abdullāh ibn ‘Amr, pé Òjíṣẹ́ Allaah (kí ìkẹ́ àti ọlà Allaah máa bá a) ka ọ̀rọ̀ Ibrāhīm pé: “Olúwa mi, nítorí pé àwọn òrìṣà náà ti mú ọ̀pọ̀ ènìyàn ṣìnà. Ẹnikẹ́ni tó bá tẹ̀lé mi, ó jẹ́ ti èmi; ẹni tó bá sì ṣàìgbọràn sí mi, dájúdájú, Ìwọ ni Aláforíjìn, Aláàánú,” àti ọ̀rọ̀ ‘Īsā (kí ọlà máa bá a) pé: “Bí O bá fìyà jẹ wọ́n, dájúdájú, ẹrú Rẹ ni wọ́n; bí O bá sì dáríjì wọ́n, dájúdájú, Ìwọ ni Alágbára, Ọlọ́gbọ́n.” Ó gbé ọwọ́ rẹ̀ sókè, ó sì sọ pé: “Allāhumma, àwọn ènìyàn mi!

Allāhumma, àwọn ènìyàn mi! Allāhumma, àwọn ènìyàn mi!” Ó sì sunkún. Allaah wí pé: “Lọ sọ fún Muḥammad—Olúwa rẹ mọ̀ jù—kí o sì béèrè lọ́wọ́ rẹ̀ ohun tó ń mú un sunkún.” Jibrīl (kí ọlà máa bá a) wá sọ́dọ̀ rẹ̀, ó sì béèrè lọ́wọ́ rẹ̀; Òjíṣẹ́ Allaah sì sọ ohun tó ti sọ fún un.

Allaah wí pé: “Lọ sọ fún Muḥammad pé: Dájúdájú, A ó mú inú rẹ dùn nípa àwọn ènìyàn rẹ, A kò sì ní mú inú rẹ bàjẹ́.” Lẹ́yìn náà, ó sọ pé: “Jibrīl…”

Èyí fi hàn pé àdúrà yìí jẹ́ àdúrà kejì lẹ́yìn àdúrà àkọ́kọ́ tó gbà nígbà tí ó fi Hajar àti ọmọ rẹ̀ sílẹ̀. Àdúrà àkọ́kọ́ yẹn jẹ́ kí wọ́n tó kọ́ Ilé náà; èyí sì wáyé lẹ́yìn tí wọ́n ti kọ́ ọ, láti fi ìtẹnumọ́ àti ìfẹ́ sí Allaah, Ọba Alágbára, hàn. Nítorí náà, ó sọ pé: “ní ẹ̀bá Ilé Rẹ Mímọ́.” Ọ̀rọ̀ Rẹ̀ pé: “Olúwa wa, kí wọ́n lè ṣe ṣalāh dúró,” Ibn Jarīr sọ pé ó so mọ́ ọ̀rọ̀ “Mímọ́,” ìyẹn ni pé, Ó sọ Ilé náà di mímọ́ kí àwọn ènìyàn ibẹ̀ lè lè ṣe ṣalāh ní ẹ̀bá rẹ̀.

“Jẹ́ kí ọkàn àwọn ènìyàn kan fà sí ọ̀dọ̀ wọn.” Ibn ‘Abbās, Mujāhid àti Sa‘īd ibn Jubayr sọ pé: Bí ó bá sọ pé “ọkàn àwọn ènìyàn” láì sọ “kan,” àwọn ará Fāris, Rūm, àwọn Júù, àwọn Kristẹni àti gbogbo ènìyàn ì bá kún ibẹ̀. Ṣùgbọ́n ó sọ pé “ọkàn àwọn ènìyàn kan,” nítorí náà ó ya àwọn Mùsùlùmí sọ́tọ̀ fún un. Ọ̀rọ̀ Rẹ̀ pé: “Kí O sì pèsè èso fún wọn,” ìyẹn ni pé, kí wọ́n ní oúnjẹ bí àwọn olùgbé àwọn ìlú abúlé tó ní omi.

Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé “àfonífojì tí kò ní ohun ọ̀gbìn” ni, fi àwọn èso fún wọn kí wọ́n lè jẹ. Allaah dáhùn àdúrà yìí, gẹ́gẹ́ bí Ó ti sọ pé: “Ǹjẹ́ wọn kò rí i pé A ti sọ ibi mímọ́, tó ní ààbò, di tiwọn, tí a sì ń kó àwọn èso gbogbo onírúurú wá síbẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ohun ìpèsè láti ọ̀dọ̀ Wa?” (Al-Qaṣaṣ, 28:57). Èyí jẹ́ ọ̀kan lára inú-rere, ọ̀là àti àánú Allaah, àti ìbùkún Rẹ̀: kò sí igi tó ń so èso ní Mẹ́kà, ìlú mímọ́, síbẹ̀ a ń kó èso àwọn agbègbè tó yí i ká wá síbẹ̀, ní ìdáhùn sí àdúrà ọ̀rẹ́ Allaah tímọ́tímọ́, Ibrāhīm (kí ọlà máa bá a). Al-Qaṣaṣ: 57.

Níhìn-ín, Allaah ń fi ẹ̀rí hàn sí àwọn abọ̀rìṣà ará Arabia pé ní ìbẹ̀rẹ̀, ìlú mímọ́ Mẹ́kà ni a dá sílẹ̀ fún ìjọ́sìn Allaah nìkan, láìsí alábàáṣiṣẹ́pọ̀ fún Un. Ibrāhīm, ẹni tí ìlú náà di olùgbé nítorí rẹ̀, ya ara rẹ̀ sọ́tọ̀ kúrò lọ́dọ̀ àwọn tó ń jọ́sìn fún ẹlòmíràn yàtọ̀ sí Allaah. Ó gbàdúrà fún ààbò Mẹ́kà, ó sì sọ pé: “Olúwa mi, ṣe ìlú yìí ní ààbò.” Allaah dáhùn àdúrà rẹ̀, Ó sì sọ pé: “Ǹjẹ́ wọn kò rí i pé A ti sọ ibi mímọ́, tó ní ààbò, di tiwọn, nígbà tí a ń jí àwọn ènìyàn gbé ní àyíká wọn?”

Ó tún sọ pé: “Dájúdájú, Ilé àkọ́kọ́ tí a gbé kalẹ̀ fún àwọn ènìyàn wà ní Bakkah, ó kún fún ìbùkún, ó sì jẹ́ ìtọ́sọ́nà fún gbogbo ayé. Àwọn àmì tó ṣe kedere wà níbẹ̀, pẹ̀lú Ibi Ìdúró Ibrāhīm; ẹni tó bá wọ inú rẹ̀ wà ní ààbò.” Nínú ìtàn yìí, Ó sọ pé: “Olúwa mi, ṣe ìlú yìí ní ààbò,” ó sì pè é ní “ìlú yìí,” bí ẹni pé ó gbàdúrà lẹ́yìn tí wọ́n ti kọ́ ọ. Nítorí náà, ó sọ pé: “Gbogbo ọpẹ́ ni fún Allaah, Ẹni tó fi Ismaa‘iil àti Isḥāq fún mi nígbà tí mo ti darúgbó.”

A mọ̀ pé Ismaa‘iil dàgbà ju Isḥāq lọ ní ọdún mẹ́tàlá. Nígbà tí ó mú Ismaa‘iil àti ìyá rẹ̀ lọ sí ibi Mẹ́kà nígbà tí Ismaa‘iil ṣì jẹ́ ọmọ ọmú, ó tún gbàdúrà pé: “Olúwa mi, ṣe ibi yìí ní ààbò,” gẹ́gẹ́ bí a ti sọ ní gígùn níbẹ̀ nínú Sūrah al-Baqarah. Ó sì sọ pé: “Kí O sì mú èmi àti àwọn ọmọ mi jìnnà sí jíjọ́sìn fún àwọn òrìṣà.” Ó yẹ kí gbogbo ẹni tó ń gbàdúrà máa gbàdúrà fún ara rẹ̀, àwọn òbí rẹ̀ àti àwọn ọmọ-ọmọ rẹ̀.

Lẹ́yìn náà, ó mẹ́nuba pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀dá ni àwọn òrìṣà ti dán wò, ó sì ya ara rẹ̀ sọ́tọ̀ kúrò lọ́dọ̀ àwọn tó ń jọ́sìn fún wọn, ó sì fi ọ̀ràn wọn lé Allaah lọ́wọ́: tí Ó bá fẹ́, yóò fìyà jẹ wọ́n; tí Ó bá fẹ́, yóò dáríjì wọ́n, gẹ́gẹ́ bí ‘Īsā (kí ọlà máa bá a) ṣe sọ pé: “Bí O bá fìyà jẹ wọ́n, dájúdájú, ẹrú Rẹ ni wọ́n; bí O bá sì dáríjì wọ́n, dájúdájú, Ìwọ ni Alágbára, Ọlọ́gbọ́n.” Èyí kì í ṣe ohun tó ju fífi ọ̀ràn náà lé ìfẹ́ Allaah lọ́wọ́; kò túmọ̀ sí pé ó ṣeé ṣe kí èyí ṣẹlẹ̀. Al-‘Ankabūt: 67; Āl ‘Imrān: 96–97; Ibrāhīm: 39; al-Baqarah: 126.

Tafsīr al-Baghawī

Ọ̀rọ̀ Allaah, Ọba Alágbára àti Ológo, pé: “Olúwa wa, dájúdájú, mo ti fi díẹ̀ nínú àwọn ọmọ-ọmọ mi sílẹ̀.” Ó lo ọ̀rọ̀ “min” láti fi hàn pé àwọn kan nìkan ni ó ń tọ́ka sí; ìtumọ̀ ayah náà ni pé: Mo fi ọmọ kan nínú àwọn ọmọ-ọmọ mi sílẹ̀. “Ní àfonífojì tí kò ní ohun ọ̀gbìn” ni Mẹ́kà; nítorí Mẹ́kà jẹ́ àfonífojì láàrín òkè méjì. “Ní ẹ̀bá Ilé Rẹ Mímọ́.”

Ó pe Ilé náà ní “Mímọ́” nítorí pé ní ẹ̀bá rẹ̀ ni àwọn ohun tí kò jẹ́ èèwọ̀ níbòmíràn di èèwọ̀.

‘Abd al-Wāḥid ibn Aḥmad al-Malīḥī sọ fún wa pé: Aḥmad ibn ‘Abdullāh al-Nu‘aymī sọ fún wa pé: Muḥammad ibn Yūsuf sọ fún wa pé: Muḥammad ibn Ismā‘īl sọ fún wa pé: ‘Abdullāh ibn Muḥammad sọ fún wa pé: ‘Abd al-Razzāq sọ fún wa pé: Ma‘mar sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ Ayyūb al-Sakhtiyānī àti Kathīr ibn al-Muṭṭalib ibn Abī Wadā‘ah—ọ̀kan nínú wọn sì fi kún ohun tí èkejì sọ—láti ọ̀dọ̀ Sa‘īd ibn Jubayr, pé Ibn ‘Abbās sọ pé: “Àwọn obìnrin bẹ̀rẹ̀ sí í lo aṣọ ìdè ìbàdí nítorí ìyá Ismaa‘iil. Ó ṣe aṣọ ìdè ìbàdí kan kí ó lè bo àmì ẹsẹ̀ rẹ̀ mọ́lẹ̀ fún Sārah.

Lẹ́yìn náà, Ibrāhīm (kí ọlà máa bá a) mú un àti ọmọ rẹ̀ Ismaa‘iil, tí ó ṣì ń mu ọmú, wá, ó sì fi wọ́n sí ẹ̀bá Ilé náà, lẹ́gbẹ̀ẹ́ igi ńlá kan lókè Zamzam, ní apá òkè Mọ́sáláṣí. Kò sí ẹnikẹ́ni ní Mẹ́kà nígbà yẹn, omi kò sì sí níbẹ̀. Ó fi wọ́n síbẹ̀, ó sì fi àpò awọ kan tí ó ní déètì sínú rẹ̀ àti agolo omi kan sílẹ̀ fún wọn. Lẹ́yìn náà, Ibrāhīm yí padà, ó sì lọ.

Ìyá Ismaa‘iil tẹ̀ lé e, ó sì bi í pé: ‘Ibrāhīm, ibo ni o ń lọ, tí o sì ń fi wá sílẹ̀ ní àfonífojì yìí tí kò sí ènìyàn tàbí ohun mìíràn nínú rẹ̀?’ Ó bi í bẹ́ẹ̀ léraléra, ṣùgbọ́n kò yíjú sí i. Nígbà tó tún bi í pé: ‘Ṣé Allaah ló pàṣẹ fún ọ láti ṣe èyí?’ Ó dá a lóhùn pé: ‘Bẹ́ẹ̀ ni.’

Ó ní: ‘Nígbà náà, Ó dájú pé kò ní fi wá sílẹ̀ láìtọ́jú.’ Ó padà. Ibrāhīm sì tẹ̀síwájú lọ títí ó fi dé ojú òkè tí wọn kò ti lè rí i mọ́. Ó dojú kọ Ilé náà, ó sì gbàdúrà pẹ̀lú àwọn àdúrà wọ̀nyí, ó gbé ọwọ́ rẹ̀ sókè pé: ‘Olúwa wa, dájúdájú, mo ti fi díẹ̀ nínú àwọn ọmọ-ọmọ mi sílẹ̀ ní àfonífojì tí kò ní ohun ọ̀gbìn,’ títí ó fi dé ọ̀rọ̀ náà pé ‘kí wọ́n lè dúpẹ́.’

Ìyá Ismaa‘iil ń fún Ismaa‘iil ní ọmú, òun náà sì ń mu omi náà títí omi inú agolo fi tán. Òùngbẹ gbẹ́ obìnrin náà, ọmọ rẹ̀ náà sì gbẹ́ ẹ. Ó sì ń wò ó bí ó ṣe ń yí ara rẹ̀ kiri tàbí bí ó ti ń rọ̀. Ó lọ kúrò lọ́dọ̀ rẹ̀, nítorí kò fẹ́ máa wò ó.

Ṣafā ni òkè tó sún mọ́ ọn jù lọ; ó gun orí rẹ̀, ó sì wo àfonífojì náà bóyá òun yóò rí ẹnikẹ́ni, ṣùgbọ́n kò rí ẹnikẹ́ni. Ó sọ̀kalẹ̀ láti Ṣafā, nígbà tó dé àfonífojì náà, ó gbé ẹ̀wù rẹ̀ sókè, ó sì sáré bí ẹni tí ó ti rẹ̀ gan-an títí ó fi ré kọjá àfonífojì náà. Ó dé Marwah, ó gun orí rẹ̀, ó sì wò bóyá òun yóò rí ẹnikẹ́ni, ṣùgbọ́n kò rí ẹnikẹ́ni. Ó tún ṣe bẹ́ẹ̀ ní ìgbà méje.

Ibn ‘Abbās sọ pé: Anabi (kí ìkẹ́ àti ọlà Allaah máa bá a) sọ pé: ‘Nítorí náà ni àwọn ènìyàn ṣe ń sáré láàárín àwọn òkè méjèèjì.’ Nígbà tí ó gun orí Marwah, ó gbọ́ ohùn kan. Ó ní: ‘Dákẹ́!’—ó ń bá ara rẹ̀ sọ̀rọ̀—ó sì fara balẹ̀ gbọ́, ó sì tún gbọ́ ohùn náà. Ó ní: ‘Mo ti gbọ́ ọ.

Bí o bá ní ìrànlọ́wọ́, wá sí mi!’ Ó rí áńgẹ́lì náà ní ibi Zamzam. Ó fi gìgísẹ̀ rẹ̀—tàbí apá rẹ̀, gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀ mìíràn ṣe sọ—kọ ilẹ̀ títí omi fi hàn. Obìnrin náà bẹ̀rẹ̀ sí í yí omi ká, ó sì ń fi ọwọ́ rẹ̀ ṣe báyìí, ó ń kó omi sínú agolo rẹ̀, omi náà sì ń yọ sókè lẹ́yìn tí ó bá ti kó o.

Ibn ‘Abbās sọ pé Anabi (kí ìkẹ́ àti ọlà Allaah máa bá a) sọ pé: ‘Kí Allaah ṣàánú fún ìyá Ismaa‘iil! Bí ó bá fi Zamzam sílẹ̀—tàbí bí kò bá kó omi náà—Zamzam ì bá jẹ́ ìsun omi tó ń ṣàn.’ Ó mu omi, ó sì tún fún ọmọ rẹ̀ ní ọmú. Áńgẹ́lì náà sọ fún un pé: ‘Ẹ má bẹ̀rù pé ẹ ó ṣègbé, nítorí Ilé Allaah wà níhìn-ín; ọmọ yìí àti baba rẹ̀ ni yóò kọ́ ọ, Allaah kì yóò sì pa àwọn ènìyàn Ilé Rẹ̀ run.’

Ibi tí Ilé náà wà ga díẹ̀ ju ilẹ̀ yòókù lọ, ó dà bí òkìtì kékeré. Ìkún omi máa ń dé ibẹ̀, ó sì ń ṣàn ní apá ọ̀tún àti òsì rẹ̀. Èyí ń bá a lọ títí ẹgbẹ́ àwọn ará Jurhum—tàbí ìdílé kan láti Jurhum—tí wọ́n ń bọ̀ láti ojú ọ̀nà Kidā’ fi kọjá ibẹ̀. Wọ́n dúró sí ìsàlẹ̀ Mẹ́kà, wọ́n sì rí ẹyẹ kan tó ń yí ká.

Wọ́n ní: ‘Dájúdájú, ẹyẹ yìí ń yí ká lórí omi. A ti mọ̀ pé omi kò sí ní àfonífojì yìí rí.’ Wọ́n rán ọ̀dọ́kùnrin kan tàbí méjì, wọ́n rí omi, wọ́n padà wá sọ fún wọn. Wọ́n wá, ìyá Ismaa‘iil sì wà lẹ́gbẹ̀ẹ́ omi. Wọ́n bi í pé: ‘Ṣé o gbà wá láàyè láti dúró ní ẹ̀gbẹ́ rẹ?’

Ó dá wọn lóhùn pé: ‘Bẹ́ẹ̀ ni, ṣùgbọ́n ẹ kò ní ẹ̀tọ́ lórí omi náà.’ Wọ́n ní: ‘Ó dára.’ Ibn ‘Abbās sọ pé Anabi (kí ìkẹ́ àti ọlà Allaah máa bá a) sọ pé: ‘Ìyá Ismaa‘iil rí i pé àwọn náà wà níbẹ̀, ó sì fẹ́ kí àwọn ènìyàn bá a gbé. Wọ́n dúró síbẹ̀, wọ́n sì ránṣẹ́ sí ìdílé wọn, àwọn náà sì wá gbé pẹ̀lú wọn.

Nígbà tí àwọn ilé kan lára wọn ti wà níbẹ̀, ọmọ náà dàgbà, ó sì kọ́ èdè Arabiki lọ́dọ̀ wọn. Wọ́n fẹ́ràn rẹ̀, wọ́n sì mọyì rẹ̀ bí ó ṣe ń dàgbà. Nígbà tó dàgbà dé ọ̀dọ́, wọ́n fẹ́ ẹ fún obìnrin kan lára wọn. Ìyá Ismaa‘iil kú.

Ibrāhīm wá lẹ́yìn tí Ismaa‘iil ti ṣègbéyàwó láti lọ wo ohun tó fi sílẹ̀…’ A ti sọ ìtàn yẹn ní Sūrah al-Baqarah.

Ọ̀rọ̀ Allaah pé: “Olúwa wa, kí wọ́n lè ṣe ṣalāh dúró, jẹ́ kí ọkàn àwọn ènìyàn kan…” Ọ̀rọ̀ “ọkàn” (af’idah) jẹ́ ọ̀pọ̀ fún “ọkàn” (fu’aad). “Fà sí ọ̀dọ̀ wọn” túmọ̀ sí pé kí àwọn ọkàn náà máa wù wọ́n, kí wọ́n sì máa ṣàánú wọn. Al-Suddī sọ pé ó túmọ̀ sí pé: “Tẹ ọkàn wọn sí ibi yìí.” Mujāhid sọ pé: “Bí ó bá sọ pé ‘ọkàn àwọn ènìyàn,’ àwọn ará Fāris, Rūm, Turk, India ì bá kún ọ̀dọ̀ yín.”

Sa‘īd ibn Jubayr sọ pé: “Àwọn Júù, Kristẹni àti àwọn Magi ì bá ṣe ḥajj, ṣùgbọ́n ó sọ pé ‘ọkàn àwọn ènìyàn kan,’ àwọn náà sì ni àwọn Mùsùlùmí.” “Kí O sì pèsè èso fún wọn,” ìyẹn ni àwọn èso tí Ó ń pèsè fún àwọn olùgbé àwọn ìlú tó ní omi. “Kí wọ́n lè dúpẹ́.” Abū Kathīr sọ pé…

“Olúwa mi, nítorí pé àwọn òrìṣà náà ti mú ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn ṣìnà,” ìyẹn ni pé, ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn ti ṣìnà kúrò ní ọ̀nà ìtọ́sọ́nà nítorí wọn, wọ́n sì ń jọ́sìn fún wọn. Èyí jẹ́ ọ̀rọ̀ tí a yí ìtumọ̀ rẹ̀ padà, bí ọ̀rọ̀ Allaah pé: “Ṣùgbọ́n èyí jẹ́ Sátánì tó ń dẹ́rù bà àwọn ọ̀rẹ́ rẹ̀” (Āl ‘Imrān: 175), ìyẹn ni pé, ó ń fi àwọn ọ̀rẹ́ rẹ̀ dẹ́rù bà wọ́n. A tún sọ pé ó so ṣíṣìnà mọ́ àwọn òrìṣà nítorí pé wọ́n ni ohun tó fa a; gẹ́gẹ́ bí ẹni tó bá sọ pé: “Ayé dán mi wò,” tó so ìdánwò náà mọ́ ayé nítorí pé ayé ni ó fa ìdánwò náà. “Ẹnikẹ́ni tó bá tẹ̀lé mi, ó jẹ́ ti èmi,” ìyẹn ni pé, ó wà nínú àwọn ènìyàn ẹ̀sìn mi.

“Ẹni tó bá ṣàìgbọràn sí mi, dájúdájú, Ìwọ ni Aláforíjìn, Aláàánú.” Al-Suddī sọ pé ó túmọ̀ sí: Ẹni tó bá ṣàìgbọràn sí mi, tí ó sì ronúpìwàdà. Muqātil ibn Ḥayyān sọ pé: Ẹni tó bá ṣàìgbọràn sí mi nínú ohun tó kéré sí ṣíríkì. A tún sọ pé ó sọ èyí kí Allaah tó sọ fún un pé Òun kì yóò dáríjì ṣíríkì. Láti inú àwọn ènìyàn.

“Olúwa wa, dájúdájú, O mọ ohun tí a fi pamọ́ àti ohun tí a ṣe ní gbangba,” nínú àwọn ọ̀ràn wa. Ibn ‘Abbās àti Muqātil sọ pé, ó mọ bí ọkàn Ibrāhīm ṣe ń bàjẹ́ nítorí Ismaa‘iil àti ìyá rẹ̀, nígbà tó fi àwọn méjèèjì sí àfonífojì tí kò ní ohun ọ̀gbìn. “Kò sí ohun kankan ní ayé tàbí ní ọ̀run tó farasin fún Allaah.” Àwọn kan sọ pé èyí jẹ́ ìtẹ̀síwájú ọ̀rọ̀ Ibrāhīm.

Ọ̀pọ̀ àwọn onímọ̀ sì sọ pé Allaah, Ọba Alágbára àti Ológo, ló ń sọ pé: “Kò sí ohun kankan ní ayé tàbí ní ọ̀run tó farasin fún Allaah.”

Ọ̀rọ̀ Allaah, Ọba Alágbára àti Ológo, pé: “Nígbà tí Ibrāhīm sọ pé: Olúwa mi, ṣe ìlú yìí”—ìyẹn ni Ḥaram—“ní ààbò,” ìlú tí a ń gbé ní ààbò. “Kí O sì mú mi jìnnà sí,” ìyẹn ni pé, mú mi kúrò lọ́dọ̀ wọn. A lè sọ ní èdè Arabiki pé: “Jannabtuhu al-shay’a,” “ajnabtuhu janban,” “jannabtuhu tajnīban” àti “ijtanabtuhu ijtināban”; gbogbo wọn túmọ̀ sí ohun kan náà. Bí a bá béèrè pé: Ibrāhīm (kí ọlà máa bá a) ti dáàbò bò kúrò nínú jíjọ́sìn fún àwọn òrìṣà, báwo ni ó ṣe yẹ kí ó béèrè pé: “Mú èmi àti àwọn ọmọ mi jìnnà sí jíjọ́sìn fún àwọn òrìṣà”?

Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ọmọ rẹ̀ ti jọ́sìn fún àwọn òrìṣà; níbo ni ìdáhùn sí àdúrà rẹ̀ wà? A dáhùn pé: Àdúrà rẹ̀ fúnra rẹ̀ jẹ́ ìbéèrè fún kí àìléèṣì àti ìdúróṣinṣin rẹ̀ pọ̀ sí i. Ní ti àdúrà rẹ̀ fún àwọn ọmọ rẹ̀, ó ń tọ́ka sí àwọn ọmọ tí ó bí fúnra rẹ̀; kò sí ẹnìkan nínú wọn tó jọ́sìn fún òrìṣà. A tún sọ pé àdúrà rẹ̀ jẹ́ fún àwọn ọmọ-ọmọ rẹ̀ tó jẹ́ onígbàgbọ́.

“Olúwa wa, dáríjì mí àti àwọn òbí mi.” Bí a bá béèrè pé: Báwo ni ó ṣe bẹ̀ fún ìdáríjì àwọn òbí rẹ̀ nígbà tí wọn kò jẹ́ onígbàgbọ́? A dáhùn pé: A ti sọ pé ìyá rẹ̀ gba Islām. A tún sọ pé ó túmọ̀ sí: Bí wọ́n bá gba Islām tí wọ́n sì ronúpìwàdà.

A tún sọ pé ó sọ ọ́ kí ó tó mọ̀ ohun tó kan baba rẹ̀; Allaah ti ṣàlàyé àwíjàre ọ̀rẹ́ Rẹ̀ tímọ́tímọ́ nípa bí ó ṣe bẹ̀ fún ìdáríjì baba rẹ̀ ní Sūrah al-Tawbah. “Àti àwọn onígbàgbọ́,” ìyẹn ni pé, dáríjì gbogbo àwọn onígbàgbọ́. “Ní ọjọ́ tí ìṣirò yóò wáyé,” ìyẹn ni pé, tí yóò hàn, tí yóò sì ṣẹlẹ̀. A tún sọ pé ó túmọ̀ sí ọjọ́ tí àwọn ènìyàn yóò dìde fún ìṣirò; ó mẹ́nuba ìṣirò nìkan nítorí pé ìyókù yé wa.

“Gbogbo ọpẹ́ ni fún Allaah, Ẹni tó fún mi ní Ismaa‘iil àti Isḥāq nígbà tí mo ti darúgbó,” ìyẹn ni pé, Ó fún mi ní wọn. “Dájúdájú, Olúwa mi ni Olùgbọ́ àdúrà.” Ibn ‘Abbās sọ pé Ismaa‘iil bí sí Ibrāhīm nígbà tó jẹ́ ọmọ ọdún mọ́kàndínlọ́gọ́rùn-ún, Isḥāq sì bí nígbà tó jẹ́ ọmọ ọdún ọgọ́fà àti méjìlá. Sa‘īd ibn Jubayr sọ pé a kéde ìròyìn ayọ̀ Isḥāq fún Ibrāhīm nígbà tó jẹ́ ọmọ ọdún ọgọ́fà àti méjìdínlógún.

“Olúwa mi, ṣe mí ní ẹni tó ń ṣe ṣalāh dúró,” ìyẹn ni pé, sọ mí di ọ̀kan lára àwọn tó ń ṣe ṣalāh pẹ̀lú àwọn òpó rẹ̀, tí wọ́n sì ń ṣọ́ ọ. “Àti àwọn kan nínú àwọn ọmọ-ọmọ mi,” ìyẹn ni pé, ṣe àwọn kan nínú àwọn ọmọ-ọmọ mi ní àwọn tó ń ṣe ṣalāh dúró. “Olúwa wa, kí O sì gba àdúrà mi,” ìyẹn ni pé, iṣẹ́ àti ìjọ́sìn mi. Ó pe ìjọ́sìn ní “àdúrà,” gẹ́gẹ́ bí hadith ṣe sọ pé: “Àdúrà ni kókó ìjọ́sìn.” A tún sọ pé ìtumọ̀ rẹ̀ ni: Dáhùn àdúrà mi.