માતા-પિતા માટે રહેમની દુઆ

શેખ અબ્દુર્રહમાન અસ-સાદીની તફસીર

«અને દયાભાવથી તેમના બંને માટે વિનમ્રતાની પાંખ ઝુકાવી રાખો» — એટલે કે તેમની સાથે વિનમ્રતા અને દયાથી વર્તો, અને અલ્લાહ પાસેથી પ્રતિફળની આશા રાખીને આવું કરો; તેમના ભયને કારણે, તેમની સંપત્તિની આશાએ કે આવા અન્ય હેતુઓસર નહીં, જેના માટે બંદાને પ્રતિફળ મળતું નથી.

«અને કહો: હે મારા પાલનહાર! તેમના બંને પર દયા કર» — એટલે કે તેઓ જીવતા હોય કે મૃત્યુ પામ્યા હોય, તેમના માટે દયાની દુઆ કરો; કારણ કે તેમણે બાળપણમાં તમારો ઉછેર કર્યો હતો. આ પરથી સમજાય છે કે ઉછેર જેટલો વધુ હોય, તેટલો અધિકાર પણ વધુ હોય છે. તેવી જ રીતે, માતા-પિતા સિવાય જે કોઈ વ્યક્તિનો ધર્મ અને દુનિયાના મામલામાં સારો ઉછેર કરે, તેનો પણ ઉછેર પામનાર પર ઉછેરનો અધિકાર છે.

ઇમામ ઇબ્ન કસીરની તફસીર

«અને દયાભાવથી તેમના બંને માટે વિનમ્રતાની પાંખ ઝુકાવી રાખો» — એટલે કે તમારા વર્તન દ્વારા તેમની સામે વિનમ્ર બનો. «અને કહો: હે મારા પાલનહાર! તેમના બંને પર દયા કર» — એટલે કે તેમની વૃદ્ધાવસ્થામાં અને તેમના મૃત્યુ સમયે તેમના પર દયા કર; «જેમ તેમણે બાળપણમાં મારો ઉછેર કર્યો.»

ઇબ્ન અબ્બાસે કહ્યું: ત્યાર પછી અલ્લાહે આ આયત ઉતારી: «નબી અને ઈમાનવાળાઓ માટે યોગ્ય નથી કે તેઓ મુશરિકો માટે માફીની દુઆ કરે, ભલે તેઓ નજીકના સગાં હોય» (અત્-તૌબા, ૯:૧૧૩).

માતા-પિતા સાથે સદ્વર્તન કરવા વિશે ઘણી હદીસો વર્ણવાઈ છે. તેમાંથી એક હદીસ અનસ અને અન્ય સહાબીઓ પાસેથી અનેક સનદો દ્વારા રિવાયત કરવામાં આવી છે: અલ્લાહના રસૂલ ﷺ મિમ્બર પર ચઢ્યા ત્યારે તેમણે કહ્યું: «આમીન, આમીન, આમીન.» સહાબીઓએ પૂછ્યું: «હે અલ્લાહના રસૂલ, તમે શેના માટે આમીન કહ્યું?» તેમણે જવાબ આપ્યો: «જિબ્રીલ મારી પાસે આવ્યા અને કહ્યું: “હે મુહમ્મદ, જે વ્યક્તિની હાજરીમાં તમારું નામ લેવાય અને તે તમારા પર સલવાત ન મોકલે, તે અપમાનિત થાય.

કહો: આમીન.” મેં કહ્યું: આમીન. પછી તેમણે કહ્યું: “જે વ્યક્તિ પાસે રમઝાનનો મહિનો આવે અને તેની માફી થયા વિના તે મહિનો પૂરો થઈ જાય, તે અપમાનિત થાય. કહો: આમીન.” મેં કહ્યું: આમીન. પછી તેમણે કહ્યું: “જે વ્યક્તિનાં માતા-પિતા અથવા તેમાંથી કોઈ એક તેની વૃદ્ધાવસ્થામાં તેની પાસે હોય, છતાં તેઓ તેને જન્નતમાં દાખલ ન કરાવી શકે, તે અપમાનિત થાય. કહો: આમીન.” મેં કહ્યું: આમીન.»

બીજી હદીસ: ઇમામ અહમદે કહ્યું: અમને હુશૈમે રિવાયત કરી; તેમણે કહ્યું: અમને અલી બિન ઝૈદે રિવાયત કરી; તેમણે કહ્યું: અમને ઝરારા બિન અવ્ફાએ માલિક અલ-હારિસ—તેમના જ કુળના એક માણસ—થી રિવાયત કરી કે તેમણે નબીને ﷺ કહેતા સાંભળ્યા: «જે વ્યક્તિ બે મુસ્લિમ માતા-પિતા વચ્ચેના કોઈ અનાથને પોતાના ભોજન અને પીણામાં આશ્રય આપે અને તે આત્મનિર્ભર થાય ત્યાં સુધી તેની સંભાળ રાખે, તેના માટે જન્નત અનિવાર્ય થઈ જાય છે. અને જે કોઈ મુસ્લિમ ગુલામને મુક્ત કરે, તો તેના દરેક અંગના બદલામાં ગુલામનું એક અંગ તેને નરકથી મુક્ત કરાવશે.»

પછી ઇમામ અહમદે કહ્યું: અમને મુહમ્મદ બિન જઅફરે રિવાયત કરી; તેમણે કહ્યું: અમને શઅબાએ રિવાયત કરી; મેં અલી બિન ઝૈદને સાંભળ્યા—તેમણે અગાઉનો જ અર્થ વર્ણવ્યો, પરંતુ કહ્યું: «તેમના કુળના એક માણસથી, જેનું નામ માલિક અથવા ઇબ્ન માલિક હતું.» તેમણે આ શબ્દો પણ વધાર્યા: «અને જે વ્યક્તિ પોતાના માતા-પિતા અથવા તેમાંથી કોઈ એકને પામે, છતાં પછી નરકમાં જાય, અલ્લાહ તેને પોતાની રહેમતથી દૂર કરે.»

બીજી હદીસ: ઇમામ અહમદે કહ્યું: અમને અફ્ફાને રિવાયત કરી; તેમણે કહ્યું: અમને હમ્માદ બિન સલમાએ રિવાયત કરી; તેમણે કહ્યું: અમને અલી બિન ઝૈદે, ઝરારા બિન અવ્ફા મારફતે, માલિક બિન અમ્ર અલ-કુશૈરીથી રિવાયત કરી. તેમણે કહ્યું: મેં અલ્લાહના રસૂલ ﷺને કહેતા સાંભળ્યા: «જે કોઈ મુસ્લિમ ગુલામને મુક્ત કરે, તો ગુલામનાં દરેક હાડકાના બદલામાં તેના એક હાડકાને મુક્ત કરીને તે નરકથી પોતાની મુક્તિનું સાધન બનાવે છે. જે વ્યક્તિ પોતાના માતા-પિતામાંથી કોઈ એકને પામે, છતાં તેની માફી ન થાય, અલ્લાહ તેને પોતાની રહેમતથી દૂર કરે.

અને જે વ્યક્તિ બે મુસ્લિમ માતા-પિતા વચ્ચેના અનાથને પોતાના ભોજન અને પીણામાં આશ્રય આપે અને અલ્લાહ તેને આત્મનિર્ભર કરે ત્યાં સુધી તેની સંભાળ રાખે, તેના માટે જન્નત અનિવાર્ય થઈ જાય છે.»

બીજી હદીસ: ઇમામ અહમદે કહ્યું: અમને હજ્જાજ અને મુહમ્મદ બિન જઅફરે રિવાયત કરી; બંનેએ કહ્યું: અમને શઅબાએ રિવાયત કરી; તેમણે કહ્યું: મેં કતાદાને ઝરારા બિન અવ્ફા પાસેથી વર્ણવતા સાંભળ્યા; તેમણે ઉબય બિન માલિક અલ-કુશૈરીથી રિવાયત કરી કે નબીએ ﷺ કહ્યું: «જે વ્યક્તિ પોતાના માતા-પિતા અથવા તેમાંથી કોઈ એકને પામે, છતાં પછી નરકમાં જાય, અલ્લાહ તેને પોતાની રહેમતથી દૂર કરે અને તેનાથી દૂર રહે.» અબુ દાવૂદ અત્-તયાલિસીએ પણ આ જ હદીસ શઅબા મારફતે રિવાયત કરી છે, જેમાં વધારાના શબ્દો છે.

બીજી હદીસ: ઇમામ અહમદે કહ્યું: અમને અફ્ફાને રિવાયત કરી; તેમણે કહ્યું: અમને અબુ અવવાનાએ રિવાયત કરી; તેમણે સુહૈલ બિન અબી સાલિહ પાસેથી, તેમના પિતા મારફતે, અબુ હુરૈરા رضي الله عنهથી રિવાયત કરી કે નબીએ ﷺ કહ્યું: «તેનું નાક ધૂળમાં ખરડાય! ફરી તેનું નાક ધૂળમાં ખરડાય! ફરી તેનું નાક ધૂળમાં ખરડાય!» પૂછવામાં આવ્યું: «હે અલ્લાહના રસૂલ, કોનું?»

તેમણે કહ્યું: «જે વ્યક્તિ પોતાના માતા-પિતામાંથી એક અથવા બંનેને વૃદ્ધાવસ્થામાં પામે, છતાં જન્નતમાં દાખલ ન થાય.» આ સનદથી હદીસ સહિહ છે. મુસ્લિમે તેને માત્ર અબુ અવ્વાના, જરીર અને સુલૈમાન બિન બિલાલ મારફતે સુહૈલથી રિવાયત કરી છે.

બીજી હદીસ: ઇમામ અહમદે કહ્યું: અમને રબીઈ બિન ઇબ્રાહીમે રિવાયત કરી—ઇમામ અહમદે કહ્યું કે તેઓ ઇસ્માઈલ બિન ઉલૈયાના ભાઈ હતા અને પોતાના ભાઈ કરતાં વધુ ગુણવાન હતા—તેમણે અબ્દુર્રહમાન બિન ઇસ્હાક મારફતે, સઈદ બિન અબી સઈદથી, અબુ હુરૈરાથી રિવાયત કરી કે અલ્લાહના રસૂલ ﷺએ કહ્યું: «જે વ્યક્તિની હાજરીમાં મારું નામ લેવાય અને તે મારા પર સલવાત ન મોકલે, તેનું નાક ધૂળમાં ખરડાય! જે વ્યક્તિ પાસે રમઝાનનો મહિનો આવે અને તેની માફી થયા વિના તે મહિનો પૂરો થઈ જાય, તેનું નાક ધૂળમાં ખરડાય! અને જે વ્યક્તિનાં માતા-પિતા તેની વૃદ્ધાવસ્થામાં તેની પાસે હોય, છતાં તેઓ તેને જન્નતમાં દાખલ ન કરાવી શકે, તેનું નાક ધૂળમાં ખરડાય!»

રબીઈએ કહ્યું: મને એટલું જ યાદ છે કે તેમણે «તેમાંથી કોઈ એક» પણ કહ્યું હતું. તિર્મિઝીએ આ હદીસ અહમદ બિન ઇબ્રાહીમ અદ્-દૌરકી મારફતે રબીઈથી રિવાયત કરી અને કહ્યું: આ સનદથી તે ગરીબ [દુર્લભ] છે.

બીજી હદીસ: ઇમામ અહમદે કહ્યું: અમને યુનુસ બિન મુહમ્મદે રિવાયત કરી; તેમણે કહ્યું: અમને અબ્દુર્રહમાન બિન અલ-ગસીલે રિવાયત કરી; તેમણે કહ્યું: અમને ઉસૈદ બિન અલીથી, તેમના પિતા અલી બિન ઉબૈદ મારફતે, અબુ ઉસૈદ—માલિક બિન રબીઆ અસ્-સાઈદી—થી રિવાયત કરી. તેમણે કહ્યું: હું અલ્લાહના રસૂલ ﷺની પાસે બેઠો હતો ત્યારે અન્સારમાંથી એક માણસ તેમની પાસે આવ્યો અને પૂછ્યું: «હે અલ્લાહના રસૂલ, મારા માતા-પિતાના મૃત્યુ પછી તેમના પ્રત્યેના સદ્વર્તનમાંથી કંઈ એવું બાકી છે કે જે દ્વારા હું તેમની સાથે સદ્વર્તન કરી શકું?» તેમણે કહ્યું: «હા.

તેમના માટે દુઆ કરવી, તેમના માટે માફી માગવી, તેમની વચનબદ્ધતાઓ પૂર્ણ કરવી, તેમના મિત્રોને માન આપવું અને તે સંબંધીઓને જાળવવા, જેમની સાથે તમારો સંબંધ માત્ર તેમના દ્વારા છે. તેમના મૃત્યુ પછી તેમની સાથે સદ્વર્તન કરવાની આ જ બાબતો તારા પર બાકી છે.» અબુ દાવૂદ અને ઇબ્ન માજાએ પણ આ હદીસ અબ્દુર્રહમાન બિન સુલૈમાન—જે ઇબ્ન અલ-ગસીલ છે—મારફતે રિવાયત કરી છે.

બીજી હદીસ: ઇમામ અહમદે કહ્યું: અમને રૌહે રિવાયત કરી; તેમણે કહ્યું: અમને ઇબ્ન જુરૈજે રિવાયત કરી; તેમણે કહ્યું: મને મુહમ્મદ બિન તલ્હા બિન અબ્દુલ્લાહ બિન અબ્દુર્રહમાનએ પોતાના પિતા મારફતે મઆવિયા બિન જાહિમા અસ્-સુલમીથી રિવાયત કરી કે જાહિમા નબી ﷺ પાસે આવ્યા અને કહ્યું: «હે અલ્લાહના રસૂલ, હું યુદ્ધમાં જવાનો ઇરાદો ધરાવું છું અને તમારી સલાહ લેવા આવ્યો છું.» તેમણે પૂછ્યું: «શું તારી માતા છે?» તેણે કહ્યું: «હા.» તેમણે કહ્યું: «તો તેની સેવા સાથે જોડાયેલો રહે, કારણ કે જન્નત તેના પગ પાસે છે.»

પછી તેણે બીજી વાર પૂછ્યું, તો તેમણે એ જ કહ્યું; ત્રીજી વાર પણ જુદી જુદી બેઠકોમાં તેમણે એ જ વાત કહી. નસાઈ અને ઇબ્ન માજાએ આ હદીસ ઇબ્ન જુરૈજ મારફતે રિવાયત કરી છે.

બીજી હદીસ: ઇમામ અહમદે કહ્યું: અમને ખલફ બિન વલીદે રિવાયત કરી; તેમણે કહ્યું: અમને ઇબ્ન અય્યાશે બહીર બિન સઅદ મારફતે, ખાલિદ બિન મઅદાનથી, મિકદામ બિન મઅદીકરિબ અલ-કિંદીથી રિવાયત કરી કે નબીએ ﷺ કહ્યું: «અલ્લાહ તમને તમારા પિતાઓ વિશે તાકીદ કરે છે. અલ્લાહ તમને તમારી માતાઓ વિશે તાકીદ કરે છે—તમારી માતાઓ વિશે, તમારી માતાઓ વિશે. અલ્લાહ તમને નજીકના સગાંથી શરૂ કરીને પછીના સગાંઓ સાથે સદ્વર્તન કરવાની તાકીદ કરે છે.» ઇબ્ન માજાએ પણ આ હદીસ અબ્દુલ્લાહ બિન અય્યાશ મારફતે રિવાયત કરી છે.

બીજી હદીસ: ઇમામ અહમદે કહ્યું: અમને યુનુસે રિવાયત કરી; તેમણે કહ્યું: અમને અબુ અવ્વાનાએ અશઅસ બિન સુલૈમ પાસેથી, તેમના પિતા મારફતે, બની યરબૂઅના એક માણસથી રિવાયત કરી. તેણે કહ્યું: હું નબી ﷺ પાસે આવ્યો અને લોકોને સંબોધતાં તેમને કહેતા સાંભળ્યા: «આપનારનો હાથ ઊંચો છે. [સૌથી પહેલાં] તમારી માતા, તમારા પિતા, તમારી બહેન, તમારા ભાઈ અને પછી તમારા સૌથી નજીકના સગાં; ત્યાર પછી તેમના પછીના નજીકના સગાં.»

બીજી હદીસ: હાફિઝ અબુ બક્ર અહમદ બિન અમ્ર બિન અબ્દુલખાલિક અલ-બઝ્ઝારે પોતાની મુસ્નદમાં કહ્યું: અમને ઇબ્રાહીમ બિન અલ-મુસ્તમિર અલ-ઉરાકી દ્વારા રિવાયત મળી; તેમણે કહ્યું: અમને અમ્ર બિન સુફયાન દ્વારા રિવાયત મળી; તેમણે કહ્યું: અમને હસન બિન અબી જઅફરે લૈસ બિન અબી સુલૈમ મારફતે, અલ્કમા બિન મર્સદથી, સુલૈમાન બિન બુરીદા મારફતે તેમના પિતા પાસેથી રિવાયત કરી કે એક માણસ પોતાની માતાને ઊંચકીને તવાફ કરતો હતો. તેણે નબી ﷺને પૂછ્યું: «શું મેં તેમનો હક અદા કર્યો?» તેમણે કહ્યું: «ના, એક નિસાસાનો હક પણ નહીં»—અથવા તેમણે આવું જ કંઈક કહ્યું. પછી અલ-બઝ્ઝારે કહ્યું: «અમે આ હદીસ આ સનદ સિવાય બીજી કોઈ રીતે રિવાયત થતી જાણતા નથી.» હું [ઇબ્ન કસીર] કહું છું: હસન બિન અબી જઅફ નબળા રાવીઓમાંના છે. અલ્લાહ વધુ જાણે છે.

અલ-બગવીની તફસીર

«અને દયાભાવથી તેમના બંને માટે વિનમ્રતાની પાંખ ઝુકાવી રાખો» — એટલે કે તેમની સાથે નરમ વર્તન કરો અને તેમની સામે વિનમ્ર બનો. ઉર્વા બિન અઝ્-ઝુબૈરે કહ્યું: તેમની સાથે એટલી નમ્રતા રાખો કે તેમને ગમતી કોઈ બાબતથી તમે ઇનકાર ન કરો. «દયાભાવથી» એટલે કરુણાથી.

«અને કહો: હે મારા પાલનહાર! તેમના બંને પર દયા કર, જેમ તેમણે બાળપણમાં મારો ઉછેર કર્યો» — આનો આશય એ છે કે જ્યારે તેઓ મુસ્લિમ હોય ત્યારે તેમના માટે આ દુઆ કરવી. ઇબ્ન અબ્બાસે કહ્યું: આ હુકમ «નબી અને ઈમાનવાળાઓ માટે યોગ્ય નથી કે તેઓ મુશરિકો માટે માફીની દુઆ કરે» (અત્-તૌબા, ૯:૧૧૩) એ આયતથી રદ કરવામાં આવ્યો છે.

અમને અબ્દુલવાહિદ અલ-મિલીહી દ્વારા ખબર આપવામાં આવી; તેમણે કહ્યું: અમને અબુ મન્સૂર મુહમ્મદ બિન મુહમ્મદ બિન સમઆને ખબર આપી; તેમણે કહ્યું: અમને અબુ જઅફર મુહમ્મદ બિન અહમદ બિન અબ્દુલજબ્બાર અર્-રૈયાનીએ ખબર આપી; તેમણે કહ્યું: અમને હમીદ બિન ઝંજૂવૈહે રિવાયત કરી; તેમણે કહ્યું: અમને સુલૈમાન બિન હરબે રિવાયત કરી; તેમણે કહ્યું: અમને હમ્માદ બિન યઝીદે અતા બિન અસ્-સાઈબ મારફતે, અબુ અબ્દુર્રહમાન—અર્થાત્ અસ્-સુલમી—થી, અબુ અદ્-દરદા પાસેથી રિવાયત કરી કે અલ્લાહના રસૂલ ﷺએ કહ્યું: «પિતા જન્નતના મધ્યના દરવાજાઓમાંનો એક છે; હવે તું ઇચ્છે તો તેને સાચવી રાખ, અને ઇચ્છે તો ગુમાવી દે.»

અમને અબુ તાહિર મુહમ્મદ બિન અલી અઝ્-ઝર્રાદે ખબર આપી; તેમણે કહ્યું: અમને અબુ બક્ર મુહમ્મદ બિન ઇદ્રીસ અલ-જરજાનીએ ખબર આપી; તેમણે કહ્યું: અમને અબુ અલ-હસન અલી બિન અલ-હુસૈન અલ-માલીનીએ ખબર આપી; તેમણે કહ્યું: અમને હસન બિન સુફયાને ખબર આપી; તેમણે કહ્યું: અમને યહ્યા બિન હબીબ બિન અદી દ્વારા રિવાયત મળી; તેમણે કહ્યું: અમને ખાલિદ બિન અલ-હારિસે શઅબા મારફતે, યઅલા બિન અતા પાસેથી, તેમના પિતા દ્વારા, અબ્દુલ્લાહ બિન અમ્રથી રિવાયત કરી કે નબીએ ﷺ કહ્યું: «અલ્લાહની પ્રસન્નતા પિતાની પ્રસન્નતામાં છે અને અલ્લાહનો કોપ પિતાના કોપમાં છે.»

અમને અહમદ બિન અબ્દુલ્લાહ અસ્-સાલિહી દ્વારા ખબર આપવામાં આવી; તેમણે કહ્યું: અમને અબુ સઈદ મુહમ્મદ બિન મૂસા અસ્-સૈરફીએ ખબર આપી; તેમણે કહ્યું: અમને અબુ અબ્દુલ્લાહ મુહમ્મદ બિન અબ્દુલ્લાહ અસ્-સફ્ફારે ખબર આપી; તેમણે કહ્યું: અમને અબુ જઅફર મુહમ્મદ બિન ગાલિબ બિન તમ્તામ અઝ્-ઝબ્બીએ ખબર આપી; તેમણે કહ્યું: અમને અબ્દુલ્લાહ બિન મસ્લમાએ રિવાયત કરી; તેમણે કહ્યું: અમને અબ્દુલઅઝીઝ બિન મુસ્લિમે યઝીદ બિન અબી ઝિયાદ મારફતે, મુજાહિદથી, અબુ સઈદ અલ-ખુદરી પાસેથી રિવાયત કરી કે અલ્લાહના રસૂલ ﷺએ કહ્યું: «ઉપકાર કરીને તાણો મારનાર, માતા-પિતાની અવજ્ઞા કરનાર અને દારૂનો વ્યસની જન્નતમાં દાખલ નહીં થાય.»

અમને ઇમામ અબુ અલી અલ-હુસૈન બિન મુહમ્મદ અલ-કાઝીએ ખબર આપી; તેમણે કહ્યું: અમને અબુ મુહમ્મદ અબ્દુલ્લાહ બિન યુસુફ બિન મુહમ્મદ બિન બામૂયહ અલ-અસ્ફહાનીએ ખબર આપી; તેમણે કહ્યું: અમને અબુ સઈદ અહમદ બિન ઝિયાદ અલ-બસરીએ ખબર આપી; તેમણે કહ્યું: અમને હસન બિન મુહમ્મદ બિન અસ્-સબ્બાહે રિવાયત કરી; તેમણે કહ્યું: અમને રબીઈ બિન ઉલૈયાએ અબ્દુર્રહમાન બિન ઇસ્હાક મારફતે, સઈદ બિન અબી સઈદ અલ-મકબુરીથી, અબુ હુરૈરા رضي الله عنه પાસેથી રિવાયત કરી કે અલ્લાહના રસૂલ ﷺએ કહ્યું: «જે વ્યક્તિની હાજરીમાં મારું નામ લેવાય અને તે મારા પર સલવાત ન મોકલે, તેનું નાક ધૂળમાં ખરડાય! જે વ્યક્તિ પાસે રમઝાનનો મહિનો આવે અને તેની માફી ન થાય, તેનું નાક ધૂળમાં ખરડાય!

અને જે વ્યક્તિનાં માતા-પિતા તેની વૃદ્ધાવસ્થામાં તેની પાસે હોય, છતાં તેઓ તેને જન્નતમાં દાખલ ન કરાવી શકે, તેનું નાક ધૂળમાં ખરડાય!»