Ата-энеге ырайым тилөө

Шейх Абдуррахман ас-Саадинин тафсири

(وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ) «Экөөнө ырайым кылып, кичипейилдик канатыңды жай» деген сөздүн мааниси: аларга кичипейилдик жана ырайым менен мамиле кыл; муну сооп үмүт кылып аткар, алардан корккондуктан же алардын мал-мүлкүнөн үмүттөнгөндүктөн эмес. Анткени пенде мындай максаттар үчүн соопко ээ болбойт. (وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا) «Айт: “Оо, Раббим! Экөөнө ырайым кыл!”» — алар тирүү кезинде да, дүйнөдөн өткөндөн кийин да ырайым кылышын сурап дуба кыл.

Бул — алардын сени кичинеңде тарбиялаганына жооп катары. Мындан тарбия канчалык көбөйсө, ага болгон акы да ошончолук чоң болору түшүнүлөт. Ошондой эле, ата-энесинен башка адам кимдир бирөөнү дини жана дүйнөсү жагынан жакшы тарбияласа, тарбияланган адамдын алдында анын да тарбия берүү акысы бар.

Имам Ибн Касирдин тафсири

(وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ) «Экөөнө ырайым кылып, кичипейилдик канатыңды жай» — аларга иш-аракетиң менен кичипейилдик кыл. (وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا) «Айт: “Оо, Раббим! Экөөнө ырайым кыл!”» — карылыкка жеткенде жана дүйнөдөн өтүп жатканда аларга ырайым кыл. (كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا) «Мени кичинемде тарбиялашкандай».

Ибн Аббас айткан: Андан кийин Аллах Таала: «Пайгамбарга жана ыйман келтиргендерге, мушриктер жакын туугандары болсо да, алар үчүн кечирим суроо жарашпайт» (Тавба сүрөсү, 113-аят) деген аятты түшүргөн.

Ата-энеге жакшылык кылуу тууралуу көптөгөн хадистер келген. Алардын бири — Анас жана башкалардан ар түрдүү риваят жолдору менен жеткен хадис. Аллахтын Элчиси ﷺ минбарга чыгып: «Аамин, аамин, аамин», — деди. Сахабалар: «Оо, Аллахтын Элчиси, эмнеге “аамин” дедиңиз?» — деп сурашты.

Ал айтты: «Мага Жабраил келди да: “Эй, Мухаммад! Сенин атың аталганда сага салават айтпаган адамдын мурду жерге сүрүлсүн. «Аамин» деп айт”, — деди. Мен: “Аамин”, — дедим. Анан ал: “Рамазан айына жетип, ал ай бүтүп кеткенче күнөөлөрү кечирилбеген адамдын мурду жерге сүрүлсүн.

«Аамин» деп айт”, — деди. Мен: “Аамин”, — дедим. Анан ал: “Ата-энеси же алардын бири карылыгында жанында болуп, бирок аны Бейишке киргизе албаган адамдын мурду жерге сүрүлсүн. «Аамин» деп айт”, — деди. Мен: “Аамин”, — дедим».

Дагы бир хадис. Имам Ахмад мындай деген: Хушайм бизге айтып берди, Али ибн Зайд бизге айтып берди, Зурара ибн Ауфа бизге Малик ибн аль-Харис деген, алардын уруусунан болгон кишиден кабар берди. Ал Пайгамбардын ﷺ мындай дегенин уккан: «Мусулман ата-энеден калган жетимди өз тамагына жана суусуна кошуп, ал өз алдынча жашай алганга чейин камкордукка алган адамга Бейиш сөзсүз милдет болот. Ал эми мусулман кулду азат кылган адам үчүн ал Тозоктон кутулуу болот: азат кылынган кулдун ар бир мүчөсү үчүн анын денесинин бир мүчөсү Тозоктон бошотулат».

Андан кийин имам Ахмад: Мухаммад ибн Жафар бизге айтып берди, Шуъба бизге айтып берди, Али ибн Зайддан уктум, — деп, ушул хадисти мааниси боюнча келтирген. Бирок анда: «Өз уруусунан болгон Малик же Ибн Малик деп аталган кишиден» деп айтылган. Ага кошумча: «Ата-энесине же алардын бирине жетип, анан Тозокко кирген адамды Аллах алыстатсын», — деген сөз да бар.

Дагы бир хадис. Имам Ахмад мындай деген: Аффан бизге айтып берди, Хаммад ибн Салама бизге айтып берди, Али ибн Зайд Зурара ибн Ауфа аркылуу Малик ибн Амр аль-Кушайриден кабар берди. Ал Аллахтын Элчисинин ﷺ мындай дегенин уккан: «Мусулман кулду азат кылган адамдын бул амалы аны Тозоктон куткарат; анын азат кылынган кулдун ар бир сөөгүнө тең келчү сөөктөрү Тозоктон бошотулат. Ата-энесинин бирине жетип, бирок алар анын күнөөлөрүнүн кечирилишине себеп боло албаган адамды Аллах Таала алыстатсын.

Мусулман ата-энеден калган жетимди тамак-ашына жана суусуна кошуп, Аллах аны жетиштүү абалга жеткиргенге чейин караган адамга Бейиш сөзсүз милдет болот».

Дагы бир хадис. Имам Ахмад мындай деген: Хажжаж менен Мухаммад ибн Жафар экөө тең бизге айтып беришти; Шуъба бизге Катададан кабар берди. Мен Зурара ибн Ауфанын Абу ибн Малик аль-Кушайриден риваят кылганын уктум. Ал айтты: Пайгамбар ﷺ: «Ата-энесине же алардын бирине жетип, андан кийин Тозокко кирген адамды Аллах алыстатып, ырайымынан оолактатсын», — деди.

Абу Давуд ат-Таялиси муну Шуъбадан ушул эле жол менен, кошумча сөздөрү менен риваят кылган.

Дагы бир хадис. Имам Ахмад мындай деген: Аффан бизге айтып берди, Абу Авана бизге айтып берди, Сухайл ибн Абу Салих атасынан, ал эми атасы Абу Хурайрадан رضي الله عنه, ал Пайгамбардан ﷺ риваят кылган: «Ата-энесинин бирине же экөөнө тең карылык кезинде жетип, бирок Бейишке кирбеген адамдын мурду жерге сүрүлсүн, анан дагы мурду жерге сүрүлсүн, дагы мурду жерге сүрүлсүн». Бул риваят ушул жол менен сахих. Аны Муслим гана Абу Авана, Жарир жана Сулайман ибн Билал аркылуу Сухайлдан риваят кылган.

Дагы бир хадис. Имам Ахмад мындай деген: Рабиъ ибн Ибрахим бизге айтып берди. Ахмад айткандай, ал Исмаил ибн Улыйянын бир тууганы болгон жана анысынан артык деп эсептелген. Ал Абдуррахман ибн Исхактан, Саид ибн Абу Саидден, Абу Хурайрадан риваят кылды.

Аллахтын Элчиси ﷺ мындай деген: «Менин атым аталганда мага салават айтпаган адамдын мурду жерге сүрүлсүн! Рамазан айына жетип, ал бүтүп кеткенче күнөөлөрү кечирилбеген адамдын мурду жерге сүрүлсүн! Ата-энеси карылыкка жеткенде алар жанында болуп, бирок аны Бейишке киргизбеген адамдын мурду жерге сүрүлсүн!» Рабиъ: «Менимче, ал “экөөнүн бири” деп айткан», — деди.

Ат-Тирмизи муну Ахмад ибн Ибрахим ад-Давракиден, ал Рабиъ ибн Ибрахимден риваят кылып, анан: «Бул жол менен келген таң калыштуу хадис», — деген.

Дагы бир хадис. Имам Ахмад мындай деген: Юнус ибн Мухаммад бизге айтып берди, Абдуррахман ибн аль-Гасил бизге айтып берди, Усайд ибн Али атасы Али ибн Убайдден, ал Абу Усайд Малик ибн Рабиа ас-Саидиден риваят кылды. Ал мындай деди: «Мен Аллахтын Элчисинин ﷺ жанында отурганымда, ансарлардан бир киши келип: “Оо, Аллахтын Элчиси! Ата-энем дүйнөдөн өткөндөн кийин аларга жакшылык кылуу үчүн менин мойнумда дагы бир нерсе калдыбы?” — деп сурады.

Ал: “Ооба, төрт иш: алар үчүн намаз окуу [дуба кылуу], алар үчүн кечирим суроо, алардын осуяттарын аткаруу, досторун урматтоо жана алардан башка эч ким аркылуу сен үчүн туугандык байланыш болбогон туугандар менен байланышты улоо. Ата-энеңе дүйнөдөн өткөндөн кийин кыла турган жакшылыгыңдан калган нерсе — ушул”, — деди». Абу Давуд менен Ибн Мажа да муну Абдуррахман ибн Сулайман — Ибн аль-Гасил аркылуу риваят кылышкан.

Дагы бир хадис. Имам Ахмад мындай деген: Рух бизге айтып берди, Ибн Журайж бизге айтып берди. Мухаммад ибн Талха ибн Абдуллах ибн Абдуррахман атасынан, ал Муавия ибн Жахима ас-Суламиден риваят кылды: Жахима Пайгамбарга ﷺ келип: «Оо, Аллахтын Элчиси! Мен жортуулга барууну көздөп жатам, сизден кеңеш сураганы келдим», — деди.

Ал: «Сенин энең барбы?» — деп сурады. «Ооба», — деди. Ал: «Аны менен бирге бол, анткени Бейиш анын буттарынын алдында», — деди. Бул сөздү экинчи жана үчүнчү жолу, ар башка отурумдарда да ушундайча айтты. Ан-Насаи менен Ибн Мажа муну Ибн Журайж аркылуу риваят кылышкан.

Дагы бир хадис. Имам Ахмад мындай деген: Халаф ибн аль-Валид бизге айтып берди, Ибн Айяш Бухайр ибн Саъддан, ал Халид ибн Маъданнан, ал Микдам ибн Маъдикариб аль-Киндиден риваят кылды. Пайгамбар ﷺ мындай деди: «Аллах силерге аталарыңарга жакшы мамиле кылууну осуят кылат. Аллах силерге энелериңерге жакшы мамиле кылууну осуят кылат.

Аллах силерге энелериңерге жакшы мамиле кылууну осуят кылат. Аллах силерге энелериңерге жакшы мамиле кылууну осуят кылат. Аллах силерге эң жакын туугандан баштап, андан кийинки жакындарыңарга жакшы мамиле кылууну осуят кылат». Ибн Мажа муну Абдуллах ибн Айяш аркылуу риваят кылган.

Дагы бир хадис. Имам Ахмад мындай деген: Юнус бизге айтып берди, Абу Авана Ашъас ибн Сулаймдан, ал атасынан, ал Бану Ярбуъ уруусунан болгон бир кишиден риваят кылды. Ал мындай деди: «Мен Пайгамбарга ﷺ келдим. Анын эл менен сүйлөшүп жатып: “Берген адамдын колу жогору.

Анан энең, атаң, эже-карындашың жана ага-иниң; андан кийин сага жакыныраак адамдар, анан дагы сага жакыныраак адамдар”, — деп айтканын уктум».

Дагы бир хадис. Хафиз Абу Бакр Ахмад ибн Амр ибн Абд аль-Халик аль-Баззар өзүнүн «Муснад» китебинде мындай деген: Ибрахим ибн аль-Мустамир аль-Уруки бизге айтып берди, Амр ибн Суфян бизге айтып берди, аль-Хасан ибн Абу Жаъфар Лайс ибн Абу Сулаймдан, ал Алкама ибн Марсаддан, ал Сулайман ибн Бурайдадан, ал атасынан риваят кылды. Бир киши энесин көтөрүп алып, таваф кылып жүргөндө Пайгамбардан ﷺ: «Анын акысын өтөдүмбү?» — деп сурады. Ал: «Жок, анын бир онтогонунун да акысын өтөгөн жоксуң», — деди же ушуга окшош сөз айтты.

Аль-Баззар: «Бул хадисти ушул жолдон башка жол менен риваят кылынганын билбейбиз», — деген. Мен [Ибн Касир] айтамын: аль-Хасан ибн Абу Жаъфар алсыз раави. Аллах жакшыраак билет.

Аль-Багавинин тафсири

(وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ) «Экөөнө кичипейилдик канатыңды жай» — аларга жумшак мамиле кылып, моюн сун. Урва ибн аз-Зубайр: «Алар каалаган нерсенин бирин да четке какпай тургандай жумшак бол», — деген. (مِنَ الرَّحْمَةِ) «Ырайым кылып» деген сөз — мээримдүүлүктөн дегенди билдирет. (وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا) «Айт: “Оо, Раббим!

Экөөнө ырайым кыл, алар мени кичинемде тарбиялашкандай”». Мунун мааниси: алар мусулман болсо. Ибн Аббас: «Бул өкүм “Пайгамбарга жана ыйман келтиргендерге, мушриктер жакын туугандары болсо да, алар үчүн кечирим суроо жарашпайт” деген аят менен өкүмдөн чыгарылган» (Тавба сүрөсү, 113-аят), — деген.

Абу ад-Дардадан риваят кылынат: Аллахтын Элчиси ﷺ мындай деген: «Ата — Бейиштин ортоңку эшиги. Кааласаң, аны сакта, кааласаң, колдон чыгар». Бул хадисти бизге Абдулвахид аль-Милихи кабарлады: ага Абу Мансур Мухаммад ибн Мухаммад ибн Самъан кабарлаган; ага Абу Жаъфар Мухаммад ибн Ахмад ибн Абд аль-Жаббар ар-Райяни кабарлаган; ага Хумайд ибн Занжавайх кабарлаган; ага Сулайман ибн Харб кабарлаган; ага Хаммад ибн Язид Ата ибн ас-Саиб аркылуу, ал Абу Абдуррахман — ас-Суламиден, ал Абу ад-Дардадан риваят кылган.

Абдуллах ибн Амрдан риваят кылынат: Пайгамбар ﷺ мындай деген: «Аллахтын ыраазычылыгы ата-эненин ыраазычылыгында, Аллахтын каары ата-эненин каарында». Бул хадисти бизге Абу Тахир Мухаммад ибн Али аз-Заррад кабарлады: ага Абу Бакр Мухаммад ибн Идрис аль-Журжани кабарлаган; ага Абу аль-Хасан Али ибн аль-Хусайн аль-Малины кабарлаган; ага Хасан ибн Суфян кабарлаган; ага Яхья ибн Хабиб ибн Ади кабарлаган; ага Халид ибн аль-Харис кабарлаган; ага Шуъба Яъла ибн Атадан, ал атасынан, ал Абдуллах ибн Амрдан риваят кылган.

Абу Саид аль-Худриден риваят кылынат: Аллахтын Элчиси ﷺ мындай деген: «Жакшылыгын милдет кылган, ата-энесине баш ийбеген жана аракты үзгүлтүксүз ичкен адам Бейишке кирбейт». Бул хадисти бизге Ахмад ибн Абдуллах ас-Салихи кабарлады: ага Абу Саид Мухаммад ибн Муса ас-Сайрафи кабарлаган; ага Абу Абдуллах Мухаммад ибн Абдуллах ас-Саффар кабарлаган; ага Абу Жаъфар Мухаммад ибн Галиб ибн Тамтам ад-Дабби кабарлаган; ага Абдуллах ибн Маслама кабарлаган; ага Абд аль-Азиз ибн Муслим Язид ибн Абу Зияддан, ал Мужахидден, ал Абу Саид аль-Худриден риваят кылган.

Абу Хурайрадан رضي الله عنه риваят кылынат: Аллахтын Элчиси ﷺ мындай деген: «Менин атым аталганда мага салават айтпаган адамдын мурду жерге сүрүлсүн! Рамазан айы келип, ал ай өткөнчө күнөөлөрү кечирилбеген адамдын мурду жерге сүрүлсүн! Ата-энеси карылыкка жеткенде алар жанында болуп, бирок аны Бейишке киргизбеген адамдын мурду жерге сүрүлсүн!»

Бул хадисти бизге имам Абу Али аль-Хусайн ибн Мухаммад аль-Кади кабарлады: ага Абу Мухаммад Абдуллах ибн Юсуф ибн Мухаммад ибн Бамуйа аль-Исфахани кабарлаган; ага Абу Саид Ахмад ибн Зияд аль-Басри кабарлаган; ага аль-Хасан ибн Мухаммад ибн ас-Саббах кабарлаган; ага Рабиъ ибн Улыйя кабарлаган; ага Абдуррахман ибн Исхак Саид ибн Абу Саид аль-Макбуриден, ал Абу Хурайрадан риваят кылган.