Ibrahimniñ resul içün duası

Şeyh Abdurrahman es-Saadiniñ tefsiri

«Rabbimiz! Olarnıñ arasında» yani neslimiz arasında «olardan bir resul yolla» ki, bu onıñ ve ikisiniñ derecelerini yükseltsin, olar oña boyunsunsınlar ve onı haqiqaten tanısınlar. «O, olarğa Seniñ ayetleriñni oqur» — tilâvet eterek, ezberleyerek ve ezberleterek. «Olarğa Kitapnı ve hikmetni ögretir» — manasını ögreterek.

«Ve olarnı temizler» — salih amellerni yapmağa terbiye etmek ve nefislerni temizlemege imkân bermeygen yaramaz amellerden uzaqlaştırmaq yolunen. «Şübhesiz, Sen Qudretli, Hakimsiñ»: yani, er şeyni yenggen, qudretine qarşı qoyulamaz bir şey olmağan Qudretlisiñ; er bir şeyni öz yerine qoyğan Hakimsiñ. Quvvetiñ ve hikmetiñ ile olarnıñ arasına bu resulni yolla. Allah ekisiniñ duasına icabet etti ve bu şerefli resulni yolladı.

Allah onıñ vasıtasınen hususan ekisiniñ nesline, umumen ise bütün mahlûqatqa merhamet etti. Bundan ötürü, aleyhissalâtu vesselâm: «Men atam Ibrahimniñ duasıyım», dedi. Allah Ibrahimge bu qadar ulu şeref bergen ve onıñ kâmil sıfatlarını bildirgen soñ, Yüce Allah şöyle buyurdı:

İmam İbn Kesirniñ tefsiri

Yüce Allah, Ibrahimniñ Haremde yaşağanlar içün etken duasınıñ tamamlanğanını haber ete: Allah olarnıñ arasında, ya’ni Ibrahimniñ neslinden bir resul yollasın. Qabul etilgen bu dua, Allahnıñ Muhammadnı (Allahnıñ salâvatı ve selâmı oña olsun) ümmi insanlarğa, soñra ise diger tilde konuşqan bütün insanlarğa, cinler ve insanlardan ibaret olaraq, resul tayin etken ezeliy taqdiri ile uyğun kele.

Imam Ahmad şöyle rivayet ete: bizge Abdurrahman ibn Mehdi, oña Muaviya ibn Salih, oña Said ibn Suwayd al-Kalbi, oña Abdul-A‘la ibn Hilal as-Sulami, oña ise al-Irbad ibn Sariya haber berdi: Allahnıñ Resulı (Allahnıñ salâvatı ve selâmı oña olsun) şöyle dedi: «Men Allah qatında peyğamberlerniñ soñkisi olaraq yazılğan edim; Adem ise balçıqta yatqan edi. Sizge işimniñ başlanğıcını haber bereyim: atam Ibrahimniñ duası, Isanıñ men aqqında müjdesi ve anam körgen tüş. Peyğamberlerniñ anaları da böyle tüşler körgenler».

Bunu da Ibn Wahb, al-Lays ve onıñ katibi Abdullah ibn Salih Muaviya ibn Salihden rivayet ettiler; Abu Bakr ibn Abi Maryam de Said ibn Suwayd yolu ile aynı rivayetni destekledi. Imam Ahmad ayrıca şöyle rivayet ete: bizge Abu an-Nadr, oña al-Faraj, oña Luqman ibn Amir haber berdi; men Abu Umamadan eşittim: men dedim: «Ya Resulallah, seniñ işiñniñ başı ne edi?» O, cevap berdi: «Atam Ibrahimniñ duası, Isanıñ men aqqında müjdesi ve anam körgen tüş: ondan bir nur çıqtı ve Şam saraylarını aydınlattı». Maksat şuki, insanlar arasında onıñ adını ilk bildirgen ve yayğan Ibrahim aleyhisselâm edi.

Onıñ adı insanlar arasında devamlı tilge alındı, tanıldı ve yayıldı; soñunda Beni İsrail peyğamberleriniñ nesebce soñkisi, Meryem oğlu Isa aleyhisselâm, onıñ adını açıkça bildirdi. O, Beni İsrailge hitap etip şöyle dedi: «Men sizge Allahnıñ resuliyim; menden evelki Tevratnı tasdiq etem ve menden soñ kelecek, adı Ahmad olğan bir resul ile müjdelerim» (as-Saff, 6). Bu sebepten, hadiste: «Atam Ibrahimniñ duası ve Meryem oğlu Isanıñ müjdesi», dedi. «Anam ondan bir nur çıqqanını kördi, o nur Şam saraylarını aydınlattı» sözlerine kelgende, aytılğannıñ biri şuki, bu, anam onıñnen hamile olğanında körgen tüş edi.

O, körgenini qavmına añlattı; bu haber aralarında yayıldı ve tanıldı, bu ise evelden bir işaret edi. Nurınıñ zuhur etecegi yer olaraq Şamnıñ hususiy belirtilüvi, dininiñ Şam diyarında yerleşip sabit olacağına işarettir. Bu sebepten, aqır zamanlarda Şam İslâm ve onıñ ehliniñ qorğanı olacaq; Meryem oğlu Isa Şamda, aq minare yanına tüşecek. Bundan ötürü, eki sahihte şu rivayet kele: «Ümmetimden bir topluqlıq, Allahnıñ emri kelgenge qadar, olar bu vaziyette olğan halda, olarğa kömek etmeygenler ve qarşı çıqqanlar zarar ketire almaycaq şekilde, aqiq üzre qalmağa devam etecek».

Sahih al-Bukhari’de: «Olar Şamdadır», dep kele. Abu Ja‘far ar-Razi, ar-Rabi ibn Anas ve Abu al-Aliyeden, «Rabbimiz! Olar arasında bir resul yolla» ayeti aqqında şöyle rivayet ete: maksat — Muhammadnıñ (Allahnıñ salâvatı ve selâmı oña olsun) ümmetidir. Oña: «Duañ qabul etildi; bu, aqır zamanda olacaq», denilgen.

Es-Suddi ve Qatade de böyle deganler. Yüce Allahnıñ «Olarğa Kitapnı ögrete» sözü Qur’annı añlata. «Ve hikmetni» sözü ise Sünnetni añlata; Hasan, Qatade, Muqatil ibn Hayyan, Abu Malik ve digerleri böyle deganler. Bir rivayetke köre, bu, dinde añlayıştır.

Bunlar bir-birine zıt degil. «Ve olarnı temizle» sözü aqqında Ali ibn Abi Talha, Ibn Abbasdan şöyle rivayet ete: bu, Allahqa itaat ve ihlâstır. Muhammad ibn Ishaq «Olarğa Kitapnı ve hikmetni ögrete» sözü aqqında şöyle ayta: olarğa yahşını ögrenip yapmağa, yamanlıqtan saqlanmağa ögrete; Allahqa itaat etip ve Oña köp ibadet etip razılığını qazanğanlarında, Allahnıñ olarğa razı olğanını bildirir; Allahnıñ hoşnut olmadığı isyanlardan saqlanmağa ögreter.

«Şübhesiz, Sen Qudretli, Hakimsiñ» — er şeyni yapmağa qudretli, iç bir şey Onı aciz etmegen Qudretli; işlerinde ve sözlerinde hikmet saibi, er bir şeyni öz yerinde qoyğan Hakim demektir. Bunıñ içinde Onıñ hikmeti ve adaleti bardır. (Saff, 6).

el-Bağaviniñ tefsiri

«Rabbimiz! Olar arasında» — Ibrahim ve Ismailniñ neslinden olğan müslüman ümmet arasında; bir rivayetke köre, Mekke ehliniñ arasında. «Olardan bir resul» — olar arasından yollanğan, Muhammad (Allahnıñ salâvatı ve selâmı oña olsun) demektir.

Bizge es-Seyyid Abu al-Qasim Ali ibn Musa al-Musawi rivayet etti; o, maña Abu Bakr Ahmad ibn Muhammad ibn Abbas al-Balkhiden haber berdi; menimge imam Abu Sulayman Hamd ibn Muhammad ibn Ibrahim al-Khattabi, oña Muhammad ibn al-Makki, oña Ishaq ibn Ibrahim, oña Ibn Wahbniñ yezeni, oña amcası, oña Muaviya, oña Salih, oña Said ibn Suwayd, oña Abdul-A‘la ibn Hilal as-Sulami, oña al-Irbad ibn Sariya rivayet etti: Allahnıñ Resulı (Allahnıñ salâvatı ve selâmı oña olsun) şöyle dedi: «Men Allah qatında peyğamberlerniñ soñkisi olaraq yazılğan edim, Adem ise balçıqta yatqan edi.

İşimniñ başı aqqında sizge haber bereyim: men Ibrahimniñ duası, Isanıñ müjdesi ve anam doğurğan vaqıtta körgen tüşiyim; ondan bir nur çıqtı ve onıñ nuru ile Şam sarayları aydınlandı». Ibrahimniñ duası dep, onıñ Ismailniñ evlâdına olar arasından bir resul yollanılsın dep dua etkenini közde tuta. Ibn Abbas ayttı: «Bütün peyğamberler Beni İsrailden çıqqan, on peyğamber müstesna: Nuh, Hud, Salih, Shuayb, Lut, Ibrahim, Ismail, Ishaq, Yaqub ve Muhammad (olarnıñ episine Allahnıñ salâvatı ve selâmı olsun)». «Yatlu» — oqur.

«Olarğa Seniñ ayetleriñni» — Seniñ Kitabıñnı, ya’ni Qur’annı. Qur’annıñ bir ayeti, soñuğa yetecek şekilde bir-birine bağlı kelâmdır. Bir rivayetke köre, bu, bir topardır; arab tilinde «qavm ayeti ile çıqtı» denilse, «qavm toplu halde çıqtı» manası közde tutulur. «Olarğa Kitapnı ögrete» — Qur’annı.

«Ve hikmetni»: Mujahid ayttı: «Qur’annı añlamaq». Muqatil ayttı: «Qur’annıñ öğütleri ve onda olğan ahkâmlar». Ibn Qutayba ayttı: «Bu — ilim ve amel; adam ikisini birleştirmeyince hakim olamaz». Bir rivayetke köre, bu Sünnettir; diger bir rivayetke köre, ahkâm ve qazılıqtır; başqa bir rivayetke köre, fiqhtır.

Abu Bakr ibn Durayd ayttı: «Saña öğüt bergen, seni faziletli bir işke çağırğan yaki çirkin bir işten tıyğan er bir söz hikmettir». «Ve olarnı temizle» — şirk ve gunahlardan temizlesin demektir. Bir rivayetke köre, olarnıñ mallarından zekât alır. Ibn Kaysan ayttı: «Olar peyğamberlerniñ risaletni yetkizgenine şaatlıq etkenlerinde, qıyamet künü adaletli olğanlarına şaattır; bu, ‘tazkiya’dan, ya’ni adil dep tanılmaktan kele».

«Şübhesiz, Sen Qudretli, Hakimsiñ». Ibn Abbas ayttı: «Qudretli — Oña teñ olğan tapılmağan». Al-Kalbi ayttı: «Intiqam alıcı; bunıñ delili Yüce Allahnıñ “Allah Qudretlidir, intiqam saibidir” sözidir». Başqa bir izahqa köre, bu — qol yetmeycek, hiç bir şey Oña ulaşamaycaq derecede müni‘dir.

Bir izahqa köre, quvvetlidir; zira ‘izzet’ quvvet demektir. Allahnıñ «Biz onı üçünci ile quvvetlendirdik» sözü de bu manadadır (Ya-Sin, 14). Bir izahqa köre, galiptir; Allahnıñ «O, sözde maña üstün çıqtı» sözü de bu manadadır (Sad, 23). Atasözinde: «Kim üstün kelir ise, alıp ketir», denile. «type»: