داوای ناردنی پێغەمبەر

تەفسیری شێخ عەبدولڕەحمان سەعدی

(پەروەردگارمان، لە ناویاندا بنێرە) واتە لە نەوەکانماندا؛ (پێغەمبەرێک لە خۆیان) بۆ ئەوەی پلەی ئەوان هەرە بەرزتر بێت، خەڵک ملکەچی ئەو بن و بە ڕاستی بناسن. (ئایەتەکانت بەسەریاندا بخوێنێتەوە) بە دەربڕین و لەبەرکردن و لەبەرکردنیان پێ؛ (و کتێب و داناییان فێر بکات) لە ڕووی واتاوە؛ (و پاکیان بکاتەوە) بە پەروەردەکردنیان لەسەر کردارە چاکەکان و دوورکەوتنەوەیان لە کردارە خراپەکان، کە بەهۆیانەوە دەروونەکان پاک نابنەوە. (بەڕاستی تۆ تۆی بەتوانای) واتە زاڵ بەسەر هەموو شتێکدا، هیچ شتێک لە هێزت خۆی ناپارێزێت؛ (دانا) ئەوەی شتەکان لە شوێنی شایستەیان دادەنێت. کەواتە بەهۆی توانایی و داناییتەوە، ئەم پێغەمبەرە لە ناویاندا بنێرە.

خوای گەورە داوای ئەوانی وەڵام دایەوە و ئەم پێغەمبەرە بەڕێزەی نارد؛ بەهۆی ئەوەوە نەوەکانی ئەو دووانەی بە تایبەتی و هەموو دروستکراوەکانی بە گشتی بە بەزەیی خۆی گرت. بۆیە پێغەمبەر ﷺ فەرمووی: «من دوعای باوکم ئیبراهیمم». کاتێک خوای گەورە ئیبراهیمی بەم پلە بەرزە ڕێزلێنا و سیفەتە تەواوەکانی باسی کرد، فەرمووی:

تەفسیری ئیمام ئیبن کەسیر

خوای گەورە باس لە تەواوبوونی دوعای ئیبراهیم بۆ دانیشتووانی حەرەم دەکات، کە داوای کرد خوای گەورە پێغەمبەرێک لە ناویاندا بنێرێت؛ واتە لە نەوەی ئیبراهیم. ئەم دوعایە وەڵامدراوەیە لەگەڵ ئەو قەزای پێشووی خوای گەورەدا یەکگرتەوە کە محەممەدی ﷺ بۆ ئەوە دیاری کردبوو پێغەمبەر بێت بۆ ئومییەکان و بۆ هەموو ناعەرەبەکان، لە مرۆڤ و جِن.

وەک ئیمام ئەحمەد گێڕاویەتییەوە: عەبدولڕەحمان کوڕی مەهدی بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: موعاویە کوڕی ساڵح بۆمانی گێڕایەوە، لە سەعید کوڕی سوەیدی کەلبی، لە عەبدولئەعلا کوڕی هیلالی سولەمی، لە عیرباز کوڕی ساریە، کە گوتی: پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «لە لای خوای گەورە من کۆتا پێغەمبەرانم، لە کاتێکدا ئادەم هێشتا لە گڵدا پەخش بوو. ئێوە لە سەرەتای ئەم بابەتە ئاگادار دەکەمەوە: دوعای باوکم ئیبراهیم، مژدەی عیسا بە من، و ئەو خەونەی دایکم بینی کە لەوەوە ڕووناکییەک دەرچوو و کۆشکەکانی شامى پێ ڕووناک کردەوە؛ هەروەها دایکی پێغەمبەرانیش خەون دەبینن».

ابن وهب و لەیس و نووسەری، عەبدوڵڵا کوڕی ساڵح،یش هەمان ڕیوایەتیان لە موعاویە کوڕی ساڵحەوە، وەک هەمان زنجیرەی گێڕانەوە، گێڕاوەتەوە. ئەبو بەکر کوڕی ئەبی مەریەمیش لە سەعید کوڕی سوەیدەوە هەمان ڕیوایەتی گێڕاوەتەوە.

هەروەها ئیمام ئەحمەد گوتی: ئەبو نەزر بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: فەرج بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: لقمان کوڕی عامر، لە ئەبو ئومامەوە، گوتی: گوتم: ئەی پێغەمبەری خوا، سەرەتای دەرکەوتنی ئەمڕی تۆ چی بوو؟ فەرمووی: «دوعای باوکم ئیبراهیم، مژدەی عیسا بە من، و دایکم بینی ڕووناکییەک لە منەوە دەرچوو و کۆشکەکانی شامى ڕووناک کردەوە».

مەبەست ئەوەیە کە یەکەم کەس ئیبراهیم بوو کە ناوی پێغەمبەری بەڕوونی هێنا و لە خەڵکدا بەناوبانگی کرد. ناوی پێغەمبەری لەناو خەڵکدا بەردەوام بەناوبانگ و باو بوو، تا کۆتا پێغەمبەری نەوەی ئیسرائیل بە ڕەچەڵەک، عیسا کوڕی مەریەم، بە ڕوونی ناوی هێنا؛ کاتێک لەناو بەنی ئیسرائیلدا وەک وتارخوێنێک هەستا و فەرمووی: (من نێردراوی خوام بۆ ئێوە، پشتڕاستکەری ئەو تەوراتەم کە پێش من هاتووە و مژدەدەری پێغەمبەرێکم کە دوای من دێت و ناوی ئەحمەدە) [سورەتی الصف، ٦]. بۆیە لەم فەرموودەیەدا فەرمووی: «دوعای باوکم ئیبراهیم و مژدەی عیسا کوڕی مەریەم».

فەرموودەکەی: «دایکم بینی ڕووناکییەک لە منەوە دەرچوو و کۆشکەکانی شامى ڕووناک کردەوە»، هەندێک گوتوویانە خەونێک بوو کە لە کاتی دووگیانبوونیدا بینی و بۆ گەلەکەی گێڕایەوە؛ بڵاو بووەوە و لەناویاندا ناسرا، و ئەمە پێشەکییەک بوو. تایبەتکردنی شام بە دەرکەوتنی ڕووناکییەکە، ئاماژەیە بۆ جێگیر بوون و بەردەوامیی ئایینی پێغەمبەر لە خاکی شامدا. بۆیە شام لە کۆتایی زەماندا پەناگەی ئیسلام و موسڵمانان دەبێت، عیسا کوڕی مەریەمیش کاتێک لە دیمەشق دادەبەزێت، لەسەر منارە سپییە ڕۆژهەڵاتییەکەی دادەبەزێت.

بۆیە لە سەحیحەین [سەحیحی بوخاری و سەحیحی موسلیم]دا هاتووە: «هەمیشە گرووپێک لە ئوممەتی من لەسەر حەق دەردەکەون؛ ئەوانەی دەست لێیان هەڵدەگرن و دژایەتییان دەکەن زیانیان پێ ناگەیەنن، تا فەرمانی خوای گەورە دێت و ئەوان هەروا دەبن». لە سەحیحی بوخاریدا هاتووە: «ئەوان لە شامدان».

ئەبو جەعفەر ڕازی، لە ڕەبیع کوڕی ئەنس، لە ئەبو عالیاوە، لەبارەی ئەم فەرموودەیەی خوای گەورە: (پەروەردگارمان، لە ناویاندا پێغەمبەرێک بنێرە)، دەڵێت: مەبەستی ئوممەتی محەممەدی ﷺ ـە. پێی گوترا: داواکەت وەڵامدراوەتەوە و ئەو پێغەمبەرە لە کۆتایی زەماندا دێت. سەدی و قەتادەش هەمان بۆچوونیان هەیە. فەرموودەی خوای گەورە: (و کتێبیان فێر دەکات)، واتە قورئان؛ (و دانایی)، واتە سوننەت، وەک حەسەن و قەتادە و موەقاتل کوڕی حەیان و ئەبو مالک و کەسانی دیکە گوتوویانە.

هەروەها گوتراوە: تێگەیشتن لە ئایینە. هیچ ناکۆکییەک لە نێوان ئەم واتایانەدا نییە.

(و پاکیان دەکاتەوە). عەلی کوڕی ئەبی تەڵحە لە ابن عەبباسەوە دەگێڕێتەوە، واتە گوێڕایەڵی خوای گەورە و دڵپاکی. محەممەد کوڕی ئیسحاق لەبارەی (کتێب و داناییان فێر دەکات) دەڵێت: چاکەیان فێر دەکات تاکو ئەنجامی بدەن و خراپەیان فێر دەکات تاکو لێی بپارێزن؛ هەروەها پێیان دەڵێت کە کاتێک گوێڕایەڵی خوای گەورە دەبن و بە کۆڵەکەی گوێڕایەڵییەکانی زیاتر دەکەن، خوا لێیان ڕازییە؛ و لەوەی خوا پێی تووڕە دەبێت، واتە تاوانەکانی، دوور دەکەونەوە.

فەرموودەی خوای گەورە: (بەڕاستی تۆ تۆی بەتوانای دانا)، واتە ئەو بەتوانایەی هیچ شتێک ناتوانێت بێتوانای بکات و توانای بەسەر هەموو شتێکدا هەیە؛ لە کردار و قسەکانیدا دانایە، شتەکان لە شوێنی شایستەیان دادەنێت؛ ئەمەش بە دانایی و دادپەروەریی ئەوە. سورەتی الصف، ٦.

تەفسیری بەغەوی

(پەروەردگارمان، لە ناویاندا بنێرە) واتە لەناو ئوممەتی موسڵمانی نەوەی ئیبراهیم و ئیسماعیلدا؛ هەروەها گوتراوە: لە خەڵکی مەککەدا. (پێغەمبەرێک لە خۆیان) واتە نێردراوێک؛ مەبەستی محەممەد ﷺ ـە.

سەید ئەبو القاسم عەلی کوڕی موسای مەوسەوی بۆمانی گێڕایەوە، گوتی: ئەبو بەکر ئەحمەد کوڕی محەممەد کوڕی عەبباسی بەلخی بۆم گێڕایەوە، گوتی: ئیمام ئەبو سولەیمان حەمد کوڕی محەممەد کوڕی ئیبراهیم خەتتابی بۆم گێڕایەوە، گوتی: محەممەد کوڕی مەکی بۆم گێڕایەوە، گوتی: ئیسحاق کوڕی ئیبراهیم بۆم گێڕایەوە، گوتی: کوڕی براکەی ابن وهب بۆم گێڕایەوە، لە مامم، لە موعاویە، لە ساڵح، لە سەعید کوڕی سوەید، لە عەبدولئەعلا کوڕی هیلالی سولەمی، لە عیرباز کوڕی ساریە، لە پێغەمبەری خوا ﷺ، کە فەرمووی: «لە لای خوای گەورە نووسراوم کە کۆتا پێغەمبەرم، لە کاتێکدا ئادەم هێشتا لە گڵدا پەخش بوو.

سەرەتای کارەکەم پێتان دەڵێم: من دوعای ئیبراهیم و مژدەی عیسا و ئەو خەونەی دایکمم کە لە کاتی لەدایکبوونمدا بینی؛ ڕووناکییەک لەوەوە دەرچوو و کۆشکەکانی شامى بۆ ڕووناک کردەوە». مەبەستی لە دوعای ئیبراهیم ئەم دوعایەیە؛ چونکە داوای کردبوو پێغەمبەرێک لەناو بەنی ئیسماعیلدا بنێردرێت. ابن عەبباس دەڵێت: «هەموو پێغەمبەران لە بەنی ئیسرائیل بوون، جگە لە دە پێغەمبەر: نووح، هود، ساڵح، شوعەیب، لوط، ئیبراهیم، ئیسماعیل، ئیسحاق، یەعقوب و محەممەد؛ سەلام و درودی خوایان لەسەر بێت». (یَتْلُو) واتە دەیخوێنێتەوە.

(ئایەتەکانت بەسەریاندا) واتە کتێبەکەت، مەبەست قورئانە؛ ئایەت لە قورئاندا قسەیەکی پەیوەستە تا کۆتایی دێت. هەروەها گوتراوە: ئایەت کۆمەڵە پیتێکە؛ دەوترێت: «خەڵک بە ئایەتەکەیان دەرچوون»، واتە بە کۆمەڵەکەیان. (و کتێبیان فێر دەکات) واتە قورئان. (و دانایی) موجاهد دەڵێت: «تێگەیشتن لە قورئان»؛ موەقاتل دەڵێت: «ئامۆژگارییەکانی قورئان و ئەو حوکمانەی تێیدایە»؛ ابن قتیبە دەڵێت: «زانست و کردارە؛ مرۆڤ تا هەردووکی کۆنەکاتەوە دانا نابێت».

هەروەها گوتراوە: سوننەتە؛ یان حوکمەکان و دادوەرییە؛ یان فقهە. ئەبو بەکر کوڕی دورەید دەڵێت: «هەر وتەیەک ئامۆژگاریی تۆ بکات، یان بانگت بکات بۆ خێر و بەرزەکردەوەیەک، یان لە خراپە ڕێت بگرێت، ئەوە داناییە». (و پاکیان دەکاتەوە) واتە لە شێرک و گوناه پاکیان دەکاتەوە. هەروەها گوتراوە: زەکات لە سامانەکانیان وەردەگرێت.

ابن کەیسەن دەڵێت: «لە ڕۆژی قیامەتدا بە دادپەروەرییان شایەتییان بۆ دەدات، کاتێک ئەوانیش شایەتی دەدەن کە پێغەمبەران پەیامەکەیان گەیاندووە»؛ ئەمە لە واتای تزکیەیە، کە بە دادپەروەری دانانە. (بەڕاستی تۆ تۆی بەتوانای دانا). ابن عەبباس دەڵێت: «بەتوانا ئەوەیە کە هیچ کەس و شتێک وەک ئەو نییە». کەلبی دەڵێت: «تۆڵەسێنەرە؛ بەڵگەی ئەمەش ئەم فەرموودەیەی خوای گەورەیە: (خوای گەورە بەتوانا و تۆڵەسێنەرە)».

هەروەها گوتراوە: ئەوەی دەست پێی ناگات و هیچ شتێک پێی ناگات؛ یان بەهێزە، چونکە عیززەت بە واتای هێز دێت. خوای گەورە فەرمووی: (ئێمە بە سێیەمین کەس پشتیوانی و بەهێزمان کرد) [ئەل‌ئەنبیاء، ١٤]؛ واتە بەهێزمان کردن. هەروەها گوتراوە: زاڵە؛ خوای گەورە باس لە وتەی ئەوی دیکە دەکات: (لە وتووێژدا بەسەر مندا زاڵ بوو) [ساد، ٢٣]؛ واتە زاڵی بەسەرمدا. لە پەنددا دەوترێت: «هەرکەس زاڵ بوو، دەستبەسەر دەگرێت» [واتە زاڵبوون دەبێتە هۆی دەستبەسەرداگرتن].