رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ، وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ، وَالْحِكْمَةَ، وَيُزَكِّيهِمْ، إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ.
رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
Audio ýazgyny ýükläp bolmady. Soňrak gaýtadan synanyşyň.
Eý, Rabbimiz! Olaryň içinden özlerinden bir Resul iber. Ol olara Seniň aýatlaryňy okasyn, olara Kitaby we hikmeti öwretsin hem-de olary päklesin. Hakykatdan-da, Sen Gudratlysyň, Hekimsiň.
Bu doga buýruk şekilindäki «ib'as» (ابْعَثْ) sözi bilen aýdylýar. Ybrahym pygamberiň iň soňky Resul Muhammet pygamberiň (oňa Allanyň salamy we salawatlary bolsun) iberilmegi baradaky dilegidir. Bu doga-dileginiň miweleriniň asyrlardan soň hem ýüze çykyp bilýändigini görkezýär.
Şeýh Abdurrahman as-Sagadiniň tefsiri
«Eý, Rabbimiz! Olaryň içinden» ýagny, biziň neslimiziň arasyndan «olara özlerinden bir Resul iber»; bu onuň mertebesiniň beýgelmegi, olaryň oňa boýun bolmagy we ony hakykatdan tanamagy üçin. «Ol olara Seniň aýatlaryňy okasyn» — aýatlary sözme-söz okasyn, ýatda saklasyn we olara ýat tutsun. «Olara Kitaby we hikmeti öwretsin» — olaryň manysyny düşündirsin.
«Olary päklesin» — ýagşy amallary etmäge terbiýeläp, kalplary päklemeýän erbet işlerden daşlaşdyrmak arkaly. «Hakykatdan-da, Sen Gudratlysyň» — ähli zady boýun egdirýän, güýjüne hiç zat garşy durup bilmeýän Zatsyň. «Hekimsiň» — ähli zady öz ýerine goýýan Zatsyň. Şonuň üçin Gudratyň we hikmetiň bilen olaryň arasyna şu Resuly iber.
Allah olaryň ikisiniň dilegini kabul etdi we bu keremli Resuly iberdi. Allah onuň arkaly olaryň nesline aýratyn, ähli ýaradylanlara bolsa umumy rehim etdi. Şonuň üçin ol (oňa Allahyň salamy we salawatlary bolsun): «Men atam Ybrahymyň dilegidirin» diýdi. Allah Ybrahymy şeýle beýik mertebe bilen hormatlandan we onuň kämil sypatlaryny habar berenden soň, şeýle diýdi:
Imam Ibn Kesiriň tefsiri
Beýik we Gudratly Allah, Ybrahymyň Mukaddes öýüň ilaty üçin eden dileginiň soňuny habar berýär: ol Allahdan olaryň içinden, ýagny Ybrahymyň neslinden bir Resul ibermegini sorady. Bu kabul edilen doga Allahyň öňünden kesgitlän ykbalyna laýyk geldi: Muhammet (oňa salawatlar we salamlary bolsun) sowatsyzlaryň arasyna hem-de beýleki dilli halklara, ynsanlara we jynlara Resul edilip saýlandy.
Ymam Ahmet şeýle rowaýat etdi: Abdurrahman ibn Mehdi bize gürrüň berdi, Muawiýa ibn Salyhden, ol Said ibn Suweýd el-Kelbiden, ol Abdul-A'la ibn Hilal es-Sulemiden, ol bolsa Irbad ibn Sariýadan: Resulullah (oňa Allahyň salamy we salawatlary bolsun) şeýle diýdi: «Men Adam toprakda ýaradylmanka Allahyň huzurynda pygamberleriň möhüridirin. Size işimiň başyny habar bereýin: bu atam Ybrahymyň dilegi, Isanyň men hakda buşlamagy we ejemiň gören düýşidir. Pygamberleriň eneleri-de şeýle düýş görüpdirler».
Ibn Wehb, Leýs we onuň kätibi Abdullah ibn Salyh hem Muawiýa ibn Salyhdan, ol hem şol isnad bilen bu rowaýaty getiripdirler. Abu Bekr ibn Ebi Merýem hem Said ibn Suweýd arkaly şol rowaýata goşulýar.
Ymam Ahmet ýene şeýle diýdi: Abu Nadr bize gürrüň berdi, Ferj bize gürrüň berdi, Lukman ibn Amirden: Ebu Umama şeýle diýdi: «Eý, Allahyň Resuly! Işiňiziň başy nähili boldy?» Ol şeýle jogap berdi: «Atam Ybrahymyň dilegi, Isanyň men hakda buşlamagy we ejemiň gören düýşi: ol menden bir nur çykyp, onuň şöhlesinden Şamyň köşkleri ýagtylanandygyny gördi». Munuň manysy, ilki bilen onuň adyny agzap, adamlaryň arasynda meşhur eden Ybrahym pygamberdir.
Ysraýyl ogullarynyň neslinden bolan iň soňky pygamber Merýem ogly Isa (oňa salam bolsun) Ysraýyl ogullarynyň öňünde wagyz edip: «Men size, menden öňki Töwraty tassyklaýjy we menden soň geljek, ady Ahmet bolan Resul barada buşluk beriji Allahyň Resuly» (As-Saff, 6) diýýänçä, onuň ady adamlaryň arasynda agzalyp, meşhur bolup geldi. Şonuň üçin bu hadysda: «Atam Ybrahymyň dilegi we Merýem ogly Isanyň buşlamagy» diýilýär.
«Ejem menden bir nur çykyp, onuň şöhlesinden Şamyň köşkleri ýagtylanandygyny gördi» diýen söz barada: göwreli wagty bir düýş görendigi, ony öz halkyna gürrüň berendigi we şeýdip olaryň arasynda ýaýrandygy aýdylýar; bu öňünden taýýarlykdy. Nuryň peýda bolmagynda Şamyň aýratyn agzalmagy, onuň dininiň Şam topraklarynda berkarar boljakdygyna yşarat edýär. Şonuň üçin ahyrzamanda Şam yslam we musulmanlar üçin gaçybatalga bolar. Isa Merýem ogly (oňa salam bolsun) Damaskyň gündogar minarasynyň ýanyna inende, şol ýerde bolar.
Şonuň üçin Sahiheýnde: «Meniň ymmatymdan bir topar hemişe hak ugrunda üstün bolar. Olary terk eden ýa-da garşy çykanlar olara zyýan ýetirip bilmez. Allahyň emri gelýänçä, olar şol ýagdaýda bolarlar» diýilýär. «Sahih al-Buhari»de: «Olar Şamdadyr» diýilýär.
Abu Jafar er-Razi Rebi ibn Enesden, ol hem Ebul-Aliye-den, şu aýat barada: «Eý, Rabbimiz! Olaryň içinden bir Resul iber» — munuň bilen Muhammet pygamberiň ymmaty göz öňünde tutulýar, diýip habar berdi. Oňa: «Seniň dilegiň kabul edildi, ol ahyrzamanda bolar» diýildi. Es-Suddi we Katada-da şeýle diýipdirler.
«Olara Kitaby öwreder» diýmek, Kurany öwreder; «hikmeti» diýmek bolsa, Sünneti öwreder diýmekdir. Hasan, Katada, Mukatil ibn Haýýan, Abu Malik we başgalar şeýle diýipdirler. Şeýle hem munuň din baradaky düşünje bolandygy aýdylýar. Bu manylaryň arasynda gapma-garşylyk ýokdur.
«Olary päklesin» diýen barada Ali ibn Abu Talha Ibn Abbasdan: «Allahyň tabynlygy we yhlas» diýip habar berýär. Muhammet ibn Ishak «Olara Kitaby we hikmeti öwreder» diýen söz barada şeýle diýdi: ýagşylygy öwredip, ony amal etdirmek; erbetligi öwredip, ondan saklandyrmak; olar Allahyň razy bolan zatlaryna tabyn bolup, Oňa köp ybadat edenlerinde we Ol razy bolmaýan günälerden gaça duranlarynda, Allahyň olardan razy bolýandygyny habar bermek.
«Hakykatdan-da, Sen Gudratlysyň, Hekimsiň» diýen sözleriň manysy: Gudratly — hiç bir zat Onuň güýjünden gaçyp bilmeýär, Ol her zada kadyrdyr; Hekim — ähli işlerinde we sözlerinde hikmetlidir, zatlary öz degişli ýerine goýýar. Bu Onuň hikmetiniň we adalatynyň netijesidir. (As-Saff, 6).
Bagawiniň tefsiri
«Eý, Rabbimiz! Olaryň içinden bir Resul iber» — ýagny Ybrahymyň we Ysmaýylyň neslinden bolan musulman ymmatynyň içinden. Şeýle hem «Mekgäniň ilatyndan» diýlipdir. «Olardan bir Resul» diýmek, iberilen kişi; munuň bilen Muhammet (oňa Allahyň salamy we salawatlary bolsun) göz öňünde tutulýar.
Es-Saýýid Abu al-Kasym Ali ibn Musa al-Musawi bize şeýle habar berdi: Abu Bekr Ahmet ibn Muhammet ibn Abbas al-Belhi maňa gürrüň berdi; Ymam Abu Süleýman Hamd ibn Muhammet ibn Ibrahim al-Hattabi bize habar berdi; Muhammet ibn al-Mekki bize gürrüň berdi; Ishak ibn Ibrahim bize habar berdi; Ibn Wehb-iň doganynyň ogly bize gürrüň berdi; onuň kakasy, ýagny meniň daýym bize gürrüň berdi; Muawiýadan, Salyhdan, Said ibn Suweýdden, Abdul-A'la ibn Hilal es-Sulemiden, Irbad ibn Sariýadan, ol bolsa Resulullahdan (oňa Allahyň salamy we salawatlary bolsun) şeýle habar berdi: «Men Allahyň huzurynda pygamberleriň möhüri hökmünde ýazylan wagtym Adam heniz palçykda ýatyrylyp ýaradylýardy.
Size işimiň başyny habar bereýin: men Ybrahymyň dilegi, Isanyň buşlamagy we ejemiň meni dünýä inderende gören düýşidir. Ol menden bir nur çykyp, onuň şöhlesinden Şamyň köşkleriniň ýagtylanandygyny gördi».
Ol «Ybrahymyň dilegi» diýmek bilen şu dilegi göz öňünde tutupdyr: Ybrahym Ysmaýylyň nesliniň arasyndan bir Resul iberilmegini sorapdy. Ibn Abbas şeýle diýdi: «Nuh, Hud, Salyh, Şu'ýb, Lut, Ybrahym, Ysmaýyl, Ishak, Ýakup we Muhammet (olaryň hemmesine Allahyň salamy we salawatlary bolsun) ýaly on kişiden başga pygamberleriň hemmesi Ysraýyl ogullaryndandyr».
«Ýetlü» — okaýar. «Olara Seniň aýatlaryňy» — Seniň Kitabyň, ýagny Kuranyň aýatlaryny. Kuranyň aýaty — bir ýerinde tamamlanýan bitewi söz bölegidir. Şeýle hem «aýat» bir topar diýmekdir, mysal üçin: «halk öz aýaty bilen çykdy», ýagny öz topary bilen çykdy diýilýär.
«Olara Kitaby öwreder» — ýagny Kurany. «Hikmeti» barada Mujahid: «Kurana düşünmek» diýdi. Mukatil: «Kuranyň öwüt-nesihatlary we ondaky hökümler» diýdi. Ibn Kutaybe: «Ol ylym we amaldyr; adam ikisini jemlemese, hakym bolmaz» diýdi.
Şeýle hem «Sünnet», «hökümler we kazyýet», ýa-da «fiqh» diýlipdir. Abu Bekr ibn Durayd şeýle diýdi: «Saňa öwüt berýän, seni abraýly ýagşylyga çagyrýan ýa-da erbet işden saklaýan her bir söz hikmetdir».
«Olary päklesin» — ýagny olary şirkden we günälerden arassalasyn. Şeýle hem olaryň mallaryndan zekat alsyn diýlipdir. Ibn Kaysan: «Olar pygamberleriň habary ýetirenine şaýatlyk edenlerinde, kyýamat güni adalatly adamlardygyny tassyklasyn; bu ýerde päklemegiň manysy adalatly diýip ykrar etmekdir» diýdi.
«Hakykatdan-da, Sen Gudratlysyň, Hekimsiň». Ibn Abbas: «Gudratly — Oňa meňzeş hiç kim ýokdur» diýdi. Kelbi: «Jeza berijidir; munuň delili Allahyň: “Allah Gudratlydyr, jeza berijidir” diýen sözüdir» diýdi. Şeýle hem «hiç kimiň eli ýetmeýän we hiç bir zat oňa ýetip bilmeýän, elýetmez Zat» ýa-da «güýçli» diýlipdir.
Güýç manysyndaky izzet barada Allah: «Biz olary üçünji bilen güýçlendirdik» diýýär, ýagny olara güýç berdik. Şeýle hem «ýeňiji» diýlipdir. Allahyň: «Ol sözde maňa üstün çykdy» diýen habary, ýagny «meni ýeňdi» diýmekdir. Nakyl sözünde: «Kim üstün bolsa, ol alar» diýilýär, ýagny kim ýeňse, ýeňileniň zadyny alar. (Al Imran, 4; Ýasin, 14; Sad, 23).
Ymam Ahmediň «Musnad» kitabynda (№ 17163) Sahabalaryň Pygamberden: «Biz üçin özüňiz barada gürrüň beriň» diýip sorandyklary rowaýat edilýär. Ol şeýle jogap berdi: «Men atam Ybrahymyň dilegidirin…»