የመልክተኛው መላክ ልመና

የሼኽ አብዱርረሕማን አስ-ሰዕዲ ተፍሲር

«ጌታችን ሆይ! በመካከላቸው ላክ» ማለትም በዘሮቻችን መካከል። «ከእነርሱ የሆነን መልክተኛ» ማለትም ደረጃቸው ከፍ እንዲል፣ እርሱንም እንዲታዘዙትና በትክክል እንዲያውቁት ነው። «አንቀጾችህን በእነርሱ ላይ የሚያነብላቸው» ማለትም በንባብ፣ በማስታወስና በማስታወስ ማስተማር ነው። «መጽሐፉንና ጥበብንም የሚያስተምራቸው» ማለትም ትርጉማቸውን ያስተምራቸዋል።

«የሚያነጻቸውም» ማለትም በመልካም ሥራዎች በማሳደግና ነፍስን የማያነጹትን ክፉ ሥራዎች እንዲተዉ በማድረግ ነው። «አንተ አሸናፊው ነህ» ማለትም ሁሉን የሚያሸንፍ፣ ከኃይሉም የሚያመልጥ ምንም ነገር የሌለ ነህ። «ጥበበኛው» ማለትም ነገሮችን በተገቢው ስፍራ የሚያስቀምጥ ነህ። ስለዚህ በአሸናፊነትህና በጥበብህ ይህንን መልክተኛ በመካከላቸው ላክ። አላህም ልመናቸውን ተቀበለ፤ ይህንን ክቡር መልክተኛ ላከ።

በእርሳቸውም ዘሮቻቸውን በተለይ፣ ፍጥረታትንም በአጠቃላይ አዘነላቸው። ስለዚህም እርሳቸው (የአላህ ሰላትና ሰላም በእርሳቸው ላይ ይስፈን) «እኔ የአባቴ የኢብራሂም ልመና ነኝ» አሉ። አላህ ኢብራሂምን በዚህ ታላቅ ክብር ካከበረና ፍጹም ባሕርያቱን ከገለጸ በኋላ፣ ከፍ ያለው አላህ እንዲህ አለ፦

የኢማም ኢብን ከሲር ተፍሲር

አላህ እዚህ የመካ ቅዱስ ስፍራ ሕዝብ የሆኑትን ሰዎች በተመለከተ የኢብራሂም ልመና እንደተፈጸመ ይናገራል፤ አላህ ከእነርሱ መካከል፣ ማለትም ከኢብራሂም ዘር ውስጥ መልክተኛ እንዲልክላቸው ጠይቆ ነበር። ይህ ተቀባይነት ያገኘ ልመና፣ በመጨረሻ ዘመን ለተማሩትም ሆነ ላልተማሩት፣ ከሰዎችና ከጂን ለሆኑት ሁሉ መልክተኛ ሆኖ ሙሐመድን (የአላህ ሰላትና ሰላም በእርሳቸው ላይ ይስፈን) የመምረጥ የአላህ ቀድሞ የወሰነውን ዕጣ ፈንታ አስማማ። ኢማም አሕመድ እንዲህ ብለዋል፦ ‘አብዱረሕማን ብን መህዲ ነገረን፤ ሙዓዊያ ብን ሳሊሕ ነገረን፤ ከሰዒድ ብን ሱወይድ አልከልቢ፣ ከዐብደልአዕላ ብን ሂላል አስሱለሚ፣ ከዐርባድ ብን ሳሪያ አስተላለፉ፤ እርሱም የአላህ መልክተኛ ﷺ እንዲህ ሲሉ ሰማ፦ «እኔ አዳም በጭቃው ውስጥ ተዘርግቶ ሳለ በአላህ ዘንድ የነቢያት መጨረሻ ሆኜ ተጽፌ ነበር። የጉዳዬን መጀመሪያ እነግራችኋለሁ፤ የአባቴ የኢብራሂም ልመና፣ ኢሳ ስለእኔ ያበሰረው ዜና፣ እና እናቴ ያየችው ሕልም ነው፤ እርሷም ከእርሷ ብርሃን ሲወጣ የሶርያን ቤተ መንግሥቶች ያበራላቸውን አየች።»

እንዲሁም ኢብኑ ወህብ፣ አልለይስና ጸሐፊው ዐብደላህ ብን ሳሊሕ፣ ከሙዓዊያ ብን ሳሊሕ በዚህ ሰነድ አስተላለፉት፤ አቡ በክር ብን አቢ መርየምም ከሰዒድ ብን ሱወይድ በዚሁ ሰነድ ተከትለውታል።

ኢማም አሕመድም እንዲህ አሉ፦ ‘አቡ ንድር ነገረን፤ አልፈረጅ ነገረን፤ አልሉቅማን ብን ዓሚር ነገረን፤ አቡ ኡማማን ሲናገር ሰማሁ፦ እኔም «የአላህ መልክተኛ ሆይ! የጉዳይዎ መጀመሪያ ምን ነበር?» አልሁ። እርሳቸውም «የአባቴ የኢብራሂም ልመና፣ ኢሳ ስለእኔ ያበሰረው ዜና፣ እና እናቴ ከእርሷ ብርሃን ሲወጣ የሶርያን ቤተ መንግሥቶች ያበራላቸውን ያየችው ሕልም ነው» አሉ።’

ዓላማውም ከሰዎች መካከል ስሙን በመጀመሪያ ያስታወቀውና በሰዎች መካከል ያስፋፋው ኢብራሂም (ሰላም በእርሱ ላይ ይሁን) መሆኑ ነው። ስሙም በሰዎች መካከል ሁልጊዜ የታወቀና የተስፋፋ ሆኖ ቆየ፤ እስከ ዐምድ በእስራኤል ልጆች ዘንድ ከዘር ሐረግ አንጻር የመጨረሻው ነቢይ የሆነው ኢሳ ብን መርየም ስሙን ግልጽ አድርጎ ሲናገር። እርሱም በእስራኤል ልጆች መካከል ቆሞ እንዲህ አለ፦ «እኔ ከእኔ በፊት ያለውን ተውራት የማረጋግጥላችሁ፣ ከእኔ በኋላም አሕመድ ስሙ የሆነ መልክተኛ እንደሚመጣ የማበስራችሁ የአላህ መልክተኛ ነኝ» [አስሶፍ፡ 6]። ስለዚህ በሐዲሱ «የአባቴ የኢብራሂም ልመናና የኢሳ ብን መርየም የምሥራች» አሉ።

«እናቴ ከእርሷ ብርሃን ሲወጣ የሶርያን ቤተ መንግሥቶች ያበራላቸውን አየች» የሚለውን በተመለከተ፣ እርሷ በእርሳቸው ጽንስ ሳለች ያየችው ሕልም ነበር ተብሏል፤ ለሕዝቦቿም ነገረችው፣ ዜናውም በመካከላቸው ተስፋፍቶ ታወቀ፤ ይህም ቀድሞ የተዘጋጀ ምልክት ነበር። ሶርያን በተለይ መጥቀሱ የሃይማኖታቸው በሶርያ ምድር መረጋጋቱንና መጽናቱን ያመለክታል። ስለዚህ በመጨረሻው ዘመን ሶርያ ለእስልምናና ለሙስሊሞች መጠጊያ ትሆናለች፤ ኢሳ ብን መርየምም በደማስቆ ከምትገኘው ምሥራቃዊት ነጭ ሚናራ ይወርዳል። በሁለቱ ሐዲስ ስብስቦች ውስጥም እንዲህ ተዘግቧል፦ «ከእኔ ሕዝብ መካከል በእውነት ላይ ጸንተው የሚታዩ ቡድኖች ይኖራሉ፤ የተዋቸውም ሆነ የተቃወሟቸው አይጎዷቸውም፤ የአላህ ትእዛዝ እስኪመጣ ድረስ በዚያው ሁኔታ ይቆያሉ።» በሰሒሕ አልቡኻሪ ውስጥ «እነርሱም በሶርያ ይሆናሉ» ተብሏል።

አቡ ጃዕፈር አርራዚ ከአርረቢዕ ብን አነስ፣ ከአቢልዓሊያ በሚከተለው የአላህ ቃል ላይ አስተላልፈዋል፦ «ጌታችን ሆይ! በመካከላቸው መልክተኛ ላክ»፤ ማለትም የሙሐመድ ሕዝብ ነው። ከዚያም እንዲህ ተባለ፦ «ልመናችሁ ተቀባይነት አግኝቷል፤ ይህም በመጨረሻው ዘመን ይፈጸማል።» አስሱዲና ቀታዳም ይህንኑ ብለዋል።

«መጽሐፉን ያስተምራቸዋል» ማለትም ቁርአንን ነው። «ጥበብንም» ማለትም ሱናን ነው፤ ይህንንም አልሐሰን፣ ቀታዳ፣ ሙቃቲል ብን ሐያን፣ አቡ ማሊክና ሌሎችም ብለዋል። የሃይማኖትን ግንዛቤ ነው ያሉም አሉ፤ እነዚህም ትርጓሜዎች እርስ በርሳቸው አይጋጩም።

«ያነጻቸዋል» በሚለው ላይ ዐሊ ብን አቢ ጠልሐ ከኢብኑ ዐባስ እንዲህ አስተላልፈዋል፦ የአላህን መታዘዝና አምልኮን ለእርሱ ብቻ ማድረግ ማለት ነው። ሙሐመድ ብን ኢስሓቅ «መጽሐፉንና ጥበብን ያስተምራቸዋል» ማለት፣ «መልካሙን ያስተምራቸዋልና ያደርጉታል፤ ክፉውንም ይጠነቀቁታል። እርሱን ሲታዘዙና በመታዘዙ ሥራቸውን ሲያበዙ በእነርሱ መደሰቱን፣ የተቆጣበትንም ከአለመታዘዝ ሲርቁ ይነግራቸዋል» አሉ።

«አንተ አሸናፊው ጥበበኛው ነህ» ማለትም ምንም ነገር የማያቅተውና በሁሉ ላይ ኃይል ያለው አሸናፊ ነው። በሥራዎቹና በቃሎቹ ጥበበኛ ነው፤ ነገሮችን በተገቢው ቦታ ያስቀምጣል፤ ጥበቡና ፍትሑም ይህንኑ ያመለክታሉ። [አስሶፍ፡ 6]

የአል-በጋዊ ተፍሲር

«ጌታችን ሆይ! በመካከላቸው ላክ» ማለትም ከኢብራሂምና ከኢስማኢል ዘር በሆነው ሙስሊም ሕዝብ መካከል ነው፤ ከመካ ነዋሪዎች መካከል ነው የሚልም አለ። «ከእነርሱ የሆነን መልክተኛ» ማለትም ሙሐመድን (የአላህ ሰላትና ሰላም በእርሳቸው ላይ ይስፈን) ማለት ነው።

አስሰይድ አቡልቃሲም ዐሊ ብን ሙሳ አልሙሳዊ እንዲህ ነገሩኝ፦ አቡ በክር አሕመድ ብን ሙሐመድ አልበልኺ ነገሩኝ፤ ኢማም አቡ ሱለይማን ሐመድ ብን ሙሐመድ ኢብራሂም አልኻጣቢ ነገሩኝ፤ ሙሐመድ ብን አልመኪ ነገረኝ፤ ኢስሓቅ ብን ኢብራሂም ነገረኝ፤ የኢብኑ ወህብ ወንድም ልጅ ነገረኝ፤ አጎቴ ነገረኝ፤ ከሙዓዊያ፣ ከሳሊሕ፣ ከሰዒድ ብን ሱወይድ፣ ከዐብደልአዕላ ብን ሂላል አስሱለሚ፣ ከዐርባድ ብን ሳሪያ፣ ከአላህ መልክተኛ ﷺ እንዲህ አሉ ብለው አስተላለፉ፦ «እኔ አዳም በጭቃው ውስጥ ተዘርግቶ ሳለ በአላህ ዘንድ የነቢያት መጨረሻ ሆኜ ተጽፌ ነበር። የጉዳዬን መጀመሪያ እነግራችኋለሁ፤ እኔ የኢብራሂም ልመና፣ የኢሳ የምሥራች፣ እና እናቴ ስትወልደኝ ያየችው ሕልም ነኝ፤ ከእርሷም ብርሃን ወጥቶ የሶርያን ቤተ መንግሥቶች አበራላት።» የኢብራሂም ልመና ማለትም ከዚህ ልመና ጋር የተያያዘውን ነው፤ እርሱም በኢስማኢል ልጆች መካከል ከእነርሱ የሆነ መልክተኛ እንዲልክ ጠይቆ ነበር።

ኢብኑ ዐባስ እንዲህ አሉ፦ «ከነቢያት አሥሩን ሳይጨምር ሁሉም ከእስራኤል ልጆች ናቸው፤ እነሱም ኑሕ፣ ሁድ፣ ሳሊሕ፣ ሹዐይብ፣ ሉጥ፣ ኢብራሂም፣ ኢስማኢል፣ ኢስሓቅ፣ ያዕቁብና ሙሐመድ ናቸው፤ የአላህ ሰላትና ሰላም በሁሉም ላይ ይሁን።»

«ያነብላቸዋል» ማለት ያነባል ማለት ነው። «አንቀጾችህን» ማለት መጽሐፍህን፣ ማለትም ቁርአንን ነው። ከቁርአን ውስጥ አንድ አንቀጽ እስከ መጨረሻው ድረስ የተያያዘ ንግግር ነው። ሰዎች «ሕዝቡ በአያቸው ወጡ» በማለት «በቡድናቸው ወጡ» ማለታቸውን እንደ ምሳሌ በማቅረብ፣ አንድ የፊደላት ቡድን ነው ያሉም አሉ። «መጽሐፉን ያስተምራቸዋል» ማለት ቁርአንን ነው።

«ጥበብንም» ማለት፦ ሙጃሂድ «ቁርአንን መረዳት» አለ፤ ሙቃቲል «የቁርአን ምክሮችና ያሉት ድንጋጌዎች» አለ። ኢብኑ ቁተይባ «እውቀትና ተግባር ናት፤ ሰውየውም ሁለቱን ሳያጣምር ጠቢብ አይሆንም» አለ። ሱና ናት ያሉም አሉ፤ ድንጋጌዎችና ፍርድ ናት ያሉም አሉ፤ የሃይማኖት ሕግን በጥልቅ ማወቅ ናት ያሉም አሉ። አቡ በክር ብን ድሩይድ እንዲህ አለ፦ «የመከረህ፣ ወደ ክቡር ሥራ የጋበዘህ ወይም ከክፉ የከለከለህ ማንኛውም ቃል ጥበብ ነው።»

«ያነጻቸዋል» ማለት ከሺርክና ከኃጢአቶች ያነጻቸዋል ማለት ነው። ከሀብታቸው ላይ ዘካትን ይወስዳል ያሉም አሉ። ኢብኑ ኪሳን «በቂያማ ቀን ነቢያት መልእክቱን እንዳደረሱ ሲመሰክሩ እነርሱም ፍትሐዊ እንደሆኑ ይመሰክርላቸዋል፤ ይህም ማጽደቅ ከሚለው ቃል ነው» አለ።

«አንተ አሸናፊው ጥበበኛው ነህ» በሚለው ላይ ኢብኑ ዐባስ «አሸናፊው ማለት ምሳሌ የሌለው ነው» አሉ። አልከልቢ «ቅጣት የሚያደርስ ማለት ነው፤ ማስረጃውም አላህ የሚለው ነው፦ “አላህ አሸናፊና ቅጣት የሚያደርስ ነው”» [አሊ ዒምራን፡ 4፤ ያሲን፡ 14፤ ሷድ፡ 23]። የማይደረስበት፣ እጅ የማይደርስበትና ምንም ነገር የማይደርስበት ነው ያሉም አሉ፤ ጠንካራ ነው ያሉም አሉ። «ዐዚዝ» የሚለው ቃል ኃይልን ያመለክታል፤ አላህም «በሦስተኛው አጠናከርነው» [ያሲን፡ 14] አለ፤ ማለትም አበረታከን ማለት ነው።

አሸናፊ ነው ያሉም አሉ፤ አላህ በዜናው «በንግግር አሸነፈኝ» [ሷድ፡ 23] አለ፤ ማለትም አሸነፈኝ ማለት ነው። በምሳሌም «ያሸነፈ ይነጥቃል» ይባላል።