የዱንያና የመጨረሻይቱ ዓለም መልካምነት

የሼኽ አብዱርረሕማን አስ-ሰዕዲ ተፍሲር

ከዚያም አላህ ስለ ፍጡራን ሁኔታ አሳወቀ፤ ሁሉም ፍላጎታቸውን ይጠይቁታል፣ የሚጎዳቸውንም ነገር ከእነርሱ እንዲያርቅ ይለምኑታል። ሆኖም ዓላማዎቻቸው ይለያያሉ። ከእነርሱም «ጌታችን ሆይ! በዱንያ ውስጥ ስጠን» የሚሉ አሉ፤ ይህም ከዱንያ ፍላጎቶቻቸው የሆኑትን ነገሮች እንዲሰጣቸው ይጠይቃሉ ማለት ነው። ወደ አኺራ ፍላጎት ስለሌላቸውና ምኞታቸውን በዱንያ ላይ ብቻ ስላጠበቡ፣ በአኺራ ድርሻ የላቸውም።

ከእነርሱም መካከል ለሁለቱም ዓለማት ጥቅም አላህን የሚለምኑ፣ በሃይማኖታቸውና በዱንያቸው አስፈላጊ ጉዳዮች እርሱን የሚሹ አሉ። ከእነዚህም ሆነ ከእነዚያ ሁሉ፣ እያንዳንዳቸው ከሠሩትና ካገኙት ድርሻ አላቸው። አላህም እንደ ሥራቸው፣ እንደ ዓላማቸውና እንደ ኒያቸው ይመነዳቸዋል፤ ይህም በፍትሕና በችሮታ መካከል የሚሆን ምንዳ ነው። ለዚህም እጅግ ፍጹምና ሙሉ ምስጋና ይገባዋል።

በዚህ አንቀጽ ውስጥ አላህ የሚለምነውን ሁሉ ልመና እንደሚቀበል ማስረጃ አለ፤ ሙስሊም ይሁን ከሓዲ ወይም ኃጢአተኛ። ነገር ግን ልመናን መቀበሉ ለለመነው ሰው ያለውን ፍቅርና ቅርበት አያረጋግጥም፤ ይህ የሚሆነው የአኺራ ጉዳዮችንና የሃይማኖትን አስፈላጊ ጉዳዮች በሚመለከት ልመና ብቻ ነው።

በዱንያ የሚፈለገው መልካምነት በባሪያው ዘንድ ውጤቱ ደስ የሚያሰኝ የሆነውን ሁሉ ያካትታል፤ ከእነዚህም መካከል የተትረፈረፈ፣ የተፈቀደና በመልካም ሁኔታ የሚገኝ ሲሳይ፣ ጻድቅ ሚስት፣ ዓይንን የሚያስደስት ልጅ፣ እረፍት፣ ጠቃሚ ዕውቀት፣ መልካም ሥራና እነዚህን የሚመስሉ የሚወደዱና የተፈቀዱ ጥያቄዎች አሉ። የአኺራ መልካምነት ደግሞ በመቃብር፣ በመቆሚያው ቦታና በእሳት ውስጥ ከቅጣቶች መዳን፣ የአላህን ውዴታ ማግኘት፣ በዘላለማዊ ጸጋ መሳካትና ወደ እጅግ ሩህሩህ ጌታ መቅረብ ነው።

ስለዚህ ይህ ልመና ሁሉን አካታችና ፍጹም ልመና ሆነ፤ ከሁሉም በላይ ሊመረጥ የሚገባውም ነው። ስለዚህ ነቢዩ صلى الله عليه وسلم በዚህ ልመና ብዙ ጊዜ ይለምኑ ነበር፣ ሰዎችንም እንዲለምኑበት ያበረታቱ ነበር።

የኢማም ኢብን ከሲር ተፍሲር

ከእነርሱም «ጌታችን ሆይ! በዱንያ ውስጥ መልካምነትን፣ በአኺራም መልካምነትን ስጠን፤ ከእሳትም ቅጣት ጠብቀን» የሚሉ አሉ። ይህ ልመና በዱንያ ያለውን መልካም ሁሉ ሰብስቦ፣ ክፉንም ሁሉ ያርቃል። በዱንያ ያለው መልካምነት የዱንያን ምኞት ሁሉ ያካትታል፤ እነርሱም ጤናና ደህንነት፣ ሰፊ መኖሪያ፣ መልካም ሚስት፣ የተትረፈረፈ ሲሳይ፣ ጠቃሚ ዕውቀት፣ መልካም ሥራ፣ ምቹ የጉዞ አውሬ፣ መልካም ዝናና ሌሎችም ናቸው።

የተፍሲር ምሁራን የገለጹት ነገር እርስ በርሱ አይጋጭም፤ ሁሉም በዱንያ መልካምነት ውስጥ ይካተታሉ።

በአኺራ ያለው መልካምነት ከሁሉ የላቀው ገነት መግባት ሲሆን፣ ከዚህ ጋር በመሰብሰቢያው ቦታ ከታላቁ ድንጋጤ ደህንነት ማግኘት፣ ሒሳብ መቀለልና ሌሎችም የአኺራ መልካም ነገሮች ይካተታሉ። ከእሳት መዳን ደግሞ በዱንያ ውስጥ ለዚያ የሚያደርሱ ምክንያቶችን ማመቻቸትን ይጠይቃል፤ እነርሱም ከተከለከሉ ነገሮችና ከኃጢአቶች መራቅ፣ አጠራጣሪ ነገሮችንና ሐራምን መተው ናቸው።

አልቃሲም ኢብኑ ዐብዱረሕማን እንዲህ አለ፦ «አላህ አመስጋኝ ልብን፣ አላህን አውሳሽ ምላስንና በትዕግሥት የሚጸና አካልን የሰጠው ሰው፣ በዱንያም መልካምነትን፣ በአኺራም መልካምነትን ተሰጥቶታል፤ ከእሳትም ቅጣት ተጠብቋል።»

ስለዚህ ሱና በዚህ ልመና እንድንጸልይ ያበረታታል። አልቡኻሪ እንዲህ አለ፦ አቡ ማዕመር አስተላለፉልን፤ ዐብዱልዋሪስ ከዐብዱልዐዚዝ፣ እርሱም ከአነስ ኢብኑ ማሊክ አስተላለፉ። አነስ እንዲህ አለ፦ ነቢዩ صلى الله عليه وسلم «አላህ ሆይ! ጌታችን ሆይ! በዱንያ መልካምነትን፣ በአኺራም መልካምነትን ስጠን፤ ከእሳትም ቅጣት ጠብቀን» ይሉ ነበር።

ኢማም አሕመድ እንዲህ አለ፦ ኢስማዒል ኢብኑ ኢብራሂም አስተላለፉልን፤ ዐብዱልዐዚዝ ኢብኑ ሱሃይብ ከአነስ አስተላለፉ። አነስ እንዲህ አለ፦ የአላህ መልእክተኛ صلى الله عليه وسلم ከሚያደርጉት ልመና በሁሉም የበለጠ ብዙ የሚለምኑበት፦ «አላህ ሆይ! ጌታችን ሆይ! በዱንያ መልካምነትን፣ በአኺራም መልካምነትን ስጠን፤ ከእሳትም ቅጣት ጠብቀን» የሚለው ነበር።

ኢብኑ አቢ ሓቲም እንዲህ አለ፦ አባቴ አስተላለፈልኝ፤ አቡ ኑዐይም ከዐብዱሰላም ኢብኑ ሸዳድ፣ እርሱም ከአቡ ጣሉት አስተላለፉ። አቡ ጣሉት እንዲህ አለ፦ ከአነስ ኢብኑ ማሊክ ጋር ነበርኩ። ሳቢትም «ወንድሞችህ ለእነርሱ እንድትለምንላቸው ይወዳሉ» አለው። አነስም «አላህ ሆይ! በዱንያ መልካምነትን፣ በአኺራም መልካምነትን ስጠን፤ ከእሳትም ቅጣት ጠብቀን» አለ።

ለተወሰነ ጊዜ ተነጋገሩ። ሊነሱ በፈለጉ ጊዜም «አቡ ሐምዛ ሆይ! ወንድሞችህ ሊነሱ ይፈልጋሉ፤ ስለዚህ ለእነርሱ ለምን» አሉት። እርሱም «ጉዳዮቹን እንድበጣጥስላችሁ ትፈልጋላችሁን? አላህ በዱንያ መልካምነትን ከሰጣችሁ፣ በአኺራም መልካምነትን ከሰጣችሁና ከእሳት ቅጣት ከጠበቃችሁ፣ በእርግጥ መልካሙን ሁሉ ሰጥቷችኋል» አለ።

ኢማም አሕመድ እንዲህም አለ፦ ሙሐመድ ኢብኑ አቢ ዐዲ ከሐሚድ፣ እርሱም ከአነስ አስተላለፉ፤ አነስ እንዲህ አለ፦ የአላህ መልእክተኛ صلى الله عليه وسلم ከሙስሊሞች አንዱን፣ እንደ ጫጩት እስኪሆን ድረስ በጣም የደከመን ሰው ጠየቁት። የአላህ መልእክተኛም «አላህን በአንድ ነገር ትለምነዋለህን ወይም አንድ ነገር ትጠይቀዋለህን?» አሉት። ሰውየውም «አዎ፤ በአኺራ የምትቀጣኝን ቅጣት በዱንያ እንዲያፋጥንልኝ እለምን ነበር» አለ።

የአላህ መልእክተኛ صلى الله عليه وسلم «ሱብሓነላህ! ይህን መቋቋም ወይም መሸከም አትችልም። ለምን “ጌታችን ሆይ! በዱንያ መልካምነትን፣ በአኺራም መልካምነትን ስጠን፤ ከእሳትም ቅጣት ጠብቀን” አላልክም?» አሉት። ከዚያም አላህን ለመነ፣ እርሱም ፈወሰው። ይህን ዘገባ ሙስሊም ብቻውን አውጥቶታል፤ ከኢብኑ አቢ ዐዲ በዚሁ መንገድ ዘግቦታል።

ኢማም አሻፊዒ እንዲህ አለ፦ ሰዒድ ኢብኑ ሳሊም አልቀዳሕ ከኢብኑ ጁረይጅ፣ እርሱም ከሳኢብ ነፃ ከወጣው ከያሕያ ኢብኑ ዑበይድ፣ እርሱም ከአባቱ፣ ከዐብዱላህ ኢብኑ አስሳኢብ አስተላለፉ። ዐብዱላህ እንዲህ አለ፦ ነቢዩ صلى الله عليه وسلم በየማኒው ማዕዘንና በጥቁሩ ማዕዘን መካከል ሲሉ ሰማሁ፦ «ጌታችን ሆይ! በዱንያ መልካምነትን፣ በአኺራም መልካምነትን ስጠን፤ ከእሳትም ቅጣት ጠብቀን»። አሱሪይም ከኢብኑ ጁረይጅ ይህንኑ ዘግቧል።

ኢብኑ ማጃህም ከአቡ ሁረይራ ከነቢዩ صلى الله عليه وسلم ተመሳሳይ ዘገባ አውጥቷል፤ በሰነዱ ውስጥ ድክመት አለ፣ አላህም የበለጠ ዐዋቂ ነው።

ኢብኑ መርደወይህ እንዲህ አለ፦ ዐብዱልባቂ አስተላለፉልን፤ አሕመድ ኢብኑ አልቃሲም ኢብኑ መሳወር፣ ሰዒድ ኢብኑ ሱለይማን፣ ኢብራሂም ኢብኑ ሱለይማን፣ ዐብዱላህ ኢብኑ ሁርሙዝ፣ ሙጃሂድና ኢብኑ ዐባስ አስተላለፉ። ኢብኑ ዐባስ እንዲህ አለ፦ የአላህ መልእክተኛ صلى الله عليه وسلم እንዲህ አሉ፦ «በማዕዘኑ አጠገብ ባለፍኩ ቁጥር፣ “አሚን” የሚል መልአክ በላዩ ላይ አያለሁ። እናንተም በእርሱ አጠገብ ስታልፉ፣ “ጌታችን ሆይ! በዱንያ መልካምነትን፣ በአኺራም መልካምነትን ስጠን፤ ከእሳትም ቅጣት ጠብቀን” በሉ»።

አነስ ልመና ሊያደርግ በፈለገ ጊዜ ይህን ይለምን ነበር፤ በሌላ ልመናም ሊለምን ሲፈልግ፣ በዚህ ውስጥ ይጨምረው ነበር። ዐብዱላህ ኢብኑ በክር አስሰሕሚ ከሐሚድ አስተላለፉ።

የአል-በጋዊ ተፍሲር

ከእነርሱም «ጌታችን ሆይ! በዱንያ ውስጥ መልካምነትን፣ በአኺራም መልካምነትን ስጠን፤ ከእሳትም ቅጣት ጠብቀን» የሚሉ አሉ። ይህም አማኞች ማለት ነው። ምሁራኑ ሁለቱ መልካምነቶች ምን እንደሆኑ በተለያየ ሁኔታ ተናግረዋል። ዐሊይ ኢብኑ አቢ ጣሊብ رضي الله عنه በዱንያ ያለው መልካምነት ጻድቅ ሚስት፣ በአኺራ ያለው መልካምነት ደግሞ ገነት ነው አለ።

አቡልቃሲም ዐብዱላህ ኢብኑ ሙሐመድ አልሐነፊ አስተላለፉልን፤ አቡልሐሰን ሙሐመድ ኢብኑ የዕቁብ አጥጡሲ፣ አቡበክር አሕመድ ኢብኑ ዩሱፍ ኢብኑ ኸላድ፣ አልሐሪስ ኢብኑ አቢ ኡሳማህ፣ አቡ ዐብዱረሕማን አልሙቅሪዕ፣ ሐይወህና ኢብኑ ለሂዐህ አስተላለፉ። ሁለቱም ከሸረሒል ኢብኑ ሸሪክ፣ እርሱም ከአቡ ዐብዱረሕማን አልሑብሊ አስተላለፈ። አልሑብሊም ከዐብዱላህ ኢብኑ ዐምር ኢብኑ አልዐስ رضي الله عنه ከአላህ መልእክተኛ صلى الله عليه وسلم እንደዘገበው፣ «ዱንያ ሁሉ የጥቅም ዕቃ ናት፤ ከዱንያም የሚበልጠው ጥቅም ጻድቅ ሚስት ናት» ብለዋል።

አልሐሰን በዱንያ ያለው መልካምነት ዕውቀትና አምልኮ፣ በአኺራ ያለው መልካምነት ደግሞ ገነት ነው አለ። አስሱዲይና ኢብኑ ሒባን «በዱንያ መልካምነት» ማለት ሐላል ሲሳይና መልካም ሥራ፣ «በአኺራ መልካምነት» ማለት ደግሞ ምሕረትና ምንዳ ነው አሉ።

አቡበክር ሙሐመድ ኢብኑ ዐብዱላህ ኢብኑ አቢ ተውባህ አስተላለፉልን፤ አቡ ጣሂር ሙሐመድ ኢብኑ አሕመድ ኢብኑ አልሐሪስ፣ አቡልሐሰን ሙሐመድ ኢብኑ የዕቁብ አልኪሳኢ፣ ዐብዱላህ ኢብኑ መሕሙድ፣ ኢብራሂም ኢብኑ ዐብዱላህ አልኸላልና ዐብዱላህ ኢብኑ አልሙባረክ አስተላለፉ። ዐብዱላህ ኢብኑ አልሙባረክ ከያሕያ ኢብኑ አዩብ፣ እርሱም ከዑበይዱላህ ኢብኑ ዘሕር፣ እርሱም ከዐሊይ ኢብኑ ዘይድ፣ እርሱም ከአልቃሲም አቢ ዐብዱረሕማን፣ እርሱም ከአቢ ኡማማህ ከነቢዩ صلى الله عليه وسلم አስተላለፈ፤ ነቢዩም እንዲህ አሉ፦ «ከወዳጆቼ መካከል እኔ ዘንድ እጅግ የሚያስቀናኝ አማኝ፣ የኑሮ ጫናው ቀላልና ድርሻው ጸሎት የሆነው፣ ጌታውን በመልካም የሚያመልክና በስውር የሚታዘዘው፣ በሰዎች ዘንድ የማይታወቅና በጣቶች የማይጠቆም፣ ሲሳዩ ለፍላጎቱ የሚበቃው ሆኖ በዚያ የሚታገሠው ነው።» ከዚያም እጁን አንቀጠቀጠና እንዲህ አለ፦ «ሞቱ ፈጠነ፤ የሚያለቅሱለት ጥቂት ናቸው፤ የሚወርሰውም ትንሽ ነው።»

ቀተዳህ በዱንያ ያለው መልካምነት ጤናና ደህንነት፣ በአኺራ ያለው መልካምነትም ጤናና ደህንነት ነው አለ። ዐውፍ ደግሞ በዚህ አንቀጽ ላይ «አላህ እስልምናን፣ ቁርአንን፣ ቤተሰብንና ገንዘብን የሰጠው ሰው፣ በዱንያ መልካምነትንና በአኺራ መልካምነትን ተሰጥቶታል» አለ።

አሸይኽ አቡልቃሲም ዐብዱላህ ዐሊይ አልከርካኒ አስተላለፉልን፤ አቡ ጣሂር ሙሐመድ ኢብኑ መሐሚሽ አዝዚያዲ፣ አቡልፈድል ዐብዱስ ኢብኑ አልሑሰይን ኢብኑ መንሱር አስሰምሳር፣ አቡ ሐቲም ሙሐመድ ኢብኑ ኢድሪስ አልሐንዘሊ አራዚ፣ ሙሐመድ ኢብኑ ዐብዱላህ አልአንሳሪና ሐሚድ አጥጣዊል አስተላለፉ። ሐሚድ ከሳቢት አልበናኒ፣ እርሱም ከአነስ ኢብኑ ማሊክ رضي الله عنه አስተላለፈ። አነስ እንዲህ አለ፦ የአላህ መልእክተኛ صلى الله عليه وسلم እንደ ጫጩት የሆነ ሰው አዩ። «አላህን በአንድ ነገር ትለምን ነበርን፣ ወይም አንድ ነገር ትጠይቀው ነበርን?»

አሉት። ሰውየው «የአላህ መልእክተኛ ሆይ! በአኺራ የምትቀጣኝን ቅጣት በዱንያ እንዲያፋጥንልኝ እለምን ነበር» አለ። እርሳቸውም «ሱብሓነላህ! እንግዲያውስ መቋቋምም ሆነ መሸከም አትችለውም። “አላህ ሆይ! ጌታችን ሆይ! በዱንያ መልካምነትን፣ በአኺራም መልካምነትን ስጠን፤ ከእሳትም ቅጣት ጠብቀን” ለምን አላልክም?» አሉት።

አቡልሐሰን ሙሐመድ ኢብኑ ሙሐመድ አስሰርኸሲ አስተላለፉልን፤ አቡልሐሰን አሕመድ ኢብኑ ሙሐመድ ኢብኑ አቢ ኢስሓቅ አልሐጃጂ፣ አቡልዐባስ ሙሐመድ ኢብኑ ዐብዱረሕማን አድዱጉሊ፣ ሙሐመድ ኢብኑ ሚሽካንና አቡ ዳውድ አስተላለፉ። አቡ ዳውድ ከሹዕባ፣ እርሱም ከሳቢት፣ እርሱም ከአነስ አስተላለፈ። አነስ እንዲህ አለ፦ የአላህ መልእክተኛ صلى الله عليه وسلم «ጌታችን ሆይ! በዱንያ መልካምነትን፣ በአኺራም መልካምነትን ስጠን፤ ከእሳትም ቅጣት ጠብቀን» ብለው ብዙ ጊዜ ይለምኑ ነበር።

ዐብዱልወሃብ ኢብኑ ሙሐመድ አልኪሳኢ አስተላለፉልን፤ ዐብዱልዐዚዝ ኢብኑ አሕመድ አልኸላል፣ አቡልዐባስ አልአሰም፣ አርረቢዕ ኢብኑ ሱለይማንና ኢማም አሻፊዒ አስተላለፉ። ሰዒድ ኢብኑ ሳሊም አልቀዳሕ ከኢብኑ ጁረይጅ፣ እርሱም ከሳኢብ ነፃ ከወጣው ከያሕያ ኢብኑ ዑበይድ፣ እርሱም ከአባቱ ዐብዱላህ ኢብኑ አስሳኢብ አስተላለፈ። ዐብዱላህ እንዲህ አለ፦ ነቢዩ صلى الله عليه وسلم በበኑ ጁምሕ ማዕዘንና በጥቁሩ ማዕዘን መካከል «ጌታችን ሆይ! በዱንያ መልካምነትን፣ በአኺራም መልካምነትን ስጠን፤ ከእሳትም ቅጣት ጠብቀን» ሲሉ ሰማሁ።