Dunyo va oxirat yaxshiligi

Shayx Abdurahmon as-Sa’diy tafsiri

So‘ngra Alloh taolo maxluqlarning holatlari haqida xabar berib, barchalari Undan o‘z hojatlarini so‘rashlari va zarar yetkazadigan narsalarni daf etishini tilashlarini, ammo ko‘zlagan maqsadlari turlicha ekanini bayon qildi. Ulardan ba’zilari: «Robbimiz, bizga bu dunyoda bergin», deydi. Ya’ni, dunyo talablaridan nafs istaklariga mos keladigan narsalarni so‘raydi, oxiratdan esa nasibasi yo‘q, chunki u oxiratni istamaydi va intilishi dunyo bilan cheklanib qolgan. Yana birlari esa Allohga ikki dunyoning manfaatini so‘rab duo qiladi, dinu dunyosining muhim ishlarida Unga muhtoj bo‘ladi.

Bu ikki toifaning har biri o‘z kasbi va amalidan nasiba oladi. Alloh taolo ularga amallari, intilishlari va niyatlariga yarasha jazo beradi. Bu jazo adolat va fazl o‘rtasida bo‘ladi; Unga eng mukammal va to‘liq hamd aytiladi.

Bu oyatda Alloh har bir duo qiluvchining — musulmon bo‘ladimi, kofir yoki fosiq bo‘ladimi — duosiga javob berishiga dalil bor. Biroq duo qilgan kishining duosiga ijobat etilishi, uning Allohga mahbub va Unga yaqin ekaniga dalil bo‘lavermaydi. Faqat oxirat talablarida va dinning muhim masalalarida shunday bo‘lishi mumkin.

Dunyoda so‘raladigan yaxshilikka banda uchun foydali bo‘lgan barcha narsalar kiradi: yoqimli, mo‘l va halol rizq; solih juft; ko‘z quvonchi bo‘ladigan farzand; rohat-farog‘at; manfaatli ilm; solih amal va shu kabi sevimli hamda muboh talablar. Oxiratdagi yaxshilik esa qabrda, mahshar maydonida va do‘zaxda jazolanishdan omon qolish, Allohning roziligiga erishish, boqiy ne’matlarga sazovor bo‘lish va Rahmli Robbga yaqinlik hosil qilishdir. Shunday qilib, bu duo eng jamlovchi va mukammal duoga aylandi hamda tanlashga eng munosib bo‘ldi.

Shu bois, Payg‘ambar sollallohu alayhi va sallam bu duoni ko‘p aytar va unga targ‘ib qilardilar.

Imom Ibn Kasir tafsiri

Alloh taolo: «Ulardan yana ba’zilari: “Robbimiz, bizga bu dunyoda yaxshilikni ham, oxiratda yaxshilikni ham bergin va bizni do‘zax azobidan saqlagin”, deydilar», dedi. Bu duo dunyodagi barcha yaxshiliklarni o‘zida jamlaydi va barcha yomonliklarni daf etadi. Chunki dunyodagi yaxshilikka dunyoga oid barcha istalgan narsalar kiradi: ofiyat, keng va shinam maskan, yaxshi juft, mo‘l rizq, manfaatli ilm, solih amal, qulay ulov, yaxshi nom va tafsir ulamolari zikr etgan boshqa narsalar. Bu tafsirlar bir-biriga zid emas, chunki ularning barchasi «dunyodagi yaxshilik» iborasiga kiradi.

Oxiratdagi yaxshilikning eng ulug‘i jannatga kirishdir. Bunga mahshar maydonlaridagi eng katta qo‘rquvdan omonda bo‘lish, hisob-kitobning oson kechishi va oxiratdagi boshqa xayrli ishlar ham kiradi. Do‘zaxdan najot topish esa dunyoda bunga eltuvchi sabablarni oson qilishni, ya’ni haromlar va gunohlardan saqlanishni, shubhali narsalar hamda haromni tark etishni taqozo qiladi.

Qosim ibn Abdurahmon aytdi: «Kimga shukr qiluvchi qalb, zikr qiluvchi til va sabrli badan berilgan bo‘lsa, unga bu dunyoda ham yaxshilik, oxiratda ham yaxshilik berilib, do‘zax azobidan saqlangan bo‘ladi». Shu bois sunnatda bu duoga targ‘ib qilingan.

Buxoriy aytdi: Bizga Abu Ma’mar rivoyat qildi, unga Abdulvoris, unga Abdulaziz, unga Anas ibn Molik rivoyat qilgan: «Payg‘ambar sollallohu alayhi va sallam: “Allohim, Robbimiz, bizga bu dunyoda yaxshilikni ham, oxiratda yaxshilikni ham bergin va bizni do‘zax azobidan saqlagin”, deb aytardilar».

Imom Ahmad aytdi: Bizga Ismoil ibn Ibrohim rivoyat qildi, unga Abdulaziz ibn Suhayb, unga Anas rivoyat qilgan: «Rasululloh sollallohu alayhi va sallam eng ko‘p aytadigan duolari: “Allohim, Robbimiz, bizga bu dunyoda yaxshilikni ham, oxiratda yaxshilikni ham bergin va bizni do‘zax azobidan saqlagin”, degan so‘zlar edi».

Ibn Abu Hotim aytdi: Menga otam rivoyat qildi, unga Abu Nu’aym, unga AbdulSalom ibn Shaddod — ya’ni Abu Tolut — rivoyat qildi: «Men Anas ibn Molikning huzurida edim. Sobit unga: “Birodarlaringiz sizdan ular uchun duo qilishingizni istashmoqda”, dedi. Anas: “Allohim, bizga bu dunyoda yaxshilikni ham, oxiratda yaxshilikni ham bergin va bizni do‘zax azobidan saqlagin”, dedi. Ular bir muddat suhbatlashishdi.

Ketmoqchi bo‘lishganida, yana: “Ey Abu Hamza, birodarlaringiz ketmoqchi, ular uchun duo qiling”, deyishdi. U: “Sizlar uchun hamma narsani alohida-alohida so‘rab beraymi? Alloh sizlarga bu dunyoda yaxshilik va oxiratda yaxshilik bersa hamda sizlarni do‘zax azobidan saqlasa, demak, sizlarga barcha yaxshilikni bergan bo‘ladi”, dedi».

Ahmad yana aytdi: Bizga Muhammad ibn Abu Adiy, unga Humayd, unga Anas rivoyat qilgan: «Rasululloh sollallohu alayhi va sallam musulmonlardan bir bemorni ko‘rgani bordilar. U jo‘jaga o‘xshab, juda ozib ketgan edi. Rasululloh sollallohu alayhi va sallam undan: “Allohga biror narsa deb duo qildingmi yoki Undan biror narsa so‘radingmi?” deb so‘radilar.

U: “Ha. Men: ‘Allohim, oxiratda meni nima bilan jazolaydigan bo‘lsang, o‘sha jazoni bu dunyoda tezlatgin’, deb aytardim”, dedi. Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: “Subhanalloh! Bunga toqat qilolmaysan yoki bunga kuching yetmaydi.

Nega: ‘Robbimiz, bizga bu dunyoda yaxshilikni ham, oxiratda yaxshilikni ham bergin va bizni do‘zax azobidan saqlagin’, deb aytmading?” dedilar. Shunda u Allohga duo qildi va shifo topdi». Bu hadisni Muslim yolg‘iz o‘zi rivoyat qilgan va Ibn Abu Adiy yo‘li bilan keltirgan.

Imom Shofe’iy aytdi: Bizga Sa’id ibn Solim al-Qaddoh, unga Ibn Jurayj, unga as-Soibning mavlosi Yahyo ibn Ubayd, unga otasi, unga Abdulloh ibn as-Soib rivoyat qilgan: u Payg‘ambar sollallohu alayhi va sallamning Yaman rukni bilan Qora tosh rukni orasida: «Robbimiz, bizga bu dunyoda yaxshilikni ham, oxiratda yaxshilikni ham bergin va bizni do‘zax azobidan saqlagin», deb aytganlarini eshitgan. Sufyon ham Ibn Jurayjdan xuddi shu tarzda rivoyat qilgan. Ibn Moja Abu Hurayradan, u esa Payg‘ambar sollallohu alayhi va sallamdan shunga o‘xshash rivoyat qilgan. Uning sanadida zaiflik bor. Alloh bilguvchiroq.

Ibn Mardavayh aytdi: Bizga Abdulboqiy rivoyat qildi, unga Ahmad ibn Qosim ibn Musoviyr, unga Sa’id ibn Sulaymon, unga Ibrohim ibn Sulaymon, unga Abdulloh ibn Hormuz, unga Mujohid, unga Ibn Abbos rivoyat qilgan: Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: «Men rukn yonidan o‘tganimda, uning ustida “Omin” deb turgan farishtani ko‘raman. Sizlar ham uning yonidan o‘tsangiz, “Robbimiz, bizga bu dunyoda yaxshilikni ham, oxiratda yaxshilikni ham bergin va bizni do‘zax azobidan saqlagin”, deb aytinglar», dedilar.

Anas duo qilmoqchi bo‘lganida shu duoni aytar, boshqa duo qilmoqchi bo‘lganida ham uning ichida shu duoni keltirar edi. Abdulloh ibn Bakr as-Sahmiy: «Bizga Humayd rivoyat qildi», dedi.

Al-Bag‘aviy tafsiri

«Ulardan yana ba’zilari: “Robbimiz, bizga bu dunyoda yaxshilikni ham, oxiratda yaxshilikni ham bergin va bizni do‘zax azobidan saqlagin”, deydilar». Bu yerda mo‘minlar nazarda tutilgan. Ikki yaxshilikning ma’nosi haqida turli fikrlar bildirilgan.

Ali ibn Abu Tolib roziyallohu anhu aytdi: «Dunyodagi yaxshilik — solih ayol, oxiratdagi yaxshilik esa jannatdir».

Bizga Abu Qosim Abdulloh ibn Muhammad al-Hanafiy xabar berdi; unga Abu Hasan Muhammad ibn Ya’qub at-Tusiy, unga Abu Bakr Ahmad ibn Yusuf ibn Xallod, unga Horis ibn Abu Usoma, unga Abu Abdurahmon al-Muqriy, unga Hayva va Ibn Lahi’a, ularga esa Shurahbil ibn Sharik xabar bergan. U Abu Abdurahmon al-Hubuliydan, u Abdulloh ibn Amr ibn Os roziyallohu anhumodan, u esa Rasululloh sollallohu alayhi va sallamdan rivoyat qilgan: «Dunyo — foydalaniladigan matohdir. Uning eng yaxshi matohi solih ayoldir».

Hasan aytdi: «Dunyodagi yaxshilik — ilm va ibodat, oxiratdagi yaxshilik esa jannatdir».

Suddiy va Ibn Hibbon aytdilar: «“Dunyodagi yaxshilik” — halol rizq va solih amal; “oxiratdagi yaxshilik” esa mag‘firat va savobdir».

Bizga Abu Bakr Muhammad ibn Abdulloh ibn Abu Tavba xabar berdi; unga Abu Tohir Muhammad ibn Ahmad ibn Horis, unga Abu Hasan Muhammad ibn Ya’qub al-Kisoiy, unga Abdulloh ibn Mahmud, unga Ibrohim ibn Abdulloh al-Xallol, unga Abdulloh ibn Muborak, unga Yahyo ibn Ayyub, unga Ubaydulloh ibn Zahr, unga Ali ibn Yazid, unga Qosim Abu Abdurahmon, unga Abu Umoma, u esa Payg‘ambar sollallohu alayhi va sallamdan rivoyat qilgan: «Mening do‘stlarim orasida menga eng havas qilinarlisi — yuki yengil, namozdan nasibasi bor, Robbisiga ibodatni chiroyli ado etadigan, yashirincha Unga itoat qiladigan,

odamlar orasida ko‘zga tashlanmaydigan va barmoqlar bilan ko‘rsatib yurilmaydigan, rizqi kifoya qiladigan va shunga sabr etadigan mo‘mindir». So‘ng qo‘llarini qoqib: «Uning o‘limi tez keldi, aza tutuvchilari oz, merosi ham kam bo‘ldi», dedilar.

Qatoda aytdi: «Dunyodagi yaxshilik — ofiyat, oxiratdagi yaxshilik ham ofiyatdir».

Avf ushbu oyat haqida: «Alloh kimga Islomni, Qur’onni, oila va mol-dunyoni bergan bo‘lsa, unga bu dunyoda ham, oxiratda ham yaxshilik berilgan bo‘ladi», dedi.

Bizga shayx Abu Qosim Abdulloh ibn Ali al-Karkoniy at-Tusiy xabar berdi; unga Abu Tohir Muhammad ibn Mahmash az-Ziyodiy, unga Abu Fazl Abdus ibn Husayn ibn Mansur as-Simsor, unga Abu Hotim Muhammad ibn Idris al-Hanzaliy ar-Roziy, unga Muhammad ibn Abdulloh al-Ansoriy, unga Humayd at-Taviyl, unga Sobit al-Bunoniy, unga Anas ibn Molik roziyallohu anhu rivoyat qilgan: «Rasululloh sollallohu alayhi va sallam bir kishini ko‘rdilar. U jo‘jaga o‘xshab ozib ketgan edi. U zot: “Allohga biror narsa deb duo qilarmiding yoki Undan biror narsa so‘rarmiding?” deb so‘radilar.

U: “Ey Allohning Rasuli, men: ‘Allohim, oxiratda meni nima bilan jazolaydigan bo‘lsang, o‘sha jazoni bu dunyoda tezlatgin’, deb aytardim”, dedi. Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: “Subhanalloh! Unda bunga toqat ham, kuch ham topolmaysan. Nega: ‘Allohim, Robbimiz, bizga bu dunyoda yaxshilikni ham, oxiratda yaxshilikni ham bergin va bizni do‘zax azobidan saqlagin’, deb aytmading?” dedilar».

Bizga Abu Hasan Muhammad ibn Muhammad as-Saraxsiy xabar berdi; unga Abu Hasan Ahmad ibn Muhammad ibn Abu Ishoq al-Hajjojiy, unga Abu Abbos Muhammad ibn Abdurahmon ad-Dag‘uliy, unga Muhammad ibn Mishkon, unga Abu Dovud, unga Shu’ba, unga Sobit, unga Anas rivoyat qilgan: «Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: “Robbimiz, bizga bu dunyoda yaxshilikni ham, oxiratda yaxshilikni ham bergin va bizni do‘zax azobidan saqlagin”, deb ko‘p aytar edilar».

Bizga Abdulvahhob ibn Muhammad al-Kisoiy xabar berdi; unga Abdulaziz ibn Ahmad al-Xallol, unga Abu Abbos al-Asamm, unga ar-Rabi’ ibn Sulaymon, unga Imom Shofe’iy, unga Sa’id ibn Solim al-Qaddoh, unga Ibn Jurayj, unga as-Soibning mavlosi Yahyo ibn Ubayd, unga otasi Abdulloh ibn as-Soib rivoyat qilgan: u Payg‘ambar sollallohu alayhi va sallamning Banu Jumah rukni bilan Qora tosh rukni orasida: «Robbimiz, bizga bu dunyoda yaxshilikni ham, oxiratda yaxshilikni ham bergin va bizni do‘zax azobidan saqlagin», deb aytganlarini eshitgan.